अध्याय 13: श्रीकृष्ण: मैं होता तो द्यूत न होता

नैतत्कृच्छ्रमनुप्राप्तो भवान्स्याद्वसुधाधिप ।
यद्यहं द्वारकायां स्यां राजन्सन्निहितः पुरा

naitatkṛcchramanuprāpto bhavānsyādvasudhādhipa |
yadyahaṃ dvārakāyāṃ syāṃ rājansannihitaḥ purā

आगच्छेयमहं द्यूतमनाहूतोऽपि कौरवैः ।
आम्बिकेयेन दुर्धर्ष राज्ञा दुर्योधनेन च ।
वारयेयमहं द्यूतं बहून्दोपान्प्रदर्शयन्

āgaccheyamahaṃ dyūtamanāhūto'pi kauravaiḥ |
āmbikeyena durdharṣa rājñā duryodhanena ca |
vārayeyamahaṃ dyūtaṃ bahūndopānpradarśayan

भीष्मद्रोणौ समानाय्य कृपं बाह्लीकमेव च ।
वैचित्रवीर्यं राजानमलं द्यूतेन कौरव

bhīṣmadroṇau samānāyya kṛpaṃ bāhlīkameva ca |
vaicitravīryaṃ rājānamalaṃ dyūtena kaurava

पुत्राणां तव राजेन्द्र त्वन्निमित्तमिति प्रभो ।
तत्राचक्षमहं दोषान्यैर्भवान्व्यतिरोपितः

putrāṇāṃ tava rājendra tvannimittamiti prabho |
tatrācakṣamahaṃ doṣānyairbhavānvyatiropitaḥ

वीरसेनसुतो यैस्तु राज्यात्प्रभ्रंशितः पुरा ।
अतर्कितविनाशश्च देवनेन विशांपते

vīrasenasuto yaistu rājyātprabhraṃśitaḥ purā |
atarkitavināśaśca devanena viśāṃpate

सातत्यं च प्रसङ्गस्य वर्णयेयं यथातथम्

sātatyaṃ ca prasaṅgasya varṇayeyaṃ yathātatham

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानमेतत्कामसमुत्थितम् ।
दुःखं चतुष्टय प्रोक्तं यैर्नरो भ्रश्यते श्रियः

striyo'kṣā mṛgayā pānametatkāmasamutthitam |
duḥkhaṃ catuṣṭaya proktaṃ yairnaro bhraśyate śriyaḥ

तत्रसर्वत्रवक्तव्यं मन्यन्ते शास्त्रकोविदाः ।
विशेषतश्च वक्तव्यं द्यूते पश्यन्ति तद्विदः

tatrasarvatravaktavyaṃ manyante śāstrakovidāḥ |
viśeṣataśca vaktavyaṃ dyūte paśyanti tadvidaḥ

एकाहाद्द्रव्यनाशोऽत्र ध्रुवं व्यसनमेव च ।
अभुक्तनाशश्चार्थानां वाक्पारुष्यं च केवलम्

ekāhāddravyanāśo'tra dhruvaṃ vyasanameva ca |
abhuktanāśaścārthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalam

एतच्चान्यच्च कौरव्य प्रसङ्गिकटुकोदयम् ।
द्यूते ब्रूयां महाबाहो समासाद्याम्बिकासुतम्

etaccānyacca kauravya prasaṅgikaṭukodayam |
dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādyāmbikāsutam

एवमुक्तो यदि मया गृह्णीयाद्वचनं मम ।
अनामयं स्याद्धर्मश्च कुरूणां कुरुवर्दन

evamukto yadi mayā gṛhṇīyādvacanaṃ mama |
anāmayaṃ syāddharmaśca kurūṇāṃ kuruvardana

न चेत्स मम राजेन्द्र गृह्णीयान्मधुरं वचः ।
पथ्यं च भरतश्रेष्ठ निगृह्णीयां बलेन तम्

na cetsa mama rājendra gṛhṇīyānmadhuraṃ vacaḥ |
pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tam

अथैनमविनीतेन सुहृदो नाम दुर्हृदः ।
सभासदोऽनुवर्तेरंस्तांश्च इन्यां दुरोदरान्

athainamavinītena suhṛdo nāma durhṛdaḥ |
sabhāsado'nuvarteraṃstāṃśca inyāṃ durodarān

असान्निध्यं तु कौरव्य ममानर्तेष्वभूत्तदा ।
येनेदं व्यसनं प्राज्ञा भवन्तो द्यूतकारितम्

asānnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣvabhūttadā |
yenedaṃ vyasanaṃ prājñā bhavanto dyūtakāritam

सोहमेत्य कुरुश्रेष्ठ द्वारकां पाण्डुनन्दन ।
अश्रौषं त्वां व्यसनिनं युयुधानाद्यथातथम्

sohametya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandana |
aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānādyathātatham

श्रुत्वैव चाहं राजेन्द्र परमोद्विग्रमानसः ।
तूर्णमभ्यागतोस्मित्वां द्रष्टुकामो विशंपते

śrutvaiva cāhaṃ rājendra paramodvigramānasaḥ |
tūrṇamabhyāgatosmitvāṃ draṣṭukāmo viśaṃpate

अहो कृच्छ्रमनुप्राप्ताः सर्वे स्म भरतर्षभ ।
सोऽहं त्वां व्यसने मग्नं पश्यामि सह सोदरैः

aho kṛcchramanuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabha |
so'haṃ tvāṃ vyasane magnaṃ paśyāmi saha sodaraiḥ