अध्याय 12: श्रीकृष्ण के सामने द्रौपदी का विलाप

भोजाः प्रव्रजिताञ्श्रुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सह ।
पाण्डवान्दुःखसंतप्तान्समाजग्मुर्महावने

bhojāḥ pravrajitāñśrutvā vṛṣṇayaścāndhakaiḥ saha |
pāṇḍavānduḥkhasaṃtaptānsamājagmurmahāvane

पाञ्चालस्य च दायादो धृष्टकेतुश्च चेदिपः ।
केकयाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः

pāñcālasya ca dāyādo dhṛṣṭaketuśca cedipaḥ |
kekayāśca mahāvīryā bhrātaro lokaviśrutāḥ

वने द्रष्टुं ययुः पार्थान्क्रोधामर्षसमन्विताः ।
गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान्किं कुर्म इति चाब्रुवन्

vane draṣṭuṃ yayuḥ pārthānkrodhāmarṣasamanvitāḥ |
garhayanto dhārtarāṣṭrānkiṃ kurma iti cābruvan

वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः ।
परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठं विषण्णः केशवोऽब्रवीत्

vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kṣatriyarṣabhāḥ |
parivāryopaviviśurdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
abhivādya kuruśreṣṭhaṃ viṣaṇṇaḥ keśavo'bravīt

दुर्योधनस्य कर्णस् शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्

duryodhanasya karṇas śakuneśca durātmanaḥ |
duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

एतान्निहत्य समरे ये च तेषां पदानुगाः ।
तांश्च सर्वान्विनिर्जित्य सहितान्स नराधिपान्

etānnihatya samare ye ca teṣāṃ padānugāḥ |
tāṃśca sarvānvinirjitya sahitānsa narādhipān

ततः सर्वेऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
निकृत्याऽभिचरन्वध्य एष धर्मः सनातनः

tataḥ sarve'bhiṣiñcāmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
nikṛtyā'bhicaranvadhya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

पार्तानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम् ।
अर्जुनः शमयामास दिधक्षन्तमिव प्रजाः

pārtānāmabhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṃ janārdanam |
arjunaḥ śamayāmāsa didhakṣantamiva prajāḥ

संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेवेषु फल्गुनः ।
कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः

saṃkruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeveṣu phalgunaḥ |
kīrtayāmāsa karmāṇi satyakīrtermahātmanaḥ

पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसः ।
प्रजापतिपतेर्विष्णोर्लोकनाथस्य धीमतः

puruṣasyāprameyasya satyasyāmitatejasaḥ |
prajāpatipaterviṣṇorlokanāthasya dhīmataḥ

दशवर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिः ।
व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने

daśavarṣasahasrāṇi yatrasāyaṃgṛho muniḥ |
vyacarastvaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
पुष्करेष्ववसः कृष्णं त्वमपो भक्षयन्पुरा

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
puṣkareṣvavasaḥ kṛṣṇaṃ tvamapo bhakṣayanpurā

ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदन ।
अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः

ūrdhvabāhurviśālāyāṃ badaryāṃ madhusūdana |
atiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ

कृष्णाजिनोत्तरासङ्गः कृशो धमनिसंततः ।
आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रेद्वादशवार्षिके

kṛṣṇājinottarāsaṅgaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
āsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ satredvādaśavārṣike

प्रभासमप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनार्चितम् ।
तत्र कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम्

prabhāsamapyathāsādya tīrthaṃ puṇyajanārcitam |
tatra kṛṣṇa mahātejā divyaṃ varṣasahasrakam

आतिष्ठस्त्वमथैकेन पादेन नियमस्थितः ।
लोकप्रवृत्तिहेतोस्त्वमिति व्यासो ममाब्रवीत्

ātiṣṭhastvamathaikena pādena niyamasthitaḥ |
lokapravṛttihetostvamiti vyāso mamābravīt

क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशवं ।
निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः

kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāmādirantaśca keśavaṃ |
nidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñastvaṃ ca sanātanaḥ

योगकर्ता हृषीकेशः सांख्यकर्ता सनातनः ।
शीलस्त्वं सर्वयोगानां करणं नियमस्य च

yogakartā hṛṣīkeśaḥ sāṃkhyakartā sanātanaḥ |
śīlastvaṃ sarvayogānāṃ karaṇaṃ niyamasya ca

निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले ।
प्रथमोत्पादितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृजः

nihatya narakaṃ bhaumamāhṛtya maṇikuṇḍale |
prathamotpāditaṃ kṛṣṇa medhyamaśvamavāsṛjaḥ

कृत्वातत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित् ।
अवधीस्त्वं रणे सर्वान्समेतान्दैत्यदानवान्

kṛtvātatkarma lokānāmṛṣabhaḥ sarvalokajit |
avadhīstvaṃ raṇe sarvānsametāndaityadānavān

ततः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेः ।
मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोऽसि केशव

tataḥ sarveśvaratvaṃ ca saṃpradāya śacīpateḥ |
mānuṣeṣu mahābāho prādurbhūto'si keśava

स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतप ।
ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः

sa tvaṃ nārāyaṇo bhūtvā harirāsīḥ paraṃtapa |
brahmā somaśca sūryaśca dharmo dhātā yamo'nalaḥ

वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः ।
अजश्चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम

vāyurvaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥ |
ajaścarācaraguruḥ sraṣṭā tvaṃ puruṣottama

तुरायणादिभिर्देव क्रतुभिर्भूरदक्षिणैः ।
अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने

turāyaṇādibhirdeva kratubhirbhūradakṣiṇaiḥ |
ayajo bhūritejā vai kṛṣṇa caitrarathe vane

शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन ।
एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि दत्तवान्

śataṃ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdana |
ekaikasmiṃstadā yajñe paripūrṇāni dattavān

अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन ।
त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो विभुः

aditerapi putratvametya yādavanandana |
tvaṃ viṣṇuriti vikhyāta indrādavarajo vibhuḥ

शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप ।
त्रिभिर्विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा ।

śiśurbhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca paraṃtapa |
tribhirvikramaṇaiḥ kṛṣṇa krāntavānasi tejasā |

संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यस्यन्दने स्थितः ।
अत्यरोचश्च भूतात्मन्भास्करं स्वेन तेजसा

saṃprāpya divamākāśamādityasyandane sthitaḥ |
atyarocaśca bhūtātmanbhāskaraṃ svena tejasā

प्रादुर्भावसहस्रेषु तेषुतेषु त्वया विभो ।
अधर्मरुचयः कृष्ण निहताः शतशोऽसुराः

prādurbhāvasahasreṣu teṣuteṣu tvayā vibho |
adharmarucayaḥ kṛṣṇa nihatāḥ śataśo'surāḥ

सादिता मौखाः पाशा निशुम्भनरकौ हतौ ।
कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति

sāditā maukhāḥ pāśā niśumbhanarakau hatau |
kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati

जारूथ्यामाहुतिः क्राथः शिशुपालो नृपैः सह ।
जरासन्धश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः

jārūthyāmāhutiḥ krāthaḥ śiśupālo nṛpaiḥ saha |
jarāsandhaśca śaibyaśca śatadhanvā ca nirjitaḥ

तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ।
अहार्षी रुक्मिणीं भैष्मीं रणे निर्जित्य रुक्मिणे

tathā parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā |
ahārṣī rukmiṇīṃ bhaiṣmīṃ raṇe nirjitya rukmiṇe

इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्यवनश्च कशेरुमान् ।
हतः सौभपतिः साल्वस्त्वया सौभं च पातितम्

indradyumno hataḥ kopādyavanaśca kaśerumān |
hataḥ saubhapatiḥ sālvastvayā saubhaṃ ca pātitam

एवमेते युधि हता भूयश्चान्याञ्शृमुष्व ह ।
इरावत्यां हतो भोजः कार्तवीर्यसमो युधि ।
गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ

evamete yudhi hatā bhūyaścānyāñśṛmuṣva ha |
irāvatyāṃ hato bhojaḥ kārtavīryasamo yudhi |
gopatistālaketuśca tvayā vinihatāvubhau

तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन ।
द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि

tāṃ ca bhogavatīṃ puṇyāmṛṣikāntāṃ janārdana |
dvārakāmātmasātkṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi

न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन ।
त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु

na krodho na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdana |
tvayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kuto'nṛju

आसीनं चैत्यमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा ।
आगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयमच्युत

āsīnaṃ caityamadhye tvāṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
āgamya ṛṣayaḥ sarve'yācantābhayamacyuta

युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन ।
आत्मनैवात्मसात्कृत्वा जगदासीः परंतप

yugānte sarvabhūtāni saṃkṣipya madhusūdana |
ātmanaivātmasātkṛtvā jagadāsīḥ paraṃtapa

युगादौ तव वार्ष्णेय नाभिपद्मादजायत ।
ब्रह्मा चराचरगुरुर्यस्येदं सकलं जगत् ।
तं हन्तुमुद्यतौ घोरौ दानवौ मधुकैटभौ

yugādau tava vārṣṇeya nābhipadmādajāyata |
brahmā carācaragururyasyedaṃ sakalaṃ jagat |
taṃ hantumudyatau ghorau dānavau madhukaiṭabhau

तयोर्व्यतिक्रमं दृष्ट्वा क्रुद्धस्य भवतो हरेः ।
ललाटाज्जातवाञ्शंभुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः

tayorvyatikramaṃ dṛṣṭvā kruddhasya bhavato hareḥ |
lalāṭājjātavāñśaṃbhuḥ śūlapāṇistrilocanaḥ

इत्थं तावपि देवेशौ त्वच्छरीरसमुद्भवौ ।
त्वन्नियोगकरावेताविति मे नारदोऽब्रवीत्

itthaṃ tāvapi deveśau tvaccharīrasamudbhavau |
tvanniyogakarāvetāviti me nārado'bravīt

तथा नारायण पुरा क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
इष्टवांस्त्वं महासत्रं कृष्ण चैत्ररथे वने

tathā nārāyaṇa purā kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
iṣṭavāṃstvaṃ mahāsatraṃ kṛṣṇa caitrarathe vane

नैवं परे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि वा ।
यानि कर्माणि देव त्वं बाल एव महाबलः

naivaṃ pare nāpare vā kariṣyanti kṛtāni vā |
yāni karmāṇi deva tvaṃ bāla eva mahābalaḥ

कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान् ।
वैराजभवने चापि ब्रह्मणा न्यवसः सह

kṛtavānpuṇḍarīkākṣa baladevasahāyavān |
vairājabhavane cāpi brahmaṇā nyavasaḥ saha

एवमुक्त्वा महात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः ।
तूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः

evamuktvā mahātmānamātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ |
tūṣṇīmāsīttataḥ pārthamityuvāca janārdanaḥ

ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते ।
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु

mamaiva tvaṃ tavaivāhaṃ ye madīyāstavaiva te |
yastvāṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yastvāmanu sa māmanu

नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणो ह्यहम् ।
काले लोकमिमं प्राप्तौ नरनारायणावृषी

narastvamasi durdharṣa harirnārāyaṇo hyaham |
kāle lokamimaṃ prāptau naranārāyaṇāvṛṣī

अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वं त्वत्तश्चाहं तथैव च ।
नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ

ananyaḥ pārtha mattastvaṃ tvattaścāhaṃ tathaiva ca |
nāvayorantaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha

इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्षः पाण्डवं सुप्रियं वचः ।
प्रीयमाणो हृषीकेशस्तूष्णीं तत्र बभूव सः

ityuktvā puṇḍarīkākṣaḥ pāṇḍavaṃ supriyaṃ vacaḥ |
prīyamāṇo hṛṣīkeśastūṣṇīṃ tatra babhūva saḥ

एवमुक्ते तु वचने केशेवेन महात्मना ।
तस्मिन्वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु

evamukte tu vacane keśevena mahātmanā |
tasminvīrasamāvāye saṃrabdheṣvatha rājasu

धृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारिता ।
पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं यादवैः सह ।
अभिगम्याब्रवीत्कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी

dhṛṣṭadyumnamukhairvīrairbhrātṛbhiḥ parivāritā |
pāñcālī puṇḍarīkākṣamāsīnaṃ yādavaiḥ saha |
abhigamyābravītkṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī

वासुदेव हृषीकेश वासवावरजाच्युत ।
देवदेवोसि देवानामिति द्वैपायनोऽब्रवीत्

vāsudeva hṛṣīkeśa vāsavāvarajācyuta |
devadevosi devānāmiti dvaipāyano'bravīt

पूर्वे प्रजाभिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम् ।
स्रष्टारं सर्वलोकानामसितो देवलोऽब्रवीत्

pūrve prajābhisarge tvāmāhurekaṃ prajāpatim |
sraṣṭāraṃ sarvalokānāmasito devalo'bravīt

विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन ।
यष्टात्वमसि त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाऽब्रवीत्

viṣṇustvamasi durdharṣa tvaṃ yajño madhusūdana |
yaṣṭātvamasi tvamasi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathā'bravīt

ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च परुषोत्तम ।
सत्याद्यज्ञोसि संभूतः कश्यपस्त्वां यथाऽब्रवीत्

ṛṣayastvāṃ kṣamāmāhuḥ satyaṃ ca paruṣottama |
satyādyajñosi saṃbhūtaḥ kaśyapastvāṃ yathā'bravīt

साध्यानामपि देवानां शिवानामीश्वरेश्वर ।
लोकभावन लोकेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत्

sādhyānāmapi devānāṃ śivānāmīśvareśvara |
lokabhāvana lokeśa yathā tvāṃ nārado'bravīt

ब्रह्मशंकरशक्राद्यैर्देववृन्दैः पुनः पुनः ।
क्रीडसे त्वं नरव्याघ्र बालः क्रीडनकैरिव

brahmaśaṃkaraśakrādyairdevavṛndaiḥ punaḥ punaḥ |
krīḍase tvaṃ naravyāghra bālaḥ krīḍanakairiva

द्यौश्च ते शिरसा व्याप्ता पद्भ्यां च पृथिवीप्रभो ।
जठरे खमिमे लोकाः पुरुषोसि सनातनः

dyauśca te śirasā vyāptā padbhyāṃ ca pṛthivīprabho |
jaṭhare khamime lokāḥ puruṣosi sanātanaḥ

विद्यातपोभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम् ।
आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणामसि सत्तमः

vidyātapobhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanām |
ātmadarśanatṛptānāmṛṣīṇāmasi sattamaḥ

राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम् ।
सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषर्षभ ।
त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्च त्वं भूतात्मा त्वं विचेष्टसे

rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāmāhaveṣvanivartinām |
sarvadharmopapannānāṃ tvaṃ gatiḥ puruṣarṣabha |
tvaṃ prabhustvaṃ vibhuśca tvaṃ bhūtātmā tvaṃ viceṣṭase

लोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशे दश ।
नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

lokapālāśca lokāśca nakṣatrāṇi diśe daśa |
nabhaścandraśca sūryaśca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

मंर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम् ।
त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम्

maṃrtyatā caiva bhūtānāmamaratvaṃ divaukasām |
tvayi sarvaṃ mahābāho lokakāryaṃ pratiṣṭhitam

सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन ।
ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः

sā te'haṃ duḥkhamākhyāsye praṇayānmadhusūdana |
īśastvaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ

कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो ।
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी

kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibho |
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī

स्त्रीधर्मिणी वेपमाना शोणितेन समुक्षिता ।
एकवस्त्रा विकृष्टाऽस्मि दुःखिता कुरुसंसदि

strīdharmiṇī vepamānā śoṇitena samukṣitā |
ekavastrā vikṛṣṭā'smi duḥkhitā kurusaṃsadi

राज्ञां मध्ये सभायां तु रजसाऽतिपरिप्लुता ।
दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्राहसन्पापचेतसः

rājñāṃ madhye sabhāyāṃ tu rajasā'tipariplutā |
dṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasanpāpacetasaḥ

दासीभावेन मां भोक्तुमीष्सुते मधुसूदन ।
जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेषु च वृष्णिषु

dāsībhāvena māṃ bhoktumīṣsute madhusūdana |
jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣu ca vṛṣṇiṣu

नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः ।
स्नुषा भवामि धर्मेण साऽहं दासीकृता बलात्

nanvahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ |
snuṣā bhavāmi dharmeṇa sā'haṃ dāsīkṛtā balāt

गर्हयेपाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान्महाबलान् ।
यत्क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम्

garhayepāṇḍavāṃstveva yudhi śreṣṭhānmahābalān |
yatkliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīm

धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस् च गाण्डिवम् ।
यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मर्षयेतां जनार्दन

dhigbalaṃ bhīmasenasya dhikpārthas ca gāṇḍivam |
yau māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairmarṣayetāṃ janārdana

शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः सदा ।
यद्भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि

śāśvato'yaṃ dharmapathaḥ sadbhirācaritaḥ sadā |
yadbhāryāṃ parirakṣanti bhartāro'lpabalā api

भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता ।
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः

bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā |
prajāyāṃ rakṣyamāṇāyāmātmā bhavati rakṣitaḥ

आत्मा हि जायेत तस्यां तस्मज्जाया भवत्युत ।
भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे

ātmā hi jāyeta tasyāṃ tasmajjāyā bhavatyuta |
bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyānmamodare

नन्विमे शरणं प्राप्तं न त्यजन्ति कदाचन ।
ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः

nanvime śaraṇaṃ prāptaṃ na tyajanti kadācana |
te māṃ śaraṇamāpannāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ

पञ्चभिः पतिभिर्जाताः कुमासरा मे महौजसः ।
एतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्याऽस्मि जनार्दन

pañcabhiḥ patibhirjātāḥ kumāsarā me mahaujasaḥ |
eteṣāmapyavekṣārthaṃ trātavyā'smi janārdana

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिश्च शतानीकस्तु नाकुलिः

prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarāt |
arjunācchrutakīrtiśca śatānīkastu nākuliḥ

कनिष्ठाच्छ्रुतकर्मा च सर्वे सत्यपराक्रमा ।
प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः

kaniṣṭhācchrutakarmā ca sarve satyaparākramā |
pradyumno yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśāste mahārathāḥ

नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः ।
किमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम्

nanvime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ |
kimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasām

अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास्तथा ।
सभायां परिकृष्टाऽहमेकवस्त्रा रजस्वला

adharmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtāstathā |
sabhāyāṃ parikṛṣṭā'hamekavastrā rajasvalā

नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम् ।
अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन

nādhijyamapi yacchakyaṃ kartumanyena gāṇḍivam |
anyatrārjunabhīmābhyāṃ tvayā vā madhusūdana

धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य च पौरुषम् ।
यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति

dhigbalaṃ bhīmasenasya dhikpārthasya ca pauruṣam |
yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtamapi jīvati

य एतानाक्षिपद्राष्टात्सह मात्राऽविहिंसकान् ।
अधीयानान्पुरा बालान्व्रतस्थान्मधुसूदन

ya etānākṣipadrāṣṭātsaha mātrā'vihiṃsakān |
adhīyānānpurā bālānvratasthānmadhusūdana

भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षिपयद्विषम् ।
कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं रोमहर्षणम्

bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣipayadviṣam |
kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ romaharṣaṇam

तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन ।
सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम

tajjīrṇamavikāreṇa sahānnena janārdana |
saśeṣatvānmahābāho bhīmasya puruṣottama

प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम् ।
बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत्

pramāṇakoṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkodaram |
baddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ prakṣipya puramāvrajat

यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् ।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः

yadā vibuddhaḥ kaunteyastadā saṃchidya bandhanam |
udatiṣṭhanmahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ

आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तंचैनमदंशयत् ।
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा

āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃcainamadaṃśayat |
sarveṣvevāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā

प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान्सर्पानपोथयत् ।
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान्

pratibuddhastu kaunteyaḥ sarvānsarpānapothayat |
sārathiṃ cāsya dayitamapahastena jaghnivān

पुनः सुप्तानुपाधाक्षीद्बालकान्वारणावते ।
शयानानार्यया सार्धं को नु तत्कर्तुमर्हति

punaḥ suptānupādhākṣīdbālakānvāraṇāvate |
śayānānāryayā sārdhaṃ ko nu tatkartumarhati

यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
महद्व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता

yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavānidamabravīt |
mahadvyasanamāpannā śikhinā parivāritā

हा हतास्मि कुंतोन्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात् ।
अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह

hā hatāsmi kuṃtonvadya bhavecchāntirihānalāt |
anāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha

तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमः ।
आर्यामाश्वासयामास भ्रातॄंश्चापि वृकोदरः

tatra bhīmo mahābāhurvāyuvegaparākramaḥ |
āryāmāśvāsayāmāsa bhrātṝṃścāpi vṛkodaraḥ

वैनतेयो यथा पक्षी गरुत्मान्पततांवरः ।
तथैवाभिपतिष्यामि भयंवो नेह विद्यते

vainateyo yathā pakṣī garutmānpatatāṃvaraḥ |
tathaivābhipatiṣyāmi bhayaṃvo neha vidyate

आर्यामङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च ।
अंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च

āryāmaṅkena vāmena rājānaṃ dakṣiṇena ca |
aṃsayośca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsumeva ca

सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान् ।
भ्रातॄनार्यां च बलवान्मोक्षयामास पावकात्

sahasotpatya vegena sarvānādāya vīryavān |
bhrātṝnāryāṃ ca balavānmokṣayāmāsa pāvakāt

ते रात्रौ प्रस्थितां सर्वे सह मात्रा यशस्विनः ।
अभ्यगच्छन्महारण्ये हिडिम्बवनमन्तिकात्

te rātrau prasthitāṃ sarve saha mātrā yaśasvinaḥ |
abhyagacchanmahāraṇye hiḍimbavanamantikāt

श्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः ।
सुप्तांश्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी

śrāntāḥ prasuptāstatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ |
suptāṃścainānabhyagacchaddhiḍimbā nāma rākṣasī

सा दृष्ट्वा पाण्डवांस्तत्र सुप्तान्मात्रा सह क्षितौ ।
हृच्छयेनाभिभूतात्मा भीमसेनमकामयत्

sā dṛṣṭvā pāṇḍavāṃstatra suptānmātrā saha kṣitau |
hṛcchayenābhibhūtātmā bhīmasenamakāmayat

भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्वउत्सङ्गे ततोऽबला ।
पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना

bhīmasya pādau kṛtvā tu svautsaṅge tato'balā |
paryamardata saṃhṛṣṭā kalyāṇī mṛdupāṇinā

तामबुद्ध्यदमेयात्मा बलवान्सत्यविक्रमः ।
पर्यपृच्छत तां भीमः किमिहेच्छस्यनिन्दिते

tāmabuddhyadameyātmā balavānsatyavikramaḥ |
paryapṛcchata tāṃ bhīmaḥ kimihecchasyanindite

एवमुक्ता तु भीमेन राक्षसी कामरूपिणी ।
भीमसेनं महात्मानमाह चैवमनिन्दिता

evamuktā tu bhīmena rākṣasī kāmarūpiṇī |
bhīmasenaṃ mahātmānamāha caivamaninditā

पलायध्वमितः क्षिप्रं मम भ्रातैष वीर्यवान् ।
आगमिष्यति वो हन्तुं तस्माद्गच्छत माचिरम्

palāyadhvamitaḥ kṣipraṃ mama bhrātaiṣa vīryavān |
āgamiṣyati vo hantuṃ tasmādgacchata māciram

अथ भीमोऽभ्युवाचैनां साभिमानमिदं वचः ।
नोद्विजेयमहं तस्मान्निहनिष्येऽहमागतम्

atha bhīmo'bhyuvācaināṃ sābhimānamidaṃ vacaḥ |
nodvijeyamahaṃ tasmānnihaniṣye'hamāgatam

तयोः श्रुत्वा तु संजल्पमागच्छद्राक्षसाधमः ।
भीमरूपो महानादान्विसृजन्भीमदर्शनः

tayoḥ śrutvā tu saṃjalpamāgacchadrākṣasādhamaḥ |
bhīmarūpo mahānādānvisṛjanbhīmadarśanaḥ

केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम् ।
हिडिम्बे भक्षयिष्यामो न चिरं कर्तुमर्हसि

kena sārdhaṃ kathayasi ānayainaṃ mamāntikam |
hiḍimbe bhakṣayiṣyāmo na ciraṃ kartumarhasi

सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी ।
नैनमैच्छत्तदाकर्तुमनुक्रोशादनिन्दिता

sā kṛpāsaṃgṛhītena hṛdayena manasvinī |
nainamaicchattadākartumanukrośādaninditā

स नादान्विनदन्घोरान्राक्षसः पुरुषादकः ।
अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल

sa nādānvinadanghorānrākṣasaḥ puruṣādakaḥ |
abhyadravata vegena bhīmasenaṃ tadā kila

तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली ।
अगृह्णात्पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः

tamabhidrutya saṃkruddho vegena mahatā balī |
agṛhṇātpāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ

इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम् ।
संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्सहसा करम्

indrāśanisamasparśaṃ vajrasaṃhananaṃ dṛḍham |
saṃhatya bhīmasenāya vyākṣipatsahasā karam

गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनस्य रक्षसा ।
नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुद्ध्यद्वृकोदरः

gṛhītaṃ pāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rakṣasā |
nāmṛṣyata mahābāhustatrākruddhyadvṛkodaraḥ

तदासीत्तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः ।
सर्वास्त्रविदुषोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव

tadāsīttumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayoḥ |
sarvāstraviduṣorghoraṃ vṛtravāsavayoriva

विक्रीड्य सुचिरं भीमो राक्षसेन सहानघ ।
निजघान महावीर्यस्तं तदा निर्बलं बली

vikrīḍya suciraṃ bhīmo rākṣasena sahānagha |
nijaghāna mahāvīryastaṃ tadā nirbalaṃ balī

हत्वा हिडिम्बं भीमोऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सह ।
हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कटः

hatvā hiḍimbaṃ bhīmo'tha prasthito bhrātṛbhiḥ saha |
hiḍimbāmagrataḥ kṛtvā yasyāṃ jāto ghaṭotkaṭaḥ

ततः संप्राद्रवन्सर्वे सह मात्रा परंतपाः ।
एकचक्रामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः

tataḥ saṃprādravansarve saha mātrā paraṃtapāḥ |
ekacakrāmabhimukhāḥ saṃvṛtā brāhmaṇavrajaiḥ

प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहिते रतः ।
ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाणअडवाः संशितव्रताः

prasthāne vyāsa eṣāṃ ca mantrī priyahite rataḥ |
tato'gacchannekacakrāṃ pāṇaaḍavāḥ saṃśitavratāḥ

तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम् ।
पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम्

tatrāpyāsādayāmāsurbakaṃ nāma mahābalam |
puruṣādaṃ pratibhayaṃ hiḍimbenaiva saṃmitam

तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरः ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्द्रुपदस्य पुरं ययौ

taṃ cāpi vinihatyograṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
sahito bhrātṛbhiḥ sarvairdrupadasya puraṃ yayau

लब्धाऽहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना ।
यथा त्वया जिता कृष्णरुक्मिणी भीष्मकात्मजा

labdhā'hamapi tatraiva vasatā savyasācinā |
yathā tvayā jitā kṛṣṇarukmiṇī bhīṣmakātmajā

एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताऽहं मधुसूदन ।
स्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा न सुकरं परैः

evaṃ suyuddhe pārthena jitā'haṃ madhusūdana |
svayaṃvare mahatkarma kṛtvā na sukaraṃ paraiḥ

एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमाना सुदुःखिता ।
निवसाम्यार्यया हीना कृष्ण धौम्यपुरःसुरा

evaṃ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānā suduḥkhitā |
nivasāmyāryayā hīnā kṛṣṇa dhaumyapuraḥsurā

त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैः ।
निहीनैः परिक्लिश्यन्ति समुपेक्षन्ति मां कथं ।

ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥ |
nihīnaiḥ parikliśyanti samupekṣanti māṃ kathaṃ |

एतादृशानि दुःखानि महन्ती दुर्बलीयसाम् ।
दीर्घकालं प्रदीप्ताऽस्मि पापानां पापकर्मणाम्

etādṛśāni duḥkhāni mahantī durbalīyasām |
dīrghakālaṃ pradīptā'smi pāpānāṃ pāpakarmaṇām

कुले महतिजाताऽस्मि दिव्येन विधिना किल ।
पाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः

kule mahatijātā'smi divyena vidhinā kila |
pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍormahātmanaḥ

केशग्रहमनुप्राप्ता का नु जीवेत मादृशी ।
पञ्चानामिन्द्रकल्पानां प्रेक्षतां मधुसूदन

keśagrahamanuprāptā kā nu jīveta mādṛśī |
pañcānāmindrakalpānāṃ prekṣatāṃ madhusūdana

इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना ।
पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी

ityuktvā prārudatkṛṣṇā mukhaṃ pracchādya pāṇinā |
padmakośaprakāśena mṛdunā mṛdubhāṣiṇī

स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ ।
अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः

stanāvapatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇau |
abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajairaśrubindubhiḥ

चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनःपुनः ।
बाष्पपूर्णेन कणअठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत्

cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥpunaḥ |
bāṣpapūrṇena kaṇaaṭhena kruddhā vacanamabravīt

नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा न च बान्धवाः ।
न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं मधुसूदन

naiva me patayaḥ santi na putrā na ca bāndhavāḥ |
na bhrātaro na ca pitā naiva tvaṃ madhusūdana

ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्वं विशोकवत् ।
न च मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत्प्राहसत्तदा

ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairupekṣadhvaṃ viśokavat |
na ca me śāmyate duḥkhaṃ karṇo yatprāhasattadā

चतुर्भिः कारणैः कृष्ण त्वया रक्ष्याऽस्मि नित्यशः ।
संबन्धाद्गौरवात्सख्यात्प्रभुत्वेनैव केशव

caturbhiḥ kāraṇaiḥ kṛṣṇa tvayā rakṣyā'smi nityaśaḥ |
saṃbandhādgauravātsakhyātprabhutvenaiva keśava

अथ तामब्रवीत्कृष्णस्तस्मिन्वीरसमागमे ।
रोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येवं येषां क्रुद्धासि नामिनि

atha tāmabravītkṛṣṇastasminvīrasamāgame |
rodiṣyanti striyo hyevaṃ yeṣāṃ kruddhāsi nāmini

बीभत्सुशरसंछन्नाञ्शोणितौघपरिप्लुतान् ।
निहतान्वल्लभान्वीक्ष्य शयानान्वसुधातले

bībhatsuśarasaṃchannāñśoṇitaughapariplutān |
nihatānvallabhānvīkṣya śayānānvasudhātale

यत्समर्थं पाण्डवनां तत्करिष्यामि मा शुचः ।
सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि

yatsamarthaṃ pāṇḍavanāṃ tatkariṣyāmi mā śucaḥ |
satyaṃ te pratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi

पतेद्द्यौर्हिमवाञ्शीर्येत्पृथिवी शकली भवेत् ।
शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्

pateddyaurhimavāñśīryetpṛthivī śakalī bhavet |
śuṣyettoyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet

तच्छ्रुत्वा द्रौपदी वाक्यं प्रतिवाक्यमथाच्युतात् ।
साचीकृतमवैक्षत्सा पाञ्चाली मध्यमं पतिम्

tacchrutvā draupadī vākyaṃ prativākyamathācyutāt |
sācīkṛtamavaikṣatsā pāñcālī madhyamaṃ patim

आबभाषे महाराज द्रौपदीमर्जुनस्तदा ।
मा रोदीः शुभताम्राक्षि यदाह मधुसूदनः ।
तथा तद्भविता देवि नान्यथा वरवर्णिनि

ābabhāṣe mahārāja draupadīmarjunastadā |
mā rodīḥ śubhatāmrākṣi yadāha madhusūdanaḥ |
tathā tadbhavitā devi nānyathā varavarṇini

अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम् ।
दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनिजयः

ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmaham |
duryodhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanijayaḥ

रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म रणए स्वसः ।
अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर्धृतराष्ट्रजैः

rāmakṛṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma raṇae svasaḥ |
api vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punardhṛtarāṣṭrajaiḥ

इत्युक्तेऽभिमुखा वीरा वासुदेवमुपास्थितः ।
तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत्

ityukte'bhimukhā vīrā vāsudevamupāsthitaḥ |
teṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyamabravīt