अध्याय 120: प्रभास में पाण्डवों के लिए बलराम का शोक

प्रभासतीर्थमासाद्यपाण्डवा वृष्णयस्तथा ।
किमकुर्वन्कथाश्चैषां कास्तत्रासंस्तपोधन

prabhāsatīrthamāsādyapāṇḍavā vṛṣṇayastathā |
kimakurvankathāścaiṣāṃ kāstatrāsaṃstapodhana

ते हि सर्वे महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः ।
वृष्णयः पाण्डवाश्चैव सुहृदश्चपरस्परम्

te hi sarve mahātmānaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ |
vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāścaiva suhṛdaścaparasparam

प्रभासतीर्थं संप्राप्य पुण्यं तीर्थं महोदधेः ।
वृष्णयः पाण्डवान्वीराः परिवार्योपतस्थिरे

prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya puṇyaṃ tīrthaṃ mahodadheḥ |
vṛṣṇayaḥ pāṇḍavānvīrāḥ parivāryopatasthire

ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणआलरजतप्रभः ।
वनमाली हली रामो बभाषे पुष्करेक्षणम्

tato gokṣīrakundendumṛṇaālarajataprabhaḥ |
vanamālī halī rāmo babhāṣe puṣkarekṣaṇam

न कृष्ण धर्मश्चरितो भवाय
जन्तोरधर्मश्च पराभवाय ।
युधिष्ठिरो यत्रजटी महात्मा
वनाश्रयः क्लिश्यति चीरवासाः

na kṛṣṇa dharmaścarito bhavāya
jantoradharmaśca parābhavāya |
yudhiṣṭhiro yatrajaṭī mahātmā
vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ

दुर्योधनश्चापि महीं प्रशास्ति
न चास्य भूमिर्विवरं ददाति ।
धर्मादधर्मश्चरितो वरीया-
नितीव मन्येत नरोऽल्पबुद्धिः

duryodhanaścāpi mahīṃ praśāsti
na cāsya bhūmirvivaraṃ dadāti |
dharmādadharmaścarito varīyā-
nitīva manyeta naro'lpabuddhiḥ

शङ्का मिथः संजनिता नराणाम्

śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇām

अयं स धर्मप्रभवो नरेन्द्रो
धर्मे धृतः सत्यधृतिः प्रदाता ।
चलेद्धि राज्याच्च सुखाच्च पार्थो
धर्मादपेतस्तु कथं विवर्धेत्

ayaṃ sa dharmaprabhavo narendro
dharme dhṛtaḥ satyadhṛtiḥ pradātā |
caleddhi rājyācca sukhācca pārtho
dharmādapetastu kathaṃ vivardhet

कथं नु भीष्मश्च कृपश्च विप्रो
द्रोणश्च राजा च कुलस्य वृद्धः ।
प्रव्राज्य पार्थान्सुमाप्नुवन्ति
धिक्पापबुद्धीन्भरतप्रधानान्

kathaṃ nu bhīṣmaśca kṛpaśca vipro
droṇaśca rājā ca kulasya vṛddhaḥ |
pravrājya pārthānsumāpnuvanti
dhikpāpabuddhīnbharatapradhānān

किंनाम वक्ष्यत्यवनिप्रधानः
पितृडन्समागम्य परत्र पापः ।
पुत्रेषु सम्यक्वरितं मयेति
पुत्रानपापान्व्यपरोप्य राज्यात्

kiṃnāma vakṣyatyavanipradhānaḥ
pitṛḍansamāgamya paratra pāpaḥ |
putreṣu samyakvaritaṃ mayeti
putrānapāpānvyaparopya rājyāt

नासौ धिया संप्रति पश्यति स्म
किंनाम कृत्वाऽहमचक्षुरेवम् ।
जातः पृथिव्यामिति पार्थिवेषु
प्रव्राज्यकौन्तेयमिति स्म राज्यात्

nāsau dhiyā saṃprati paśyati sma
kiṃnāma kṛtvā'hamacakṣurevam |
jātaḥ pṛthivyāmiti pārthiveṣu
pravrājyakaunteyamiti sma rājyāt

नूनं समृद्धान्पितृलोकभूमौ
चामीकराभान्क्षितिजान्प्रफुल्लान् ।
विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः
कृत्वा नृशंसं वत पश्यति स्म

nūnaṃ samṛddhānpitṛlokabhūmau
cāmīkarābhānkṣitijānpraphullān |
vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ
kṛtvā nṛśaṃsaṃ vata paśyati sma

व्यूढोत्तरांसान्पृथुलोहिताक्षा-
निमाम्स्म पृच्छन्स शृणोति नूनम् ।
प्रास्थापयद्यत्स वनं सशङ्को
युधिष्ठिरं सानुजमात्तशस्त्रम्

vyūḍhottarāṃsānpṛthulohitākṣā-
nimāmsma pṛcchansa śṛṇoti nūnam |
prāsthāpayadyatsa vanaṃ saśaṅko
yudhiṣṭhiraṃ sānujamāttaśastram

योऽयं परषां पृतनां समृद्धां
निरायुधो दीर्घभुजो निहन्यात् ।
श्रुत्वैव शब्दं हि वृकोदरस्य
मुञ्चन्ति सैन्यानि शकृत्समूत्रम्

yo'yaṃ paraṣāṃ pṛtanāṃ samṛddhāṃ
nirāyudho dīrghabhujo nihanyāt |
śrutvaiva śabdaṃ hi vṛkodarasya
muñcanti sainyāni śakṛtsamūtram

स क्षुत्पिपासाध्वकृशस्तरस्वी
समेत्य नानायुधबाणपाणिः ।
वने स्मरन्वासमिमं सुघोरं
शेषं न कुर्यादिति निश्चितं मे

sa kṣutpipāsādhvakṛśastarasvī
sametya nānāyudhabāṇapāṇiḥ |
vane smaranvāsamimaṃ sughoraṃ
śeṣaṃ na kuryāditi niścitaṃ me

न ह्यस् वीर्येण बलेन कश्चि-
त्समः पृथिव्यामपि विद्यतेऽन्यः ।
स शीतवातातपकर्शिताङ्गो
न शेषमाजावसुहृत्सु कुर्यात्

na hyas vīryeṇa balena kaści-
tsamaḥ pṛthivyāmapi vidyate'nyaḥ |
sa śītavātātapakarśitāṅgo
na śeṣamājāvasuhṛtsu kuryāt

प्राच्यां नृपानेकरथेन जित्वा
वृकोदरः सानुचरान्रणेषु ।
स्वस्त्यागमद्योऽतिरथस्तरस्वी
सोयं वने क्लिश्यति चीरवासाः

prācyāṃ nṛpānekarathena jitvā
vṛkodaraḥ sānucarānraṇeṣu |
svastyāgamadyo'tirathastarasvī
soyaṃ vane kliśyati cīravāsāḥ

यः सिन्धुकूले व्यजयन्नृदेवा-
न्समागतान्दाक्षिणात्यान्महीपान् ।
तं पश्यतेमं सहदेवमद्य
तरस्विनं तापसवेषरूपम्

yaḥ sindhukūle vyajayannṛdevā-
nsamāgatāndākṣiṇātyānmahīpān |
taṃ paśyatemaṃ sahadevamadya
tarasvinaṃ tāpasaveṣarūpam

यः पार्थिवानेकरथेन वीरो
दिशं प्रतीचीं प्रत्नियुद्धशौण्डः ।
जिग्ये रणे तं नकुलं वनेऽस्मि-
न्संपश्यतैनं मलदिग्धगात्रम्

yaḥ pārthivānekarathena vīro
diśaṃ pratīcīṃ pratniyuddhaśauṇḍaḥ |
jigye raṇe taṃ nakulaṃ vane'smi-
nsaṃpaśyatainaṃ maladigdhagātram

सत्रे समृद्धेऽतिरथस्य राज्ञो
वेदीतलादुत्पतिता सुता या ।
सेयं वने वासमिमं सुदुःखं
कथं सहत्यद्य सती सुखार्हा

satre samṛddhe'tirathasya rājño
vedītalādutpatitā sutā yā |
seyaṃ vane vāsamimaṃ suduḥkhaṃ
kathaṃ sahatyadya satī sukhārhā

त्रिवर्गमुख्यस् समीरणस्य
देवेश्वरस्याप्यथवाऽश्विनोश्च ।
एषां सुराणां तनयाः कथंनु
वने चरन्त्यस्तसुखाः सुखार्हाः

trivargamukhyas samīraṇasya
deveśvarasyāpyathavā'śvinośca |
eṣāṃ surāṇāṃ tanayāḥ kathaṃnu
vane carantyastasukhāḥ sukhārhāḥ

जिते हि धर्मस्य सुते सभार्ये
सभ्रातृके सानुचरे निरस्ते ।
दुर्योधने चापि विवर्धमाने
कथं न सीदत्यवनिः सशैला

jite hi dharmasya sute sabhārye
sabhrātṛke sānucare niraste |
duryodhane cāpi vivardhamāne
kathaṃ na sīdatyavaniḥ saśailā