अध्याय 114: ऋश्यशृंग का वर्षा लाना और शान्ता से विवाह

रक्षांसि चैतानि चरन्ति पुत्र
रूपेण तेनाद्भुतदर्शनेन ।
अतुल्यवीर्याण्यभिरूपवन्ति
विघ्रं सदा तपसश्चिन्तयन्ति

rakṣāṃsi caitāni caranti putra
rūpeṇa tenādbhutadarśanena |
atulyavīryāṇyabhirūpavanti
vighraṃ sadā tapasaścintayanti

सुरूपरूपाणि च तानि तात
प्रलोभयन्ते विविधैरुपायैः ।
सुखाच्च लोकाच्च निपातयन्ति
तान्युग्ररूपाणि मुनीन्वनेषु

surūparūpāṇi ca tāni tāta
pralobhayante vividhairupāyaiḥ |
sukhācca lokācca nipātayanti
tānyugrarūpāṇi munīnvaneṣu

न तानि सेवेत मुनिर्यतात्मा
सतां लोकान्प्रार्थयानः कथंचित् ।
कृत्वा विघ्रनं तापसानां रमन्ते
पापाचारास्तापसस्तान्न पश्येत्

na tāni seveta muniryatātmā
satāṃ lokānprārthayānaḥ kathaṃcit |
kṛtvā vighranaṃ tāpasānāṃ ramante
pāpācārāstāpasastānna paśyet

असज्जनेनाचरितानि पुत्र
पानान्यपेयानि मधूनि तानि ।
माल्यानि चैतानि न वै मुनीनां
स्मृतानि चित्रोज्ज्वलगन्धवन्ति

asajjanenācaritāni putra
pānānyapeyāni madhūni tāni |
mālyāni caitāni na vai munīnāṃ
smṛtāni citrojjvalagandhavanti

रक्षांसि तानीति निवार्य पुत्रं
विभाण्डकस्तां मृगयांबभूव ।
नासादयामास यदा त्र्यहेण
तदा स पर्याववृते श्रमाय

rakṣāṃsi tānīti nivārya putraṃ
vibhāṇḍakastāṃ mṛgayāṃbabhūva |
nāsādayāmāsa yadā tryaheṇa
tadā sa paryāvavṛte śramāya

यदा पुन काश्यपो वै जगाम
फलान्याहर्तुं विधिनाश्रमेऽसौ ।
तदा पुनर्लोभयितुं जगाम
सा वेशायोषा मुनिमृश्यशृह्गम्

yadā puna kāśyapo vai jagāma
phalānyāhartuṃ vidhināśrame'sau |
tadā punarlobhayituṃ jagāma
sā veśāyoṣā munimṛśyaśṛhgam

दृष्ट्वैव तामृश्यशृङ्गः प्रहृष्टः
संभ्रान्तरूपोऽभ्यपतत्तदानीम् ।
प्रोवाच चैनां भवतः श्रमाय
गच्छाव यावन्न पिता ममैति

dṛṣṭvaiva tāmṛśyaśṛṅgaḥ prahṛṣṭaḥ
saṃbhrāntarūpo'bhyapatattadānīm |
provāca caināṃ bhavataḥ śramāya
gacchāva yāvanna pitā mamaiti

ततो राजन्काश्यपस्यैकपुत्रं
प्रवेश्य वेगेन विमुच्य नावम् ।
प्रलोभयन्त्यो विविधैरुपायै-
राजग्मुरङ्गाधिपतेः समीपम्

tato rājankāśyapasyaikaputraṃ
praveśya vegena vimucya nāvam |
pralobhayantyo vividhairupāyai-
rājagmuraṅgādhipateḥ samīpam

संस्थाप्यतामाश्रमदर्शने तु
संतारितां नावमथातिशुभ्राम् ।
तीरादुपादाय तथैव चक्रे
राजाश्रमं नाम वनं विचित्रम्

saṃsthāpyatāmāśramadarśane tu
saṃtāritāṃ nāvamathātiśubhrām |
tīrādupādāya tathaiva cakre
rājāśramaṃ nāma vanaṃ vicitram

अन्तःपुरे तं तु निवेश्य राजा
विभाण्डकस्यात्मजमेकपुत्रम् ।
ददर्श मेघैः सहसा प्रवृष्ट-
मापूर्यणाणं च जगज्जलेन

antaḥpure taṃ tu niveśya rājā
vibhāṇḍakasyātmajamekaputram |
dadarśa meghaiḥ sahasā pravṛṣṭa-
māpūryaṇāṇaṃ ca jagajjalena

स रोमपाद परिपूर्णकामः
सुतां ददावृश्यशृङ्गाय शान्ताम् ।
क्रोधप्रतीकारकरं च चक्रे
गोभिश्च मार्गेष्वभिकर्षणं च

sa romapāda paripūrṇakāmaḥ
sutāṃ dadāvṛśyaśṛṅgāya śāntām |
krodhapratīkārakaraṃ ca cakre
gobhiśca mārgeṣvabhikarṣaṇaṃ ca

विभाण्डकस्याव्रजतः स राजा
पशून्प्रभूतान्पशुपांश्च वीरान् ।
समादिशत्पुत्रगृद्धी महर्षि-
र्विभाण्डकः परिपृच्छेद्यदा वः

vibhāṇḍakasyāvrajataḥ sa rājā
paśūnprabhūtānpaśupāṃśca vīrān |
samādiśatputragṛddhī maharṣi-
rvibhāṇḍakaḥ paripṛcchedyadā vaḥ

स क्तव्यः प्राञ्जलिभिर्भवद्भिः
पुत्रस्य ते पशवः कर्षणं च ।
किं ते प्रियं वै क्रियतां महर्षे
दासाः स्म सर्वे तव वाचि बद्धाः

sa ktavyaḥ prāñjalibhirbhavadbhiḥ
putrasya te paśavaḥ karṣaṇaṃ ca |
kiṃ te priyaṃ vai kriyatāṃ maharṣe
dāsāḥ sma sarve tava vāci baddhāḥ

अथोपायात्स मुनिश्चण्डकोपः
स्वमाश्रमं मूलफलं गृहीत्वा ।
अन्वेषमाणश्च न तत्र पुत्रं
ददर्श चुक्रोध ततो भृशं सः

athopāyātsa muniścaṇḍakopaḥ
svamāśramaṃ mūlaphalaṃ gṛhītvā |
anveṣamāṇaśca na tatra putraṃ
dadarśa cukrodha tato bhṛśaṃ saḥ

ततः स कोपेन विदीर्यमाण
आशङ्कमानो नृपतेर्विधानम् ।
जगाम चम्पां प्रतिधक्ष्यमाण-
स्तमङ्गराजं सपुरं सराष्ट्रम्

tataḥ sa kopena vidīryamāṇa
āśaṅkamāno nṛpatervidhānam |
jagāma campāṃ pratidhakṣyamāṇa-
stamaṅgarājaṃ sapuraṃ sarāṣṭram

स वै श्रान्तः क्षुधितः काश्यपस्ता-
न्घोषान्समासादितवान्समृद्धान् ।
गोपैश्च तैर्विधिवत्पूज्यमानो
राजेव तां रात्रिमुवास तत्र

sa vai śrāntaḥ kṣudhitaḥ kāśyapastā-
nghoṣānsamāsāditavānsamṛddhān |
gopaiśca tairvidhivatpūjyamāno
rājeva tāṃ rātrimuvāsa tatra

अवाप्य सत्कारमतीव हृष्टः
प्रोवाच कस्य प्रथिताः स्थ गोपाः ।
ऊचुस्ततस्तेऽभ्युपगम्य सर्वे
धनं तवेदं विहितं सुतस्य

avāpya satkāramatīva hṛṣṭaḥ
provāca kasya prathitāḥ stha gopāḥ |
ūcustataste'bhyupagamya sarve
dhanaṃ tavedaṃ vihitaṃ sutasya

देशेषु देशेषु स पूज्यमान-
स्तांश्चैव शृण्वन्मधुरान्प्रलापान् ।
प्रशान्तभूयिष्ठरजाः प्रहृष्टः
समाससादाङ्गपतिं पुरस्थम्

deśeṣu deśeṣu sa pūjyamāna-
stāṃścaiva śṛṇvanmadhurānpralāpān |
praśāntabhūyiṣṭharajāḥ prahṛṣṭaḥ
samāsasādāṅgapatiṃ purastham

स पूजितस्तेन नरर्षभेण
ददर्श पुत्रं दिवि देवं यथेन्द्रम् ।
शान्तां स्नुषां चैव ददर्श तत्र
सौदामनीमुच्चरन्तीं यथैव

sa pūjitastena nararṣabheṇa
dadarśa putraṃ divi devaṃ yathendram |
śāntāṃ snuṣāṃ caiva dadarśa tatra
saudāmanīmuccarantīṃ yathaiva

ग्रामां श्च घोषांश्च सुतस्य दृष्ट्वा
शान्तां च शान्तोऽस्य परः स कोपः ।
चकार तस्यैव परं प्रसादं
विभाण्डको भूमिपतेर्नरेद्र

grāmāṃ śca ghoṣāṃśca sutasya dṛṣṭvā
śāntāṃ ca śānto'sya paraḥ sa kopaḥ |
cakāra tasyaiva paraṃ prasādaṃ
vibhāṇḍako bhūmipaternaredra

स तत्रनिक्षिप्य सुतं महर्षि-
रुवाच सूर्याग्निसमप्रभावः ।
जाते च पुत्रे वनमेवाव्रजेथा
राज्ञः प्रियाण्यस्य सर्वाणि कृत्वा

sa tatranikṣipya sutaṃ maharṣi-
ruvāca sūryāgnisamaprabhāvaḥ |
jāte ca putre vanamevāvrajethā
rājñaḥ priyāṇyasya sarvāṇi kṛtvā

स तद्वचः कृतवानृश्यशृङ्गो
ययौ च यत्रास्य पिता बभूव ।
शान्ता चैनं पर्यचरन्नरेन्द्र
स्वे रोहिणी सोममिवानुकूला

sa tadvacaḥ kṛtavānṛśyaśṛṅgo
yayau ca yatrāsya pitā babhūva |
śāntā cainaṃ paryacarannarendra
sve rohiṇī somamivānukūlā

अरुन्धती वा सुभगा वसिष्ठं
लोपामुद्रा वा यथा ह्यगस्त्यम् ।
नलस्य वै दमयन्ती यथा भू
द्यथा शची वज्रधरस्य चैव

arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṃ
lopāmudrā vā yathā hyagastyam |
nalasya vai damayantī yathā bhū
dyathā śacī vajradharasya caiva

प्रीत्या युक्ता पर्यचरन्नरेन्द्र

prītyā yuktā paryacarannarendra

तस्याश्रमः पुण्य एषोऽवभाति
महाह्रदं शोभयन्पुण्यकीर्तिः ।
अत्रस्नातः कृतकृत्यो विशुद्ध-
स्तीर्थान्यन्यान्यनुसंयाहि राजन्

tasyāśramaḥ puṇya eṣo'vabhāti
mahāhradaṃ śobhayanpuṇyakīrtiḥ |
atrasnātaḥ kṛtakṛtyo viśuddha-
stīrthānyanyānyanusaṃyāhi rājan