अध्याय 113: ऋश्यशृंग का पिता से आगन्तुक का वर्णन

इहागतो जटिलो ब्रह्मचारी
न वै ह्रस्वो नातिदीर्घो मनस्वी ।
सुवर्णवर्णः कमलायताक्षः
सुतः सुराणामवि शोभमानः

ihāgato jaṭilo brahmacārī
na vai hrasvo nātidīrgho manasvī |
suvarṇavarṇaḥ kamalāyatākṣaḥ
sutaḥ surāṇāmavi śobhamānaḥ

समृद्धरूपः सवितेव दीप्तः
सुश्लक्ष्णवाक्कृष्णतारश्चकोरात् ।
नीलाः प्रसन्नाश्च जटाः सुगन्धा
हिरण्यरज्जुग्रथिताः सुदीर्घाः

samṛddharūpaḥ saviteva dīptaḥ
suślakṣṇavākkṛṣṇatāraścakorāt |
nīlāḥ prasannāśca jaṭāḥ sugandhā
hiraṇyarajjugrathitāḥ sudīrghāḥ

आधारभूतः पुनरस्य कण्ठे
विभ्राजते विद्युदिवान्तरिक्षे ।
द्वौ चास् पिण्डावधरेण कण्ठा-
दजातरोमौ सुमनोहरौ च

ādhārabhūtaḥ punarasya kaṇṭhe
vibhrājate vidyudivāntarikṣe |
dvau cās piṇḍāvadhareṇa kaṇṭhā-
dajātaromau sumanoharau ca

विलग्नमध्यश्च स नाभिदेशे
कटिश्च तस्यातिकृतप्रमाणा ।
तथाऽस् चीरान्तरतः प्रभाति
हिरण्मयी मेखला मे यथेयम्

vilagnamadhyaśca sa nābhideśe
kaṭiśca tasyātikṛtapramāṇā |
tathā's cīrāntarataḥ prabhāti
hiraṇmayī mekhalā me yatheyam

अन्यच्च तस्याद्भुतदर्शनीयं
विकूजितं पादयोः संप्रभाति ।
पाण्योश्च तद्वत्स्वनवन्निबद्धौ
कलापकावक्षमाला यथेयम्

anyacca tasyādbhutadarśanīyaṃ
vikūjitaṃ pādayoḥ saṃprabhāti |
pāṇyośca tadvatsvanavannibaddhau
kalāpakāvakṣamālā yatheyam

विचेष्टमानस्य च तस्य तानि
कूजन्ति हंसाः सरसीव मत्ताः ।
चीराणि तस्याद्भुतदर्शनानि
नेमानि तद्वन्मम रूपवन्ति

viceṣṭamānasya ca tasya tāni
kūjanti haṃsāḥ sarasīva mattāḥ |
cīrāṇi tasyādbhutadarśanāni
nemāni tadvanmama rūpavanti

वक्रं च तस्याद्भुतदर्सनीयं
प्रव्याहृतं ह्लादयतीव चेतः ।
पिंस्कोकिलस्येव च तस्य वाणि
तां शृण्वतो मे व्यथितोऽन्तरात्मा

vakraṃ ca tasyādbhutadarsanīyaṃ
pravyāhṛtaṃ hlādayatīva cetaḥ |
piṃskokilasyeva ca tasya vāṇi
tāṃ śṛṇvato me vyathito'ntarātmā

यथा वनं माधवमासिमध्ये
समीरीतं श्वसनेनेव भाति ।
तथा स भात्युत्तमपुण्यगन्धी
निषेव्यमाणः पवनेन तात

yathā vanaṃ mādhavamāsimadhye
samīrītaṃ śvasaneneva bhāti |
tathā sa bhātyuttamapuṇyagandhī
niṣevyamāṇaḥ pavanena tāta

सुसंवताश्चापि जटा विभक्ता
द्वैधीकृता भातिललाटदेशे ।
कर्णौ च चित्रैरिव चक्रवाकैः
समावृतौ तस्य सुरूपवद्भिः

susaṃvatāścāpi jaṭā vibhaktā
dvaidhīkṛtā bhātilalāṭadeśe |
karṇau ca citrairiva cakravākaiḥ
samāvṛtau tasya surūpavadbhiḥ

तथा फलं वृत्तमथो विचित्रं
समाहतं पाणिना दक्षिणेन ।
तद्भूमिमासाद्य पुनःपुनश्च
समुत्पतत्यद्भुतरूपमुच्चैः

tathā phalaṃ vṛttamatho vicitraṃ
samāhataṃ pāṇinā dakṣiṇena |
tadbhūmimāsādya punaḥpunaśca
samutpatatyadbhutarūpamuccaiḥ

तच्चाभिहत्वा परिवर्ततेऽसौ
वातेरितो वृक्ष इवावघूर्णम् ।
तं प्रेक्षतः पुत्रमिवामराणां
प्रीतिः परा तात रतिश्च जाता

taccābhihatvā parivartate'sau
vāterito vṛkṣa ivāvaghūrṇam |
taṃ prekṣataḥ putramivāmarāṇāṃ
prītiḥ parā tāta ratiśca jātā

स मे समाश्लिष्य पुनः शरीरं
जटासु गृह्याभ्यवनाम्य वक्रम् ।
वक्रेण वक्रं प्रणिधाय शब्दं
चकार तन्मेऽजनयत्प्रहर्षम्

sa me samāśliṣya punaḥ śarīraṃ
jaṭāsu gṛhyābhyavanāmya vakram |
vakreṇa vakraṃ praṇidhāya śabdaṃ
cakāra tanme'janayatpraharṣam

न चापि पाद्यं बहुमन्यतेऽसौ
फलानि चेमानि मया हृतानि ।
एवंव्रतोस्मीति च मामवोच-
त्फलानि चान्यानि नवान्यदान्मे

na cāpi pādyaṃ bahumanyate'sau
phalāni cemāni mayā hṛtāni |
evaṃvratosmīti ca māmavoca-
tphalāni cānyāni navānyadānme

मयोपयुक्तानि फलानि यानि
नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम् ।
न चापि तेषां त्वगियं यथैषां
साराणि नैषामिव सन्ति तेषाम्

mayopayuktāni phalāni yāni
nemāni tulyāni rasena teṣām |
na cāpi teṣāṃ tvagiyaṃ yathaiṣāṃ
sārāṇi naiṣāmiva santi teṣām

तोयानि चैवातिरसानि मह्यं
प्रादात्म वै पातुमुदाररूपः ।
पीत्वैव यान्यभ्यधिकः प्रहर्षो
ममाभवद्भूश्चलितेव चासीत्

toyāni caivātirasāni mahyaṃ
prādātma vai pātumudārarūpaḥ |
pītvaiva yānyabhyadhikaḥ praharṣo
mamābhavadbhūścaliteva cāsīt

इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति
माल्यानि तस्योद्ग्रथितानि पट्टैः ।
यानि प्रकीर्येह गतः स्वमेव
स आश्रमं तपसा द्योतमानः

imāni citrāṇi ca gandhavanti
mālyāni tasyodgrathitāni paṭṭaiḥ |
yāni prakīryeha gataḥ svameva
sa āśramaṃ tapasā dyotamānaḥ

गतेन तेनास्मिकृतो विचेता
गात्रं च मे संपरिदह्यतीव ।
इच्छामि तस्यान्तिकमाशु गन्तुं
तं चेह नित्यं परिवर्तमानम्

gatena tenāsmikṛto vicetā
gātraṃ ca me saṃparidahyatīva |
icchāmi tasyāntikamāśu gantuṃ
taṃ ceha nityaṃ parivartamānam

गच्छामि तस्यान्तिकमेव तात
का नाम सा ब्रह्मचर्या च तस्य ।
इच्छाम्यहं चरितुं तेन सार्धं
यथा तपः स चरत्यार्यधर्मा

gacchāmi tasyāntikameva tāta
kā nāma sā brahmacaryā ca tasya |
icchāmyahaṃ carituṃ tena sārdhaṃ
yathā tapaḥ sa caratyāryadharmā

चर्तुं तथेच्छा हृदये ममास्ति
दुनोति चित्तं यदि तं न पश्ये

cartuṃ tathecchā hṛdaye mamāsti
dunoti cittaṃ yadi taṃ na paśye