अध्याय 111: ऋश्यशृंग का जन्म और अंगदेश का अकाल

एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ ।
विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते

eṣā devanadī puṇyā kauśikī bharatarṣabha |
viśvāmitrāśramo ramya eṣa cātra prakāśate

आश्रमश्चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः ।
ऋश्यशृङ्गः सुतो यस् तपस्वी संयतेन्द्रियः

āśramaścaiva puṇyākhyaḥ kāśyapasya mahātmanaḥ |
ṛśyaśṛṅgaḥ suto yas tapasvī saṃyatendriyaḥ

तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम् ।
अनावृष्ठ्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा

tapaso yaḥ prabhāvena varṣayāmāsa vāsavam |
anāvṛṣṭhyāṃ bhayādyasya vavarṣa balavṛtrahā

मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः ।
विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत्

mṛgyāṃ jātaḥ sa tejasvī kāśyapasya sutaḥ prabhuḥ |
viṣaye lomapādasya yaścakārādbhutaṃ mahat

निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः ।
लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा

nirvartiteṣu sasyeṣu yasmai śāntāṃ dadau nṛpaḥ |
lomapādo duhitaraṃ sāvitrīṃ savitā yathā

ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः ।
विरुद्धयोनिसंसर्गः कथं च तपसा युतः

ṛśyaśṛṅgaḥ kathaṃ mṛgyāmutpannaḥ kāśyapātmajaḥ |
viruddhayonisaṃsargaḥ kathaṃ ca tapasā yutaḥ

किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः ।
अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा

kimarthaṃ ca bhayācchakrastasya bālasya dhīmataḥ |
anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāṃ vavarṣa balavṛtrahā

कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री पतिव्रता ।
लोभयामास या चेतो मृगभूस्य तस्य वै

kathaṃrūpā ca sā śāntā rājaputrī pativratā |
lobhayāmāsa yā ceto mṛgabhūsya tasya vai

लोमपादश्च राजर्षिर्यदाऽश्रूयत धार्मिकः ।
कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः

lomapādaśca rājarṣiryadā'śrūyata dhārmikaḥ |
kathaṃ vai viṣaye tasya nāvarṣatpākaśāsanaḥ

एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम् ।
वक्तुमर्हसि शुश्रूषोर्ऋश्यशृङ्गस् चेष्टितम्

etanme bhagavansarvaṃ vistareṇa yathātatham |
vaktumarhasi śuśrūṣorṛśyaśṛṅgas ceṣṭitam

विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः ।
अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः

vibhāṇḍakasya brahmarṣestapasā bhāvitātmanaḥ |
amoghavīryasya sataḥ prajāpatisamadyuteḥ

शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान् ।
महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंभतः

śṛṇu putro yathā jāta ṛśyaśṛṅgaḥ pratāpavān |
mahāhrade mahātejā bālaḥ sthavirasaṃbhataḥ

महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः ।
दीर्घकालं रिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमितः

mahāhradaṃ samāsādya kāśyapastapasi sthitaḥ |
dīrghakālaṃ riśrānta ṛṣirdevarṣisaṃmitaḥ

तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम् ।
अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा ।
सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत्ततः

tasya retaḥ pracaskanda dṛṣṭvā'psarasamurvaśīm |
apsūpaspṛśato rājanmṛgī taccāpibattadā |
saha toyena tṛṣitā garbhiṇī cābhavattataḥ

सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
देवकन्या मृगी भूत्वा मुनिं सूय विमोक्ष्यसे

sā puroktā bhagavatā brahmaṇā lokakartṛṇā |
devakanyā mṛgī bhūtvā muniṃ sūya vimokṣyase

अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात् ।
तस्यां मृग्यां समभवत्तस्व पुत्रो महानृषिः ।
ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्धत

amoghatvādvidheścaiva bhāvitvāddaivanirmitāt |
tasyāṃ mṛgyāṃ samabhavattasva putro mahānṛṣiḥ |
ṛśyaśṛṅgastaponityo vana evābhyavardhata

तस्य शृङ्गं शिरसि वै राजन्नासीन्महात्मनः ।
तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत्

tasya śṛṅgaṃ śirasi vai rājannāsīnmahātmanaḥ |
tenarśyaśṛṅga ityevaṃ tadā sa prathito'bhavat

न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्रमानुषः ।
तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप

na tena dṛṣṭapūrvo'nyaḥ pituranyatramānuṣaḥ |
tasmāttasya mano nityaṃ brahmacarye'bhavannṛpa

एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरशस्य वै ।
कलोमपाद इतिख्यातो ह्यङ्गानामीश्वरोऽभवत्

etasminneva kāle tu sakhā daśaraśasya vai |
kalomapāda itikhyāto hyaṅgānāmīśvaro'bhavat

तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः ।
दैवोपहतसत्त्वेन धर्मज्ञेनापि भारत ।
स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा भरतसत्तम

tena kāmaḥ kṛto mithyā brāhmaṇebhya iti śrutiḥ |
daivopahatasattvena dharmajñenāpi bhārata |
sa brāhmaṇaiḥ parityaktastadā bharatasattama

पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदच्छया ।
न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः

purohitāpacārācca tasya rājño yadacchayā |
na vavarṣa sahasrākṣastato'pīḍyanta vai prajāḥ

स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः ।
प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपते

sa brāhmaṇānparyapṛcchattapoyuktānmanīṣiṇaḥ |
pravarṣaṇe surendrasya samarthānpṛthivīpate

कथं प्रवर्षेत्पर्जन्य उपायः परिमृश्यताम् ।
तमूचुश्चोदितास्ते तु स्वमतानि मनीषिणः

kathaṃ pravarṣetparjanya upāyaḥ parimṛśyatām |
tamūcuścoditāste tu svamatāni manīṣiṇaḥ

तत्र त्वेको रमुनिवरस्तं राजानमुवाच ह ।
कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर

tatra tveko ramunivarastaṃ rājānamuvāca ha |
kupitāstava rājendra brāhmaṇā niṣkṛtiṃ cara

ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव ।
ऐणेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम्

ṛśyaśṛṅgaṃ munisutamānayasva ca pārthiva |
aiṇeyamanabhijñaṃ ca nārīṇāmārjave ratam

स चेदवतरेद्राजन्विषयं ते महातपाः ।
सद्यः प्रवर्षेत्पर्जन्य इति मे नास्ति संशयः

sa cedavataredrājanviṣayaṃ te mahātapāḥ |
sadyaḥ pravarṣetparjanya iti me nāsti saṃśayaḥ

एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्कृत्वा निष्कृतिमात्मनः ।
स गत्वा पुनरागच्छत्प्रसन्नेषु द्विजातिषु

etacchrutvā vaco rājankṛtvā niṣkṛtimātmanaḥ |
sa gatvā punarāgacchatprasanneṣu dvijātiṣu

राजानमागतं ज्ञात्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः ।
स च ता प्रतिजग्राह पितेव हितकृत्सदा

rājānamāgataṃ jñātvā pratisaṃjagṛhuḥ prajāḥ |
sa ca tā pratijagrāha piteva hitakṛtsadā

ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान्मन्त्रकोविदान् ।
ऋश्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये

tato'ṅgapatirāhūya sacivānmantrakovidān |
ṛśyaśṛṅgāgame yatnamakaronmantraniścaye

सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः ।
शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञौर्नीत्यां च परिनिष्ठितैः

so'dhyagacchadupāyaṃ tu tairamātyaiḥ sahācyutaḥ |
śāstrajñairalamarthajñaurnītyāṃ ca pariniṣṭhitaiḥ

ततश्चानाययामास वारमुख्या महीपतिः ।
वेश्याः सर्वत्रनिष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः

tataścānāyayāmāsa vāramukhyā mahīpatiḥ |
veśyāḥ sarvatraniṣṇātāstā uvāca sa pārthivaḥ

ऋश्यशृङ्गमृषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः ।
लोभयित्वाऽभिविश्चास्य विषयं मम शोभनाः

ṛśyaśṛṅgamṛṣeḥ putramānayadhvamupāyataḥ |
lobhayitvā'bhiviścāsya viṣayaṃ mama śobhanāḥ

ता राजभयभीताश्च शापभीताश्च योषितः ।
अशक्यमूचुस्तत्कार्यं विषण्णा गतचेतसः

tā rājabhayabhītāśca śāpabhītāśca yoṣitaḥ |
aśakyamūcustatkāryaṃ viṣaṇṇā gatacetasaḥ

तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत् ।
प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम्

tatra tvekā jaradyoṣā rājānamidamabravīt |
prayatiṣye mahārāja tamānetuṃ tapodhanam

अभिप्रेतांस्तु मे कामांस्त्वमनुज्ञातुमर्हसि ।
ततः शक्ष्याम्यानयितुमृश्यशृङ्गमृषेः सुतम्

abhipretāṃstu me kāmāṃstvamanujñātumarhasi |
tataḥ śakṣyāmyānayitumṛśyaśṛṅgamṛṣeḥ sutam

तस्याः सर्वमभिप्रेतमन्वजानात्स पार्थिवः ।
धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च

tasyāḥ sarvamabhipretamanvajānātsa pārthivaḥ |
dhanaṃ ca pradadau bhūri ratnāni vividhāni ca

ततो रूपेण सपन्ना वयसा च महीपते ।
स्त्रिय आदाय काश्चित्सा जगाम वनमञ्जसा

tato rūpeṇa sapannā vayasā ca mahīpate |
striya ādāya kāścitsā jagāma vanamañjasā