अध्याय 110: ऋषभकूट का मौन पर्वत और नन्दा नदी

ततः प्रायतः कौन्तेयः क्रमेण भरतर्षभ ।
नन्दामपरनन्दां च नद्यौ पापभयापहे

tataḥ prāyataḥ kaunteyaḥ krameṇa bharatarṣabha |
nandāmaparanandāṃ ca nadyau pāpabhayāpahe

पर्वतं स समासाद्य हेमकूटमनामयम् ।
अचिन्त्याबद्भुतान्भावाब्ददर्श सुवहून्नृपः

parvataṃ sa samāsādya hemakūṭamanāmayam |
acintyābadbhutānbhāvābdadarśa suvahūnnṛpaḥ

वर्षो यत्राभावद्वओर उपलाश्च सहस्रशः ।
नाशक्रुवंस्तमारोढुं विपण्णमनसो जनाः

varṣo yatrābhāvadvaora upalāśca sahasraśaḥ |
nāśakruvaṃstamāroḍhuṃ vipaṇṇamanaso janāḥ

वायुर्नित्यं ववौ तत्र नित्यं देवश्च वर्षति ।
खाद्यायघोषश्च तथा श्रूयते न च दृश्यते

vāyurnityaṃ vavau tatra nityaṃ devaśca varṣati |
khādyāyaghoṣaśca tathā śrūyate na ca dṛśyate

सायं प्रातश्च भगवान्दृश्यते हव्यवाहनः
मक्षिकाश्चादशंस्तत्र तपसः प्रतिघातिकाः

sāyaṃ prātaśca bhagavāndṛśyate havyavāhanaḥ
makṣikāścādaśaṃstatra tapasaḥ pratighātikāḥ

निर्वेदो जायते तत्र ग्रुहाणि स्मरते जनः ।
एवं बहुविधानभावानद्भुतान्वीक्ष्य पाण्डवः ।
लोमशं पुनरेवाथ पर्यपृच्छत्तदद्भुतम्

nirvedo jāyate tatra gruhāṇi smarate janaḥ |
evaṃ bahuvidhānabhāvānadbhutānvīkṣya pāṇḍavaḥ |
lomaśaṃ punarevātha paryapṛcchattadadbhutam

यदेतद्भगवंश्चित्रं पर्वतेऽस्मिन्महौजसि ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महाद्युते

yadetadbhagavaṃścitraṃ parvate'sminmahaujasi |
etanme sarvamācakṣva vistareṇa mahādyute

यथाश्रुतमिदं पूर्वमस्माभिरर्किर्शन ।
तदेकाग्रमना राजन्निबोध गदतो मम

yathāśrutamidaṃ pūrvamasmābhirarkirśana |
tadekāgramanā rājannibodha gadato mama

अस्मिन्नृपभकूटेऽभूदृपभो नाम तापसः ।
अनेकशतवर्षायुस्तपस्वी कोपनो भृशम्

asminnṛpabhakūṭe'bhūdṛpabho nāma tāpasaḥ |
anekaśatavarṣāyustapasvī kopano bhṛśam

स वै संभाष्यमाणोऽन्यैः कोपाद्भिरिमुवाच ह ।
य इह व्याहरेत्कश्चिदुपलानुत्सृजेत वा

sa vai saṃbhāṣyamāṇo'nyaiḥ kopādbhirimuvāca ha |
ya iha vyāharetkaścidupalānutsṛjeta vā

वातं चाहूय मा शब्दमित्युवाच स तापसः ।
व्याहरंश्चेह पुरुषो मेघशब्देन वार्यते

vātaṃ cāhūya mā śabdamityuvāca sa tāpasaḥ |
vyāharaṃśceha puruṣo meghaśabdena vāryate

एवमेतानि कर्माणि राजंस्तेन महर्षिणा ।
कृतानि कानिचित्क्रोधात्प्रतिषिद्धानि कानिचित् ।

evametāni karmāṇi rājaṃstena maharṣiṇā |
kṛtāni kānicitkrodhātpratiṣiddhāni kānicit |

नन्दां त्वभिगता देवाः पुरा राजन्निति श्रुतिः ।
अन्वपद्यन्त् सहसा पुरुषा देवदर्शिनः

nandāṃ tvabhigatā devāḥ purā rājanniti śrutiḥ |
anvapadyant sahasā puruṣā devadarśinaḥ

तेनादर्शनमिच्छन्तो देवाः शक्रपुरोगमाः ।
दुर्गचक्रुरिमं देशं गिरिं प्रत्यूहरुपकम्

tenādarśanamicchanto devāḥ śakrapurogamāḥ |
durgacakrurimaṃ deśaṃ giriṃ pratyūharupakam

तदाप्रभृति कौन्तेय नरा गिरिमिमं सदा ।
नाशक्रुवन्नभिद्रष्टुं कुत एवाधिरोहितुम्

tadāprabhṛti kaunteya narā girimimaṃ sadā |
nāśakruvannabhidraṣṭuṃ kuta evādhirohitum

नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुमेप महागिरिः ।
आरोढुं वाऽपि कौन्तेय तस्मान्नियतवागभव

nātaptatapasā śakyo draṣṭumepa mahāgiriḥ |
āroḍhuṃ vā'pi kaunteya tasmānniyatavāgabhava

इह देवास्तदा सर्वे यज्ञानाजहुरुत्तमान् ।
तेषामेतानि लिङ्गानि दृश्यन्तेऽद्यापि भारत

iha devāstadā sarve yajñānājahuruttamān |
teṣāmetāni liṅgāni dṛśyante'dyāpi bhārata

कुशाकारेव दूर्वेयं संस्तीर्णेव च् भूरियम् ।
य़ूपप्रकारा बहवो वृक्षाश्चेमे विशांपते

kuśākāreva dūrveyaṃ saṃstīrṇeva c bhūriyam |
ẏūpaprakārā bahavo vṛkṣāśceme viśāṃpate

देवाश्च ऋषौयश्चैव वसन्त्यद्यापि भारत ।
त्तेषां सायं तथा प्रातर्दृश्यते हव्यवाहनः

devāśca ṛṣauyaścaiva vasantyadyāpi bhārata |
tteṣāṃ sāyaṃ tathā prātardṛśyate havyavāhanaḥ

इहाप्लतानां कौन्तेय सद्यः पाप्माऽभिहन्यते ।
कुरुश्रेष्ठाभिषेकं वै तस्माअत्कुरु सहानुजः

ihāplatānāṃ kaunteya sadyaḥ pāpmā'bhihanyate |
kuruśreṣṭhābhiṣekaṃ vai tasmāatkuru sahānujaḥ

ततो नन्दाप्लुताङ्गस्त्वं कौशिकीमभियास्यसि ।
विश्वामित्रेण यत्रोग्रं तपस्तप्तमनुत्तमम्

tato nandāplutāṅgastvaṃ kauśikīmabhiyāsyasi |
viśvāmitreṇa yatrograṃ tapastaptamanuttamam

ततस्तत्र समाप्लुत्य गात्राणि सगणो नृपः
जगामकौशिकीं पुण्यां रम्यां शीतजलां शुभां

tatastatra samāplutya gātrāṇi sagaṇo nṛpaḥ
jagāmakauśikīṃ puṇyāṃ ramyāṃ śītajalāṃ śubhāṃ