अध्याय 109: शिव के मस्तक पर गंगावतरण और समुद्र का भरना

भगीरथवचः शुत्वा प्रियार्य च द्विचौकसाम् ।
एवमस्त्विति राजानं भगवान्प्रत्यभापत

bhagīrathavacaḥ śutvā priyārya ca dvicaukasām |
evamastviti rājānaṃ bhagavānpratyabhāpata

धारयिष्ये महाभाग गगनात्मच्युतां शिवाम्
दिव्यां देवनदीं पुण्यां त्वत्कृते नृपसत्तम् ।

dhārayiṣye mahābhāga gaganātmacyutāṃ śivām
divyāṃ devanadīṃ puṇyāṃ tvatkṛte nṛpasattam |

एवमुक्त्वा महाबाहो हिमवन्तुमुपागमत् ।
संवृतः पार्षदैर्घोरैर्नानाप्रहरणोधतैः ।

evamuktvā mahābāho himavantumupāgamat |
saṃvṛtaḥ pārṣadairghorairnānāpraharaṇodhataiḥ |

तत्र स्थित्वा नरश्रेष्ठं भगीरथमुवाच ह ।
प्रयाचस्व महाबाहो शैलराजसुतां नदीम्

tatra sthitvā naraśreṣṭhaṃ bhagīrathamuvāca ha |
prayācasva mahābāho śailarājasutāṃ nadīm

पितृणां पावनार्थ ते तामहं मनुजाधिप ।
पतमानां सरिच्छ्रेष्ठां धारयिष्ये त्रिविष्टपात्

pitṛṇāṃ pāvanārtha te tāmahaṃ manujādhipa |
patamānāṃ saricchreṣṭhāṃ dhārayiṣye triviṣṭapāt

एतच्छ्रुत्वा बचो राजा शर्वेण समुदाहृतम् ।
प्रयतः प्रणतो भूत्वा गङ्गं हि समचिन्तयत्

etacchrutvā baco rājā śarveṇa samudāhṛtam |
prayataḥ praṇato bhūtvā gaṅgaṃ hi samacintayat

ततः पुण्यजला रम्या राज्ञा समनुचिन्तिता ।
ईशानं च स्थितं दृष्ट्वा गगनात्सहसा च्युता

tataḥ puṇyajalā ramyā rājñā samanucintitā |
īśānaṃ ca sthitaṃ dṛṣṭvā gaganātsahasā cyutā

तां प्रच्युतामथो दृष्ट्वा देवाः सार्घ् महर्षिभिः ।
गन्धर्वोरगयक्षाश्व समाजग्मुर्दिदृक्षवः

tāṃ pracyutāmatho dṛṣṭvā devāḥ sārgh maharṣibhiḥ |
gandharvoragayakṣāśva samājagmurdidṛkṣavaḥ

ततः पपात गगनाद्ग्ङ्गा हिमवतः सुता ।
समुद्वान्तमहावर्ता मीनग्राहसमाकुला

tataḥ papāta gaganādgṅgā himavataḥ sutā |
samudvāntamahāvartā mīnagrāhasamākulā

तां दधार हरो राजन्गङ्गां गगनमेखलाम् ।
ललाटदेशे पतितां मालां मुक्तामयीमिव ।

tāṃ dadhāra haro rājangaṅgāṃ gaganamekhalām |
lalāṭadeśe patitāṃ mālāṃ muktāmayīmiva |

सा बभूव विसर्पन्ती त्रिधा राजन्समुद्रगा ।
फेनपुञ्जाकुलजला हंसानामिव पङ्कयः

sā babhūva visarpantī tridhā rājansamudragā |
phenapuñjākulajalā haṃsānāmiva paṅkayaḥ

क्कचिदाभोगकुटिला प्रस्खलन्ती क्कचित्क्कचित् ।
सा फेनपटसंवीता मत्तेव प्रमदाऽव्रजत्

kkacidābhogakuṭilā praskhalantī kkacitkkacit |
sā phenapaṭasaṃvītā matteva pramadā'vrajat

क्कचित्सा तोयनिनदैर्नदन्ती नादमुत्तमम् ।
‘क्कचिदाकाशमावर्तैः संक्षिपन्तीव सर्वशः

kkacitsā toyaninadairnadantī nādamuttamam |
‘kkacidākāśamāvartaiḥ saṃkṣipantīva sarvaśaḥ

एवंप्रकारान्सुबहून्कुर्वती गगनाच्युता ।
पृथिवीतलमासाद्य भगीरथमथाब्रवीत्

evaṃprakārānsubahūnkurvatī gaganācyutā |
pṛthivītalamāsādya bhagīrathamathābravīt

दर्शयस्व महाराज मार्ग केन व्रजाम्यहम् ।
त्वदर्थमवतीर्णास्मि पृथिवीं पृथिवीपते

darśayasva mahārāja mārga kena vrajāmyaham |
tvadarthamavatīrṇāsmi pṛthivīṃ pṛthivīpate

एतच्छ्रुत्वा वचो राजा प्रातिष्टत भगीरथः ।
तत्र तानि शरीराणि सागराणां महात्मनाम् ।
प्लावनार्थं नरश्रेष्ठ पुण्येन सलिलेन च

etacchrutvā vaco rājā prātiṣṭata bhagīrathaḥ |
tatra tāni śarīrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām |
plāvanārthaṃ naraśreṣṭha puṇyena salilena ca

गंङ्गाया धारणं कृत्वा हरो लोकनमस्कृतः ।
कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम त्रिदशैः सह

gaṃṅgāyā dhāraṇaṃ kṛtvā haro lokanamaskṛtaḥ |
kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ jagāma tridaśaiḥ saha

समासाद्य समुद्रं च गङ्गया सहितो नृपः ।
पूरयामास वेगेन समुद्रं वरुणालयम्

samāsādya samudraṃ ca gaṅgayā sahito nṛpaḥ |
pūrayāmāsa vegena samudraṃ varuṇālayam

दुहितृत्वे च नृपतिर्गङ्गां समनुकल्पयत् ।
पितृणां चोदकं तत्र ददौ पूर्णमनोरथः

duhitṛtve ca nṛpatirgaṅgāṃ samanukalpayat |
pitṛṇāṃ codakaṃ tatra dadau pūrṇamanorathaḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं गङ्ग त्रिपथगा यथा ।
पूरणार्थ समुद्रस्य पृथिवीमवतारिता

etatte sarvamākhyātaṃ gaṅga tripathagā yathā |
pūraṇārtha samudrasya pṛthivīmavatāritā

कालेयाश्च महाराज त्रिदशैर्विनिपातिताः ।
समुद्रश्च यथा पीतः कारणार्थ महात्मना

kāleyāśca mahārāja tridaśairvinipātitāḥ |
samudraśca yathā pītaḥ kāraṇārtha mahātmanā

वातापिश्च यथा नीतः क्षयं स ब्रह्महा प्रभो ।
अगस्त्येन महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि

vātāpiśca yathā nītaḥ kṣayaṃ sa brahmahā prabho |
agastyena mahārāja yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi