अध्याय 108: भगीरथ के तप से गंगा की स्वीकृति

स तु राजा महेष्वासश्चक्रवर्ती महारथः ।
बभूव सर्वलोकस् मनोनयननन्दनः

sa tu rājā maheṣvāsaścakravartī mahārathaḥ |
babhūva sarvalokas manonayananandanaḥ

स शुश्राव महाबाहुः कपिलेन महात्मना ।
पितॄणआं निधनं घोरमप्राप्तिं त्रिदिवस्य च

sa śuśrāva mahābāhuḥ kapilena mahātmanā |
pitṝṇaāṃ nidhanaṃ ghoramaprāptiṃ tridivasya ca

स राज्यं सचिवे न्यस्य हृदयेन विदूयता ।
जगाम हिमवत्पार्श्वं तपस्तप्तुं नरेश्वरः

sa rājyaṃ sacive nyasya hṛdayena vidūyatā |
jagāma himavatpārśvaṃ tapastaptuṃ nareśvaraḥ

आरिराधयिषुर्गङ्गां तपसा दग्धकिल्विषः ।
सोऽपश्यत नर्रेष्ठ हिमवन्तं नगोत्तमम्

ārirādhayiṣurgaṅgāṃ tapasā dagdhakilviṣaḥ |
so'paśyata narreṣṭha himavantaṃ nagottamam

शृङ्गैर्बहुविधाकारैर्धातुमद्भिरलंकृतम् ।
पवनालम्बिभिर्मेघैः परिपिक्तं समन्ततः

śṛṅgairbahuvidhākārairdhātumadbhiralaṃkṛtam |
pavanālambibhirmeghaiḥ paripiktaṃ samantataḥ

नदीकुञ्जनितम्बैश्च सोदकैरुपशोभितम् ।
गुहाकन्दरसंलीनसिंहव्याघ्रनिषेवितम्

nadīkuñjanitambaiśca sodakairupaśobhitam |
guhākandarasaṃlīnasiṃhavyāghraniṣevitam

शकुनैश्च विचित्राङ्गैः कूजद्भिर्विविधा गिरः ।
भृङ्गराजैस्तथा हंसैर्दात्यूहैर्जलकुक्कुटैः

śakunaiśca vicitrāṅgaiḥ kūjadbhirvividhā giraḥ |
bhṛṅgarājaistathā haṃsairdātyūhairjalakukkuṭaiḥ

मयूरैः शतपत्रैश्च जीवंजीवककोकिलैः ।
चकोरैरसितापाङ्गैस्तथा पुत्रप्रियैरपि

mayūraiḥ śatapatraiśca jīvaṃjīvakakokilaiḥ |
cakorairasitāpāṅgaistathā putrapriyairapi

जलस्थानेषु रम्येषु पद्मिनीभिश्च संकुलम् ।
सारसानां च मधुरैर्व्याहृतैः समलंकृतम्

jalasthāneṣu ramyeṣu padminībhiśca saṃkulam |
sārasānāṃ ca madhurairvyāhṛtaiḥ samalaṃkṛtam

किन्नरैरप्सरोभिश्च निषेवितशिलातलम् ।
दिग्वारणविषाणाग्रैः समन्ताद्धृष्टपादपम्

kinnarairapsarobhiśca niṣevitaśilātalam |
digvāraṇaviṣāṇāgraiḥ samantāddhṛṣṭapādapam

विद्याधरानुचरितं नानारत्नसमाकुलम् ।
विषोल्वणैर्भुजङ्गैश्च दीप्ताजिह्वैर्निषेवितम्

vidyādharānucaritaṃ nānāratnasamākulam |
viṣolvaṇairbhujaṅgaiśca dīptājihvairniṣevitam

क्वचित्कनकसंकाशं क्वचिद्रजतसंनिभम् ।
क्वचिदञ्जनपुञ्जाभं हिमवनतमुपागमत्

kvacitkanakasaṃkāśaṃ kvacidrajatasaṃnibham |
kvacidañjanapuñjābhaṃ himavanatamupāgamat

स तु तत्रनरश्रेष्ठस्तपो घोरं समाश्रितः ।
फलमूलाम्बुसंभक्षः सहस्रपरिवत्सरान्

sa tu tatranaraśreṣṭhastapo ghoraṃ samāśritaḥ |
phalamūlāmbusaṃbhakṣaḥ sahasraparivatsarān

संवत्सरसहस्रे तु गते दिव्ये महानदी ।
दर्शयामास तं गङ्गा तदा मूर्तिमती स्वयम्

saṃvatsarasahasre tu gate divye mahānadī |
darśayāmāsa taṃ gaṅgā tadā mūrtimatī svayam

किमिच्छसि महाराज म्तः किंच ददानि ते ।
तद्ब्रवीहि नरश्रेष्ठ करिष्यामि वचस्तव

kimicchasi mahārāja mtaḥ kiṃca dadāni te |
tadbravīhi naraśreṣṭha kariṣyāmi vacastava

एवमुक्तः प्रत्युवाच राजा हैमवतीं नदीम् ।
तदा भगीरथो राजन्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
पितामहा मे वरदे कपिलेन महानदि

evamuktaḥ pratyuvāca rājā haimavatīṃ nadīm |
tadā bhagīratho rājanpraṇipatya kṛtāñjaliḥ |
pitāmahā me varade kapilena mahānadi

अन्वेषमाणास्तुरगं नीता वैवस्वतक्षयम् ।
षष्टिस्तानि सहस्राणि सागराणां महात्मनाम्

anveṣamāṇāsturagaṃ nītā vaivasvatakṣayam |
ṣaṣṭistāni sahasrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām

कपिलं देवमासाद्य क्षणेन निधनं गताः ।
तेषामेवं विनष्टानां स्वर्गे वासो न विद्यते

kapilaṃ devamāsādya kṣaṇena nidhanaṃ gatāḥ |
teṣāmevaṃ vinaṣṭānāṃ svarge vāso na vidyate

यावत्तानि शरीराणि त्वं जलैर्नाभिषिञ्चसि ।
तावत्तेषां गतिर्नास्ति सागराणां महानदि

yāvattāni śarīrāṇi tvaṃ jalairnābhiṣiñcasi |
tāvatteṣāṃ gatirnāsti sāgarāṇāṃ mahānadi

स्वर्गं नय महाभागे मत्पितॄन्सगरात्मजान् ।
तेषामर्थेऽभियाचामि त्वामहं वै महानदि

svargaṃ naya mahābhāge matpitṝnsagarātmajān |
teṣāmarthe'bhiyācāmi tvāmahaṃ vai mahānadi

एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञो गङ्गा लोकनमस्कृता ।
भगीरथमिदं वाक्यं सुप्रीता समभाषत

etacchrutvā vaco rājño gaṅgā lokanamaskṛtā |
bhagīrathamidaṃ vākyaṃ suprītā samabhāṣata

करिष्यामि माहाराज वचस्ते नात्र संशयः ।
वेगं तु मम दुर्धार्यं पतन्त्या गगनाच्च्युतम्

kariṣyāmi māhārāja vacaste nātra saṃśayaḥ |
vegaṃ tu mama durdhāryaṃ patantyā gaganāccyutam

न शक्तस्त्रिषु लोकेषु कश्चिद्धारयितुं नृप ।
अन्यत्र विबुधश्रेष्ठान्नीलकण्ठान्महेश्वरात्

na śaktastriṣu lokeṣu kaściddhārayituṃ nṛpa |
anyatra vibudhaśreṣṭhānnīlakaṇṭhānmaheśvarāt

तं तोषय रमहाबाहो तपसा वरदं हरम् ।
स तु मां प्रच्युतां देवः शिरसा धारयिष्यति

taṃ toṣaya ramahābāho tapasā varadaṃ haram |
sa tu māṃ pracyutāṃ devaḥ śirasā dhārayiṣyati

स करिष्यति ते रकामं पितॄणां हितकाम्यया ।
तपसाऽऽराधितः शंभुर्भगर्वाँल्लोकभावनः

sa kariṣyati te rakāmaṃ pitṝṇāṃ hitakāmyayā |
tapasā''rādhitaḥ śaṃbhurbhagarvām̐llokabhāvanaḥ

एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्महाराजो भगीरथः ।
कैलासं पर्वतं गत्वा तोषयामास शंकरम्

etacchrutvā tato rājanmahārājo bhagīrathaḥ |
kailāsaṃ parvataṃ gatvā toṣayāmāsa śaṃkaram

ततस्तेन समागम्य कालयोगेन केनचित् ।
गह्गावतरणं राजन्नयाचत महीपतिः

tatastena samāgamya kālayogena kenacit |
gahgāvataraṇaṃ rājannayācata mahīpatiḥ

अगृह्णाच्च वरं तस्माद्गङ्गाया धारणे नृप ।
स्वर्गे वासं समुद्दिश् पितॄणां स नरोत्तमः

agṛhṇācca varaṃ tasmādgaṅgāyā dhāraṇe nṛpa |
svarge vāsaṃ samuddiś pitṝṇāṃ sa narottamaḥ