अध्याय 107: कपिल का सगरपुत्रों को भस्म करना और अंशुमान

*तेतं दृष्ट्वा हयं राजन्संप्रहृष्टतनूरुहाः ।
अनादृत् महात्मानं कपिलं कालचोदिताः

*tetaṃ dṛṣṭvā hayaṃ rājansaṃprahṛṣṭatanūruhāḥ |
anādṛt mahātmānaṃ kapilaṃ kālacoditāḥ

संफुद्धाः संप्रधावन्त वाजिग्रहणकाङ्क्षिणः ।
ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः

saṃphuddhāḥ saṃpradhāvanta vājigrahaṇakāṅkṣiṇaḥ |
tataḥ kruddho mahārāja kapilo munisattamaḥ

वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिपुङ्गवम् ।
स चक्षुर्विकतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन्

vāsudeveti yaṃ prāhuḥ kapilaṃ munipuṅgavam |
sa cakṣurvikataṃ kṛtvā tejasteṣu samutsṛjan

ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्स सागरान् ।
षष्टिं रतानि सहस्राणि युगपन्मुनिसत्तमः

dadāha sumahātejā mandabuddhīnsa sāgarān |
ṣaṣṭiṃ ratāni sahasrāṇi yugapanmunisattamaḥ

तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान्नारदः सुमहातपाः ।
सगरान्तिकमागत्य तच्च तस्मै न्यवेदयत्

tāndṛṣṭvā bhasmasādbhūtānnāradaḥ sumahātapāḥ |
sagarāntikamāgatya tacca tasmai nyavedayat

स तच्छ्रुत्वा वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम् ।
महूर्तं विमना भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत्

sa tacchrutvā vaco ghoraṃ rājā munimukhodgatam |
mahūrtaṃ vimanā bhūtvā sthāṇorvākyamacintayat

स पुत्रनिधनोत्थेन दुःखेन समभिप्लुतः ।
आत्मानमात्मनाऽऽश्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत्

sa putranidhanotthena duḥkhena samabhiplutaḥ |
ātmānamātmanā''śvāsya hayamevānvacintayat

अशुमन्तं समाहूय असमञ्जसुतं तदा ।
पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमब्रवीत्

aśumantaṃ samāhūya asamañjasutaṃ tadā |
pautraṃ bharataśārdūla idaṃ vacanamabravīt

षष्टिस्तात सहस्राणि पुत्राणाममितौजसाम् ।
कापिलं तेज आसाद्य मत्कृतेनिधनं गताः

ṣaṣṭistāta sahasrāṇi putrāṇāmamitaujasām |
kāpilaṃ teja āsādya matkṛtenidhanaṃ gatāḥ

तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयाऽनघ ।
धर्मं संरक्षमाणेन पौराणां हितमिच्छता

tava cāpi pitā tāta parityakto mayā'nagha |
dharmaṃ saṃrakṣamāṇena paurāṇāṃ hitamicchatā

किमर्थं राजशार्दूलः सगरः पुत्रमात्मजम् ।
त्यक्तवान्दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन

kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sagaraḥ putramātmajam |
tyaktavāndustyajaṃ vīraṃ tanme brūhi tapodhana

असमञ्ज इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत् ।
यं शैव्या जनयामास पौराणां स हि दारकान्

asamañja iti khyātaḥ sagarasya suto hyabhūt |
yaṃ śaivyā janayāmāsa paurāṇāṃ sa hi dārakān

क्रीडतः सहसाऽऽसाद्य तत्रतत्र महीपते ।
चूडासु क्रोशतो गृह्यनद्यां चिक्षेप दुर्बलान्

krīḍataḥ sahasā''sādya tatratatra mahīpate |
cūḍāsu krośato gṛhyanadyāṃ cikṣepa durbalān

ततः पौराः समाजग्मुर्भयशोकपरिप्लुताः ।
सगरं चाभ्यभाषन्त सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः

tataḥ paurāḥ samājagmurbhayaśokapariplutāḥ |
sagaraṃ cābhyabhāṣanta sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ

त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिर्भयात् ।
असमञ्जभयाद्धोरात्ततो नस्त्रातुनर्हसि

tvaṃ nastrātā mahārāja paracakrādibhirbhayāt |
asamañjabhayāddhorāttato nastrātunarhasi

पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमः ।
मुहूर्तं विमना भूत्वासचिवानिदमब्रवीत्

paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā ghoraṃ nṛpatisattamaḥ |
muhūrtaṃ vimanā bhūtvāsacivānidamabravīt

असमञ्ज पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम् ।
यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीध्रं विधीयताम्

asamañja purādadya suto me vipravāsyatām |
yadi vo matpriyaṃ kāryametacchīdhraṃ vidhīyatām

एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप ।
यथोक्तं त्वरिताश्चक्रुर्यथाऽऽज्ञापितवान्नृपः

evamuktā narendreṇa sacivāste narādhipa |
yathoktaṃ tvaritāścakruryathā''jñāpitavānnṛpaḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना ।
पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः

etatte sarvamākhyātaṃ yathā putro mahātmanā |
paurāṇāṃ hitakāmena sagareṇa vivāsitaḥ

अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्तः सगरेण हि ।
तत्ते सर्वंप्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे

aṃśumāṃstu maheṣvāso yaduktaḥ sagareṇa hi |
tatte sarvaṃpravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodha me

पितुश् तेऽहंत्यागेन पुत्राणां निधनेन च ।
अलाभेन तथाऽश्वस् परितप्यामि पुत्रक

pituś te'haṃtyāgena putrāṇāṃ nidhanena ca |
alābhena tathā'śvas paritapyāmi putraka

तस्माद्दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम् ।
हयस्यानयनात्पौत्र नरकान्मां समुद्धर

tasmādduḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnācca mohitam |
hayasyānayanātpautra narakānmāṃ samuddhara

अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरण महात्मना ।
जगाम दुःखात्तं देशं यत्रवै दारिता मही

aṃśumānevamuktastu sagaraṇa mahātmanā |
jagāma duḥkhāttaṃ deśaṃ yatravai dāritā mahī

स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह ।
अपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम्

sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ praviveśa ha |
apaśyacca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tam

स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणमृपिसत्तमम् ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत्

sa dṛṣṭvā tejaso rāśiṃ purāṇamṛpisattamam |
praṇamya śirasā bhūmau kāryamasmai nyavedayat

ततः प्रीतो महाराज कपिलोंऽशुमतोऽभवत् ।
उवाच चैनं धर्मात्मा वरदोस्मीति भारत

tataḥ prīto mahārāja kapiloṃ'śumato'bhavat |
uvāca cainaṃ dharmātmā varadosmīti bhārata

स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात् ।
द्वितीयमुदकं वव्रे पितॄणां पावनेच्छया

sa vavre turagaṃ tatra prathamaṃ yajñakāraṇāt |
dvitīyamudakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanecchayā

तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुङ्गवः ।
ददानि तव भद्रं ते यद्यत्प्रार्थयसेऽनघ

tamuvāca mahātejāḥ kapilo munipuṅgavaḥ |
dadāni tava bhadraṃ te yadyatprārthayase'nagha

त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम् ।
त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता

tvayi kṣamā ca dharmaśca satyaṃ cāpi pratiṣṭhitam |
tvayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putravāṃśca tvayā pitā

तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराः ।
शलभत्वं गता ये ते मम क्रोधहुताशने

tava caiva prabhāvena svargaṃ yāsyanti sāgarāḥ |
śalabhatvaṃ gatā ye te mama krodhahutāśane

पौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति ।
पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्

pautraśca te tripathagāṃ tridivādānayiṣyati |
pāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ toṣayitvā maheśvaram

हयं नयस्व भद्रं ते याज्ञिं नरपुङ्गव ।
यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः

hayaṃ nayasva bhadraṃ te yājñiṃ narapuṅgava |
yajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ

अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना ।
आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः

aṃśumānevamuktastu kapilena mahātmanā |
ājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ

सोभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः ।
मूर्ध्नि तनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्वंनय्वेदयत्

sobhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ |
mūrdhni tanāpyupāghrātastasmai sarvaṃnayvedayat

यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथा ।
तं चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम्

yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi sāgarāṇāṃ kṣayaṃ tathā |
taṃ cāsmai hayamācaṣṭa yajñavāṭamupāgatam

तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत् ।
अंशुमन्तं च संपूज्यसमापयत तं क्रतुम्

tacchrutvā sagaro rājā putrajaṃ duḥkhamatyajat |
aṃśumantaṃ ca saṃpūjyasamāpayata taṃ kratum

समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः ।
पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम्

samāptayajñaḥ sagaro devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥ |
putratve kalpayāmāsa samudraṃ varuṇālayam

प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनः ।
पौत्रे भारं समवेश्य जगाम त्रिदिवं तदा

praśāsya suciraṃ kālaṃ rājyaṃ rājīvalocanaḥ |
pautre bhāraṃ samaveśya jagāma tridivaṃ tadā

अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम् ।
प्रशशास महाराज यथैवास् पितामहः

aṃśumānapi dharmātmā mahīṃ sāgaramekhalām |
praśaśāsa mahārāja yathaivās pitāmahaḥ

तस्य पुत्रः समभवद्दिलीपो नाम धर्मवित् ।
तस्मिन्राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थितः

tasya putraḥ samabhavaddilīpo nāma dharmavit |
tasminrājyaṃ samādhāya aṃśumānapi saṃsthitaḥ

दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितॄणां निधनं महत् ।
पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत्

dilīpastu tataḥ śrutvā pitṝṇāṃ nidhanaṃ mahat |
paryatapyata duḥkhena teṣāṃ gatimacintayat

गङ्गावतरणए यत्नं सुमहच्चाकरोन्नृपः ।
न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम्

gaṅgāvataraṇae yatnaṃ sumahaccākaronnṛpaḥ |
na cāvatārayāmāsa ceṣṭamāno yathābalam

तस् पुत्र समभवच्छ्रीमान्धर्मपराणः ।
भगीरथ इति ख्यातः सत्यवागनसूयकः

tas putra samabhavacchrīmāndharmaparāṇaḥ |
bhagīratha iti khyātaḥ satyavāganasūyakaḥ

अभिषिच्य तु तं राज्येदिलीपो वनमाश्रितः

abhiṣicya tu taṃ rājyedilīpo vanamāśritaḥ

तपः सिद्धिसमायोगात्स राजा भरतर्षभ ।
वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत

tapaḥ siddhisamāyogātsa rājā bharatarṣabha |
vanājjagāma tridivaṃ kālayogena bhārata

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एवं स सागरो राजन्पूरितोऽगस्त्यदूपितः ॥
जगाम दुःखात्तं देशं यत्रवै दारिता मही

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
evaṃ sa sāgaro rājanpūrito'gastyadūpitaḥ ||
jagāma duḥkhāttaṃ deśaṃ yatravai dāritā mahī