अध्याय 106: घोड़े की खोज में सगरपुत्रों का समुद्र खोदना

एतच्छ्रुत्वान्तरिक्षाच्च स राजा राजसत्तमः ।
यथोक्तं तच्चराकाथ श्रद्दधद्भरतर्षभ

etacchrutvāntarikṣācca sa rājā rājasattamaḥ |
yathoktaṃ taccarākātha śraddadhadbharatarṣabha

[एकैकशस्ततः कृत्वा बीजं बीजं नराधिपः ।
घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान्भागान्विदधे ततः

[ekaikaśastataḥ kṛtvā bījaṃ bījaṃ narādhipaḥ |
ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tānbhāgānvidadhe tataḥ

धात्रीश्चैकैकशः प्रादात्पुत्ररक्षणतत्परः ।
ततः कालेन महता समुत्तस्थुर्महाबलाः ॥]

dhātrīścaikaikaśaḥ prādātputrarakṣaṇatatparaḥ |
tataḥ kālena mahatā samuttasthurmahābalāḥ ||]

षष्टिः पुत्रसहस्रणि तस्याप्रतिमतेजसः ।
रुद्रप्रसादाद्राजर्षेः समजायन्त पार्थिव

ṣaṣṭiḥ putrasahasraṇi tasyāpratimatejasaḥ |
rudraprasādādrājarṣeḥ samajāyanta pārthiva

ते घोराः क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिणः ।
बहुत्वाच्चावजानन्तः सर्वाल्लोँकान्सहामरान्

te ghorāḥ krūrakarmāṇa ākāśaparisarpiṇaḥ |
bahutvāccāvajānantaḥ sarvāllom̐kānsahāmarān

त्रिदशांश्चाप्यबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान् ।
सर्वाणि चैव भूतानि शूरा समरशालिनः

tridaśāṃścāpyabādhanta tathā gandharvarākṣasān |
sarvāṇi caiva bhūtāni śūrā samaraśālinaḥ

वध्यमानास्तदा लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः ।
ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्वदैवतैः

vadhyamānāstadā lokāḥ sāgarairmandabuddhibhiḥ |
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahitāḥ sarvadaivataiḥ

तानुवाच महाभागः सर्वलोकपितामहः ।
गच्छध्वं त्रिदशाः सर्वे लोकैः सार्धं यथागतम्

tānuvāca mahābhāgaḥ sarvalokapitāmahaḥ |
gacchadhvaṃ tridaśāḥ sarve lokaiḥ sārdhaṃ yathāgatam

नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो महान् ।
विष्यति महाघोरः स्वकृतैः कर्मभिः सुराः

nātidīrgheṇa kālena sāgarāṇāṃ kṣayo mahān |
viṣyati mahāghoraḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ surāḥ

एवमुक्तास्तु ते देवा लोकाश् मनुजेश्वर ।
पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम्

evamuktāstu te devā lokāś manujeśvara |
pitāmahamanujñāpya viprajagmuryathāgatam

ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ ।
दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान्

tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha |
dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān

तस्याश्वो व्यचरद्भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः ।
सर्वैरेव महोत्साहैः स्वच्छन्दप्रचरो नृप

tasyāśvo vyacaradbhūmiṃ putraiḥ suparirakṣitaḥ |
sarvaireva mahotsāhaiḥ svacchandapracaro nṛpa

समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम् ।
रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत

samudraṃ sa samāsādya nistoyaṃ bhīmadarśanam |
rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata

ततस्ते सागरास्तात हृतं मत्वा हयोत्तमम् ।
आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम् ।
तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु पुत्रा मार्गत वाजिनम्

tataste sāgarāstāta hṛtaṃ matvā hayottamam |
āgamya piturācakhyuradṛśyaṃ turagaṃ hṛtam |
tenoktā dikṣu sarvāsu putrā mārgata vājinam

ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम् ।
अमार्गन्त महाराज सर्वंच पृथिवीतलम्

tataste piturājñāya dikṣu sarvāsu taṃ hayam |
amārganta mahārāja sarvaṃca pṛthivītalam

ततस्ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम् ।
नाध्यगच्छन्त तुरगमश्वहर्तारमेव च

tataste sāgarāḥ sarve samupetya parasparam |
nādhyagacchanta turagamaśvahartārameva ca

आगम्य पितरं चोचुस्ततः प्राञ्जलयोऽग्रतः

āgamya pitaraṃ cocustataḥ prāñjalayo'grataḥ

ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा ।
सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप

sasamudravanadvīpā sanadīnadakandarā |
saparvatavanoddeśā nikhilena mahī nṛpa

अस्माभिर्विचिता राजञ्शासनात्तव पार्थिव ।
न चाश्वमधिगच्छामो नाश्वहर्तारमेव च

asmābhirvicitā rājañśāsanāttava pārthiva |
na cāśvamadhigacchāmo nāśvahartārameva ca

श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूर्चितः ।
उवाच वचनं सर्वांस्तदा दैववशान्नृप

śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sa rājā krodhamūrcitaḥ |
uvāca vacanaṃ sarvāṃstadā daivavaśānnṛpa

अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम् ।
याज्ञीयं तं विनाह्यश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः

anāgamāya gacchadhvaṃ bhūyo mārgata vājinam |
yājñīyaṃ taṃ vināhyaśvaṃ nāgantavyaṃ hi putrakāḥ

प्रतिगृह्य तु संदेशं पितुस्ते सगरात्मजाः ।
भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमुः

pratigṛhya tu saṃdeśaṃ pituste sagarātmajāḥ |
bhūya eva mahīṃ kṛtsnāṃ vicetumupacakramuḥ

अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीमवदारिताम् ।
समुद्रे पृथिवीपाल पदं मार्गं च वाजिनः

athāpaśyanta te vīrāḥ pṛthivīmavadāritām |
samudre pṛthivīpāla padaṃ mārgaṃ ca vājinaḥ

समासाद्य बिलं तच्चाप्यखनन्सगरात्मजाः ।
कुद्दालैर्मुसलैश्चैव समुद्रं यत्नमास्थिताः

samāsādya bilaṃ taccāpyakhanansagarātmajāḥ |
kuddālairmusalaiścaiva samudraṃ yatnamāsthitāḥ

स खन्यमानः सहितैः सागरैर्वरुणालयः ।
अगच्छत्परमामार्तिं दीर्यमाणः समन्ततः

sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgarairvaruṇālayaḥ |
agacchatparamāmārtiṃ dīryamāṇaḥ samantataḥ

असुरोरगरक्षांसि सत्वानि विविधानि च ।
आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः

asuroragarakṣāṃsi satvāni vividhāni ca |
ārtanādamakurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ

छिन्नशीर्षा विदेहाश्च भिन्नजान्वस्थिमस्तकाः ।
प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोथ सहस्रशः

chinnaśīrṣā videhāśca bhinnajānvasthimastakāḥ |
prāṇinaḥ samadṛśyanta śataśotha sahasraśaḥ

एवं हि खनतां तेषां समुद्रं वरुणालयम् ।
व्यतीतः सुमहान्कालो न चाश्वः समदृश्यत

evaṃ hi khanatāṃ teṣāṃ samudraṃ varuṇālayam |
vyatītaḥ sumahānkālo na cāśvaḥ samadṛśyata

ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते ।
विदार्य पातालमथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः

tataḥ pūrvottare deśe samudrasya mahīpate |
vidārya pātālamatha saṃkruddhāḥ sagarātmajāḥ

अपश्यन्त हयं यत्र विचरन्तं महीतले ।
कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम्

apaśyanta hayaṃ yatra vicarantaṃ mahītale |
kapilaṃ ca mahātmānaṃ tejorāśimanuttamam

तेजसा दीप्यमानं तु ज्वालाभिरिव पावकम् ।
दृष्ट्वा हि विस्मिताः सर्वे बभूवुः सगरात्मजाः

tejasā dīpyamānaṃ tu jvālābhiriva pāvakam |
dṛṣṭvā hi vismitāḥ sarve babhūvuḥ sagarātmajāḥ