अध्याय 98: अन्नदान पर नारद का उपदेश

कानि दानानि लोकेऽस्मिन्दातुकामो महीपतिः ।
गुणाधिकेभ्यो विप्रेभ्यो दद्याद्भरतसत्तम

kāni dānāni loke'smindātukāmo mahīpatiḥ |
guṇādhikebhyo viprebhyo dadyādbharatasattama

केन तुष्यन्ति ते सद्यः किं तुष्टाः प्रदिशन्ति च ।
शंस मे तन्महाबाहो फलं पुण्यकृतं महत्

kena tuṣyanti te sadyaḥ kiṃ tuṣṭāḥ pradiśanti ca |
śaṃsa me tanmahābāho phalaṃ puṇyakṛtaṃ mahat

दत्तं किं फलवद्राजन्निह लोकें परत्र च ।
भवतः श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद

dattaṃ kiṃ phalavadrājanniha lokeṃ paratra ca |
bhavataḥ śrotumicchāmi tanme vistarato vada

इममर्थं पुरा पृष्टो नारदो देवदर्शनः ।
यदुक्तवानसौ वाक्यं तन्मे निगदतः शृणु

imamarthaṃ purā pṛṣṭo nārado devadarśanaḥ |
yaduktavānasau vākyaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

अन्नमेव प्रशंसन्ति देवा ऋषिगणास्तथा ।
लोकतन्त्रं हि यज्ञाश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्

annameva praśaṃsanti devā ṛṣigaṇāstathā |
lokatantraṃ hi yajñāśca sarvamanne pratiṣṭhitam

अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति ।
तस्मादन्नं विशेषेणि दातुमिच्छन्ति मानवाः

annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
tasmādannaṃ viśeṣeṇi dātumicchanti mānavāḥ

अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणाश्चान्ने प्रतिष्ठिताः ।
अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगदिदं प्रभो

annamūrjaskaraṃ loke prāṇāścānne pratiṣṭhitāḥ |
annena dhāryate sarvaṃ viśvaṃ jagadidaṃ prabho

अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तापसास्तथा ॥
अन्नाद्भवन्ति वै प्राणाः प्रत्यक्षं नात्र संशयः

annādgṛhasthā loke'sminbhikṣavastāpasāstathā ||
annādbhavanti vai prāṇāḥ pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ

कटुम्बिने सीदते च ब्राह्मणाय महात्मने ।
दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता

kaṭumbine sīdate ca brāhmaṇāya mahātmane |
dātavyaṃ bhikṣave cānnamātmano bhūtimicchatā

ब्राह्मणायाभिरूपाय यो दद्यादन्नमर्थिने ।
निदधाति निधिं श्रेष्ठं पारलौकिकमात्मनः

brāhmaṇāyābhirūpāya yo dadyādannamarthine |
nidadhāti nidhiṃ śreṣṭhaṃ pāralaukikamātmanaḥ

श्रान्तमध्वनि वर्तन्तं वृद्धमर्हमुपस्थितम् ।
अर्ययेद्भूतिमन्विच्छन्गृहस्थो गृहमागतम्

śrāntamadhvani vartantaṃ vṛddhamarhamupasthitam |
aryayedbhūtimanvicchangṛhastho gṛhamāgatam

क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः ।
अन्नदः प्राप्नुते राजन्दिवि चेह च यत्सुखम्

krodhamutpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ |
annadaḥ prāpnute rājandivi ceha ca yatsukham

नावमन्येदभिगतं न प्रणुद्यात्कदाचन ।
अपि श्वपाके शुनि वा नान्नदानं प्रणश्यति

nāvamanyedabhigataṃ na praṇudyātkadācana |
api śvapāke śuni vā nānnadānaṃ praṇaśyati

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते ।
आर्तायादृष्टपूर्वाय स महद्धर्ममाप्नुयात्

yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate |
ārtāyādṛṣṭapūrvāya sa mahaddharmamāpnuyāt

पितॄन्देवानृपीन्विप्रानतिथींश्च जनाधिप ।
यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत्

pitṝndevānṛpīnviprānatithīṃśca janādhipa |
yo naraḥ prīṇayatyannaistasya puṇyaphalaṃ mahat

कृत्वाऽतिपातकं कर्म यो दद्यादन्नमर्थिने ।
ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन मुह्यते

kṛtvā'tipātakaṃ karma yo dadyādannamarthine |
brāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpena muhyate

ब्राह्मणेष्वक्षयं दानमन्नं शूद्रे महाफलम् ।
अन्नदानं हि शूद्रे च ब्राह्मणे च विशिष्यते

brāhmaṇeṣvakṣayaṃ dānamannaṃ śūdre mahāphalam |
annadānaṃ hi śūdre ca brāhmaṇe ca viśiṣyate

न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव च ।
भिक्षितो ब्राह्मणेनान्नं दद्यादेवाविचारतः

na pṛcchedgotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ deśameva ca |
bhikṣito brāhmaṇenānnaṃ dadyādevāvicārataḥ

अन्नदस्यान्नदा वृक्षाः सर्वकामफलप्रदाः ।
भवन्ति चेह चामुत्र नृपते नात्र संशयः

annadasyānnadā vṛkṣāḥ sarvakāmaphalapradāḥ |
bhavanti ceha cāmutra nṛpate nātra saṃśayaḥ

आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिमिव कर्षकाः ।
अस्माकमपि पुत्रो वा पौत्रो वाऽन्नं प्रदास्यति

āśaṃsante hi pitaraḥ suvṛṣṭimiva karṣakāḥ |
asmākamapi putro vā pautro vā'nnaṃ pradāsyati

ब्राह्मणो हि महद्भूतं स्वयं देहीति याचते ।
अकामो वा सकामो वा दत्त्वा पुण्यमवाप्नुयात्

brāhmaṇo hi mahadbhūtaṃ svayaṃ dehīti yācate |
akāmo vā sakāmo vā dattvā puṇyamavāpnuyāt

ब्राह्मणः सर्वभूतानामतिथिः प्रसृताग्रभुक् ।
विप्रा यदधिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा

brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāmatithiḥ prasṛtāgrabhuk |
viprā yadadhigacchanti bhikṣamāṇā gṛhaṃ sadā

सत्कताश्च निवर्तन्ते तदतीव प्रवर्धते ।
महाभागे कुले प्रेत्य जन्म चाप्नोति भारत

satkatāśca nivartante tadatīva pravardhate |
mahābhāge kule pretya janma cāpnoti bhārata

दत्त्वा त्वन्नं नरो लोके तथा स्थानमनुत्तमम् ।
स्विष्टमृष्टान्नदायी तु स्वर्गे वसति सत्कृतः

dattvā tvannaṃ naro loke tathā sthānamanuttamam |
sviṣṭamṛṣṭānnadāyī tu svarge vasati satkṛtaḥ

अन्नं प्राणा नराणां हि सर्वमन्ने प्रतिष्ठिम् ।
अन्नदः पशुमान्पुत्री धनवान्भोगवानपि

annaṃ prāṇā narāṇāṃ hi sarvamanne pratiṣṭhim |
annadaḥ paśumānputrī dhanavānbhogavānapi

प्राणवांश्चापि भवति रूपवांश्च तथा नृप ।
अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदः प्रोच्यते तु सः

prāṇavāṃścāpi bhavati rūpavāṃśca tathā nṛpa |
annadaḥ prāṇado loke sarvadaḥ procyate tu saḥ

अन्नं हि दत्त्वाऽतिथये ब्राह्मणाय यथाविधि ।
प्रदाता सुखमाप्नोति दैवतैश्चापि पूज्यते

annaṃ hi dattvā'tithaye brāhmaṇāya yathāvidhi |
pradātā sukhamāpnoti daivataiścāpi pūjyate

ब्राह्मणो हि महद्भूतं क्षेत्रभूतं युधिष्ठिर ।
उप्यते तत्रि यद्बीजं तद्धि पुण्यफलं महत्

brāhmaṇo hi mahadbhūtaṃ kṣetrabhūtaṃ yudhiṣṭhira |
upyate tatri yadbījaṃ taddhi puṇyaphalaṃ mahat

प्रत्यक्षं प्रीतिजननं भोक्तुर्दातुर्भवत्युत ।
सर्वाण्यन्यानि दानानि परोक्षफलवन्त्युत

pratyakṣaṃ prītijananaṃ bhokturdāturbhavatyuta |
sarvāṇyanyāni dānāni parokṣaphalavantyuta

अन्नाद्धि प्रसवं यान्ति रतिरन्नाद्धि भारत ।
धर्मार्थावन्नतो विद्धि रोगनाशं तथाऽन्नतः

annāddhi prasavaṃ yānti ratirannāddhi bhārata |
dharmārthāvannato viddhi roganāśaṃ tathā'nnataḥ

अन्नं ह्यमृतमित्याह पुरा कल्पे प्रजापतिः ।
अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्

annaṃ hyamṛtamityāha purā kalpe prajāpatiḥ |
annaṃ bhuvaṃ divaṃ khaṃ ca sarvamanne pratiṣṭhitam

अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ।
बलं बलवतोपीह प्रणश्यत्यन्नहानितः

annapraṇāśe bhidyante śarīre pañca dhātavaḥ |
balaṃ balavatopīha praṇaśyatyannahānitaḥ

आवाहाश्च विवाहाश्च यज्ञाश्चान्नमृते तथा ।
निवर्तन्ते नरश्रेष्ठ ब्रह्म चात्र प्रलीयते

āvāhāśca vivāhāśca yajñāścānnamṛte tathā |
nivartante naraśreṣṭha brahma cātra pralīyate

अन्नतः सर्वमेतद्धि यत्किञ्चित्स्थाणु जङ्गमम् ।
त्रिषु लोकेषु धर्मार्थमन्नं देयमतो बुधैः

annataḥ sarvametaddhi yatkiñcitsthāṇu jaṅgamam |
triṣu lokeṣu dharmārthamannaṃ deyamato budhaiḥ

अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशांसि च ।
कीर्तिश्च वर्धते शश्वत्त्रिषु लोकेषु पार्थिव

annadasya manuṣyasya balamojo yaśāṃsi ca |
kīrtiśca vardhate śaśvattriṣu lokeṣu pārthiva

मेघेषूर्ध्वं सन्निधत्ते प्राणानां पवनः पतिः ।
तच्च मेघगतं वारि शक्रो वर्षति भारत

megheṣūrdhvaṃ sannidhatte prāṇānāṃ pavanaḥ patiḥ |
tacca meghagataṃ vāri śakro varṣati bhārata

आदत्ते च रसान्भौनानादित्यः स्वगभस्तिभिः ।
वायुरादित्यतस्तांश्च रसान्देवः प्रवर्षति

ādatte ca rasānbhaunānādityaḥ svagabhastibhiḥ |
vāyurādityatastāṃśca rasāndevaḥ pravarṣati

तद्यदा मेघतो वारि पतितं भवति क्षितौ ।
तदा वसुमती देवी स्निग्धा भवति भारत

tadyadā meghato vāri patitaṃ bhavati kṣitau |
tadā vasumatī devī snigdhā bhavati bhārata

ततः सस्यानि रोहन्ति येन वर्तयते जगत् ।
मांसमेदोस्थिशुक्राणां प्रादुर्भावस्ततः पुनः

tataḥ sasyāni rohanti yena vartayate jagat |
māṃsamedosthiśukrāṇāṃ prādurbhāvastataḥ punaḥ

सम्भवन्ति ततः शुक्रात्प्राणिनः पृथिवीपते ।
अग्नीषोमौ हि तच्छुक्रं सृजतः पुष्यतश्च ह

sambhavanti tataḥ śukrātprāṇinaḥ pṛthivīpate |
agnīṣomau hi tacchukraṃ sṛjataḥ puṣyataśca ha

एवमन्नाद्धि सूर्यश्च पवनः शक्रमेव च ।
एक एव स्मृतो राशिस्ततो भूतानि जज्ञिरे

evamannāddhi sūryaśca pavanaḥ śakrameva ca |
eka eva smṛto rāśistato bhūtāni jajñire

प्राणान्ददाति भूतानां तेजश्च भरतर्षभ ।
गृहमभ्यागतायाथ यो दद्यादन्नमर्थिने

prāṇāndadāti bhūtānāṃ tejaśca bharatarṣabha |
gṛhamabhyāgatāyātha yo dadyādannamarthine

नारदेनैवमुक्तोऽहमन्नदानं सदा नृप ।
अनसूयुस्त्वमप्यन्नं तस्माद्देहि गतज्वरः

nāradenaivamukto'hamannadānaṃ sadā nṛpa |
anasūyustvamapyannaṃ tasmāddehi gatajvaraḥ

दत्त्वाऽन्नं विधिवद्राजन्विप्रेभ्यस्त्वमपि प्रभो ।
यथावदनुरूपेभ्यस्ततः स्वर्गमवाप्स्यसि

dattvā'nnaṃ vidhivadrājanviprebhyastvamapi prabho |
yathāvadanurūpebhyastataḥ svargamavāpsyasi

अन्नदानां हि ये लोकास्तांस्त्वं शृणु जनाधिप ।
भवनानि प्रकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम्

annadānāṃ hi ye lokāstāṃstvaṃ śṛṇu janādhipa |
bhavanāni prakāśante divi teṣāṃ mahātmanām

नानासंस्थानि रूपाणि नानास्तम्भान्वितानि च ।
चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किंकिणीजालवन्ति च

nānāsaṃsthāni rūpāṇi nānāstambhānvitāni ca |
candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṃkiṇījālavanti ca

तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च ।
अनेकशतभौमानि सान्तर्जलचराणि च

taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
anekaśatabhaumāni sāntarjalacarāṇi ca

वैदूर्यार्कप्रकाशानि रौप्यरुक्ममयानि च ।
सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः

vaidūryārkaprakāśāni raupyarukmamayāni ca |
sarvakāmaphalāścāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ

वाप्यो वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः ।
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः

vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāścaiva sarvaśaḥ |
ghoṣavanti ca yānāni yuktānyatha sahasraśaḥ

भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च ।
क्षीरं स्रवन्ति सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः

bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsyābharaṇāni ca |
kṣīraṃ sravanti saritastathā caivānnaparvatāḥ

प्रासादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश्च कनकोञ्ज्वलाः ।
तान्यन्नदाः प्रपद्यन्ते तस्मादन्नप्रदो भव

prāsādāḥ pāṇḍurābhrābhāḥ śayyāśca kanakoñjvalāḥ |
tānyannadāḥ prapadyante tasmādannaprado bhava

एते लोकाः पुण्यकृता अन्नदानां महात्मनाम् ।
तस्मादन्नं प्रयत्नेन दातव्यं मानवैर्भुवि

ete lokāḥ puṇyakṛtā annadānāṃ mahātmanām |
tasmādannaṃ prayatnena dātavyaṃ mānavairbhuvi