अध्याय 97: भूमिदान, सब दानों में श्रेष्ठ

इदं देयमिदं देयमितीयं श्रुतिचोदनात् ।
बहुदेयाश्च राजानः किंस्विद्देयमनुत्तमम्

idaṃ deyamidaṃ deyamitīyaṃ śruticodanāt |
bahudeyāśca rājānaḥ kiṃsviddeyamanuttamam

अति दानानि सर्वाणि पृथिवीदानमुच्यते ।
अचला ह्यक्षया भूमिर्दोग्ध्री कामानिहोत्तमान्

ati dānāni sarvāṇi pṛthivīdānamucyate |
acalā hyakṣayā bhūmirdogdhrī kāmānihottamān

दोग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून्व्रीहियवांस्तथा ।
भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीरेधते समाः

dogdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūnvrīhiyavāṃstathā |
bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīredhate samāḥ

यावद्भूमेरायुरिह तावद्भूमिद एधते ।
न भूमिदानादस्तीह परं किञ्चिद्युधिष्ठिर

yāvadbhūmerāyuriha tāvadbhūmida edhate |
na bhūmidānādastīha paraṃ kiñcidyudhiṣṭhira

अप्यल्पं प्रददुः सर्वे पृथिव्या इति नः श्रुतम् ।
भूमिमेव ददुः सर्वे भूमिं ते भुञ्जते जनाः

apyalpaṃ pradaduḥ sarve pṛthivyā iti naḥ śrutam |
bhūmimeva daduḥ sarve bhūmiṃ te bhuñjate janāḥ

स्वकर्मैवोपजीवन्ति नरा इह परत्र च ।
भूमिः पतिं महादेवी दातारं कुरुते प्रियम्

svakarmaivopajīvanti narā iha paratra ca |
bhūmiḥ patiṃ mahādevī dātāraṃ kurute priyam

य एतां दक्षिणां दद्यादक्षयां राजसत्तम ।
पुनर्नरत्वं सम्प्राप्य भवेत्स पृथिवीपतिः

ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyādakṣayāṃ rājasattama |
punarnaratvaṃ samprāpya bhavetsa pṛthivīpatiḥ

यथा दानं तथा भोग इति धर्मेषु निश्चयः ।
सङ्ग्रामे वा तनुं जह्याद्दद्याच्च पृथिवीमिमांम्

yathā dānaṃ tathā bhoga iti dharmeṣu niścayaḥ |
saṅgrāme vā tanuṃ jahyāddadyācca pṛthivīmimāṃm

इत्येतत्क्षत्रबन्धूनां वदन्ति परमाशिषः ।
पुनाति दत्ता पृथिवी दातारमिति शुश्रुम

ityetatkṣatrabandhūnāṃ vadanti paramāśiṣaḥ |
punāti dattā pṛthivī dātāramiti śuśruma

अपि पापसमाचारं ब्रह्मघ्नमपि चानृतम् ।
सैव पापं प्लावयति सैव पापात्प्रमोचयेत्

api pāpasamācāraṃ brahmaghnamapi cānṛtam |
saiva pāpaṃ plāvayati saiva pāpātpramocayet

अपि पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः ।
पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनं जगती यतः

api pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ |
pṛthivīṃ nānyadicchanti pāvanaṃ jagatī yataḥ

नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम् ।
दानं वाऽप्यथवाऽदानं नामास्याः प्रथमप्रियम्

nāmāsyāḥ priyadatteti guhyaṃ devyāḥ sanātanam |
dānaṃ vā'pyathavā'dānaṃ nāmāsyāḥ prathamapriyam

य एतां विदुषे दद्यात्पृथिवीं पृथिवीपतिः ।
पृथिव्यामेतदिष्टं स राजा राज्यमितो व्रजेत्

ya etāṃ viduṣe dadyātpṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ |
pṛthivyāmetadiṣṭaṃ sa rājā rājyamito vrajet

पुनश्चासौ जनिं प्राप्य राजवत्स्यान्न संशयः ।
तस्मात्प्राप्यैव पृथिवीं दद्याद्विप्राय पार्थिवः

punaścāsau janiṃ prāpya rājavatsyānna saṃśayaḥ |
tasmātprāpyaiva pṛthivīṃ dadyādviprāya pārthivaḥ

नाभूमिपतिना भूमिरधिष्ठेया कथञ्चन ।
न च वस्त्रेणि वा गूहेदन्तर्धानेन वा चरेत्

nābhūmipatinā bhūmiradhiṣṭheyā kathañcana |
na ca vastreṇi vā gūhedantardhānena vā caret

ये चान्ये भूमिमिच्छेयुः कुर्युरेवं न संशयः ।
यः साधोर्भूमिमादत्ते न भूमिं विन्दते तु सः

ye cānye bhūmimiccheyuḥ kuryurevaṃ na saṃśayaḥ |
yaḥ sādhorbhūmimādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ

भूमिं दत्त्वा तु साधुभ्यो विन्दते भूमिमुत्तमाम् ।
प्रेत्य चेह च धर्मात्मा सम्प्राप्नोति महद्यशः

bhūmiṃ dattvā tu sādhubhyo vindate bhūmimuttamām |
pretya ceha ca dharmātmā samprāpnoti mahadyaśaḥ

एकाहारकरीं दत्त्वा षष्ठिसाहस्रमूर्ध्वगः ।
तावत्या हरणे पृथ्व्या नरकं द्विगुणोत्तरम्

ekāhārakarīṃ dattvā ṣaṣṭhisāhasramūrdhvagaḥ |
tāvatyā haraṇe pṛthvyā narakaṃ dviguṇottaram

यस्य विप्रास्तु शंसन्ति साधोर्भूमिं सदैव हि ।
न तस्य शत्रवो राजन्प्रशंसन्ति वसुन्धराम्

yasya viprāstu śaṃsanti sādhorbhūmiṃ sadaiva hi |
na tasya śatravo rājanpraśaṃsanti vasundharām

यत्किञ्चित्पुरुषः पापं कुरुते वृत्तिकर्शितः ।
अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन पूयते

yatkiñcitpuruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛttikarśitaḥ |
api gocarmamātreṇa bhūmidānena pūyate

येऽपि सङ्गीर्णाकर्माणो राजानो रौद्रकर्मिणः ।
तेभ्यः पवित्रमाख्येयं भूमिदानमनुत्तमम्

ye'pi saṅgīrṇākarmāṇo rājāno raudrakarmiṇaḥ |
tebhyaḥ pavitramākhyeyaṃ bhūmidānamanuttamam

अल्पान्तरमिदं शश्वत्पुराणा मेनिरे जनाः ।
यो यजेताश्वमेधेन दद्याद्वा साधवे महीम्

alpāntaramidaṃ śaśvatpurāṇā menire janāḥ |
yo yajetāśvamedhena dadyādvā sādhave mahīm

अपि चेत्सुकृतं कृत्वा शङ्केरन्नपि पण्डिताः ।
अशंक्यमेकमेवैतद्भूमिदानमनुत्तमम्

api cetsukṛtaṃ kṛtvā śaṅkerannapi paṇḍitāḥ |
aśaṃkyamekamevaitadbhūmidānamanuttamam

सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिमुक्तावसूनि च ।
सर्वमेतन्महाप्राज्ञो ददाति वसुधां ददत्

suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktāvasūni ca |
sarvametanmahāprājño dadāti vasudhāṃ dadat

तपो यज्ञः श्रुतं शीलमलोभः सत्यसन्धता ।
गुरुदैवतपूजा च एता वर्तन्ति भूमिदम्

tapo yajñaḥ śrutaṃ śīlamalobhaḥ satyasandhatā |
gurudaivatapūjā ca etā vartanti bhūmidam

भर्तुनिःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः ।
ब्रह्मलोकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम्

bhartuniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ |
brahmalokagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidam

यथा जनित्री स्वं पुत्रं क्षीरेण भरते सदा ।
अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर्मही

yathā janitrī svaṃ putraṃ kṣīreṇa bharate sadā |
anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasairmahī

मृत्युर्वैकिंकरो दण्डस्तापो वह्नेः सुदारुणः ।
घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम्

mṛtyurvaikiṃkaro daṇḍastāpo vahneḥ sudāruṇaḥ |
ghorāśca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam

पितॄंश्च पितृलोकस्थान्देवलोके च देवताः ।
सन्तर्पयति शान्तात्मा यो ददाति वसुन्धराम्

pitṝṃśca pitṛlokasthāndevaloke ca devatāḥ |
santarpayati śāntātmā yo dadāti vasundharām

कृशाय म्रियमाणाय वृत्तिग्लानाय सीदते ।
भूमिं वृत्तिकरीं दत्त्वा सत्री भवति मानवः

kṛśāya mriyamāṇāya vṛttiglānāya sīdate |
bhūmiṃ vṛttikarīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ

यथा धावति गौर्वत्सं स्रवन्ती वत्सला पयः ।
एवमेव महाभाग भूमिर्भरति भूमिदम्

yathā dhāvati gaurvatsaṃ sravantī vatsalā payaḥ |
evameva mahābhāga bhūmirbharati bhūmidam

हलकृष्टां महीं दत्त्वा सबीजां सफलामपि ।
सोदकं वाऽपि शरणं तथा भवति कामदः

halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sabījāṃ saphalāmapi |
sodakaṃ vā'pi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ

ब्राह्मणं वृत्तसम्पन्नमाहिताग्निं शुचिव्रतम् ।
नरः प्रतिग्राह्य महीं न याति यमसादनम्

brāhmaṇaṃ vṛttasampannamāhitāgniṃ śucivratam |
naraḥ pratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanam

यथा चन्द्रमसो वृद्धिरहन्यहनि जायते ।
तथा भूमिकृतं दानं सस्येसस्ये विवर्धते

yathā candramaso vṛddhirahanyahani jāyate |
tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasyesasye vivardhate

अत्र गाथा भूमिगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
याः श्रुत्वा जामदग्न्येन दत्ता भूः काश्यपाय वै

atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
yāḥ śrutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai

मामेवादत्त मां दत्त मां दत्त्वा मामवाप्स्यथ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव तद्दत्तं जायते पुनः

māmevādatta māṃ datta māṃ dattvā māmavāpsyatha |
asmim̐lloke pare caiva taddattaṃ jāyate punaḥ

य इमां व्याहृतिं वेद ब्राह्मणो वेदसम्मिताम् ।
श्राद्धस्य हूयमानस्य ब्रह्मभूयं स गच्छति

ya imāṃ vyāhṛtiṃ veda brāhmaṇo vedasammitām |
śrāddhasya hūyamānasya brahmabhūyaṃ sa gacchati

कृत्यानामभिशप्तानामरिष्टशमनं महत् ।
प्रायश्चित्तं महीं दत्त्वा पुनात्युभयतो दश

kṛtyānāmabhiśaptānāmariṣṭaśamanaṃ mahat |
prāyaścittaṃ mahīṃ dattvā punātyubhayato daśa

पुनाति य इदं वेद वेदवादं तथैव च ।
प्रकृतिः सर्वभूतानां भूमिर्वै शाश्वती मता

punāti ya idaṃ veda vedavādaṃ tathaiva ca |
prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ bhūmirvai śāśvatī matā

अभिषिच्यैव नृपतिं श्रावयेदिममागमम् ।
यथा श्रुत्वा महीं दद्यान्नादद्यात्साधुतश्च तां

abhiṣicyaiva nṛpatiṃ śrāvayedimamāgamam |
yathā śrutvā mahīṃ dadyānnādadyātsādhutaśca tāṃ

सोऽयं कृत्स्नो ब्राह्मणार्थो राजार्थश्चाप्यसंशयः ।
राजा हि धर्मकुशलः प्रथमं भूतिलक्षणम्

so'yaṃ kṛtsno brāhmaṇārtho rājārthaścāpyasaṃśayaḥ |
rājā hi dharmakuśalaḥ prathamaṃ bhūtilakṣaṇam

अथ येषामधर्मज्ञो राजा भवति नास्तिकः ।
न ते सुखं प्रबुध्यन्ति न सुखं प्रस्वपन्ति च

atha yeṣāmadharmajño rājā bhavati nāstikaḥ |
na te sukhaṃ prabudhyanti na sukhaṃ prasvapanti ca

सदा भवन्ति चोद्विग्नास्तस्य दुश्चरितैर्नराः ।
योगक्षेमा हि बहवो राष्ट्रं नास्याविशन्ति तत्

sadā bhavanti codvignāstasya duścaritairnarāḥ |
yogakṣemā hi bahavo rāṣṭraṃ nāsyāviśanti tat

अथ येषां पुनः प्राज्ञो राजा भवति धार्मिकः ।
सुखं ते प्रतिबुध्यन्ते सुसुखं प्रस्वपन्ति च

atha yeṣāṃ punaḥ prājño rājā bhavati dhārmikaḥ |
sukhaṃ te pratibudhyante susukhaṃ prasvapanti ca

तस्य राज्ञः शुभे राज्ये कर्मभिर्निर्वृता नराः ।
योगक्षेमेण वृष्ट्या च विवर्धन्ते स्वकर्मभिः

tasya rājñaḥ śubhe rājye karmabhirnirvṛtā narāḥ |
yogakṣemeṇa vṛṣṭyā ca vivardhante svakarmabhiḥ

स कुलीनः स पुरुषः स बन्धुः स च पुण्यकृत् ।
स दाता स च विक्रान्तो यो ददाति वसुन्धरां

sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakṛt |
sa dātā sa ca vikrānto yo dadāti vasundharāṃ

आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसा भुवि मानवाः ।
ददन्ति वसुधां स्फीतां ये वेदविदुषि द्विजे

ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ |
dadanti vasudhāṃ sphītāṃ ye vedaviduṣi dvije

यथा सस्यानि रोहन्ति प्रकीर्णानि महीतले ।
तथा कामाः प्ररोहन्ति भूमिदानसमार्जिताः

yathā sasyāni rohanti prakīrṇāni mahītale |
tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānasamārjitāḥ

आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः ।
शूलिपाणिश्च भगवान्प्रतिनन्दन्ति भूमिदम्

ādityo varuṇo viṣṇurbrahmā somo hutāśanaḥ |
śūlipāṇiśca bhagavānpratinandanti bhūmidam

भूमौ जायन्ति पुरुषा भूमौ निष्ठां व्रजन्ति च ।
चतुर्विधो हि लोकोऽयं योऽयं भूमिगुणात्मकः

bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṃ vrajanti ca |
caturvidho hi loko'yaṃ yo'yaṃ bhūmiguṇātmakaḥ

एषा माता पिता चैव जगतः पृथिवीपते ।
नानया सदृशं भूतं किञ्चिदस्ति जनाधिप

eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pṛthivīpate |
nānayā sadṛśaṃ bhūtaṃ kiñcidasti janādhipa

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira

इष्ट्वा क्रतुशतेनाथ महता दक्षिणावता ।
मघवा वाग्विदांश्रेष्ठं पप्रच्छेदं बृहस्पतिम्

iṣṭvā kratuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā |
maghavā vāgvidāṃśreṣṭhaṃ papracchedaṃ bṛhaspatim

भगवन्केन दानेन स्वर्गतः सुखमेधते ।
यदक्षयमहार्यं च तद्ब्रूहि वदतांवर

bhagavankena dānena svargataḥ sukhamedhate |
yadakṣayamahāryaṃ ca tadbrūhi vadatāṃvara

इत्युक्तृः स सुरेन्द्रेण ततो देवपुलोहितः ।
बृहस्पतिर्बृहत्तेजाः प्रत्युवाच शतक्रतुम्

ityuktṛḥ sa surendreṇa tato devapulohitaḥ |
bṛhaspatirbṛhattejāḥ pratyuvāca śatakratum

सुवर्णदानं गोदानं भूमिदानं च वृत्रहन् ।
विद्यादानं च कन्यानां दानं पापहरं परम् ।
दददेतान्महाप्राज्ञः सर्वपापैः प्रमुच्यते

suvarṇadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ ca vṛtrahan |
vidyādānaṃ ca kanyānāṃ dānaṃ pāpaharaṃ param |
dadadetānmahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

न भूमिदानाद्देवेन्द्र परं किञ्चिदिति प्रभो ।
विशिष्टमिति मन्येऽहं यता प्राहुर्मनीषिणः

na bhūmidānāddevendra paraṃ kiñciditi prabho |
viśiṣṭamiti manye'haṃ yatā prāhurmanīṣiṇaḥ

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा राष्ट्रघातेऽथ स्वामिनः ।
कुलस्त्रीणां परिभवे मृतास्ते भूमिपैः समाः

brāhmaṇārthe gavārthe vā rāṣṭraghāte'tha svāminaḥ |
kulastrīṇāṃ paribhave mṛtāste bhūmipaiḥ samāḥ

ये शूरा निहता युद्धे स्वर्याता रणगृद्धिनः ।
सर्वे ते विबुधश्रेष्ठ नातिक्रामन्ति भूमिदम्

ye śūrā nihatā yuddhe svaryātā raṇagṛddhinaḥ |
sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidam

भर्तुर्निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः ।
ब्राह्मलोकगता युक्ता नातिक्रामन्ति भूमिदम्

bharturniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ |
brāhmalokagatā yuktā nātikrāmanti bhūmidam

पञ्च पूर्वा हि पुरुषाः षडन्ये वसुधां गताः ।
एकादश ददद्भूमिं परित्रातीह मानवः

pañca pūrvā hi puruṣāḥ ṣaḍanye vasudhāṃ gatāḥ |
ekādaśa dadadbhūmiṃ paritrātīha mānavaḥ

रत्नोपकीर्णां वसुधां यो ददाति पुरंदर ।
स मुक्तः सर्वकलुषैः स्वर्गलोके महीयते

ratnopakīrṇāṃ vasudhāṃ yo dadāti puraṃdara |
sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ svargaloke mahīyate

महीं स्फीतां ददद्राजन्सर्वकामगुणान्विताम् ।
राजाधिराजो भवति तद्धि दानमनुत्तमम्

mahīṃ sphītāṃ dadadrājansarvakāmaguṇānvitām |
rājādhirājo bhavati taddhi dānamanuttamam

सर्वकामसमायुक्तां काश्यपीं यः प्रयच्छति ।
सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति वासव

sarvakāmasamāyuktāṃ kāśyapīṃ yaḥ prayacchati |
sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti vāsava

सर्वकामदुघां धेनुं सर्वकामगुणान्विताम् ।
ददाति यः सहस्राक्ष स्वर्गं याति स मानवः

sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sarvakāmaguṇānvitām |
dadāti yaḥ sahasrākṣa svargaṃ yāti sa mānavaḥ

मधुसर्पिःप्रवाहिण्यः पयोदधिवहास्तथा ।
सरितस्तपर्यन्तीह सुरेन्द्र वसुधाप्रदम्

madhusarpiḥpravāhiṇyaḥ payodadhivahāstathā |
saritastaparyantīha surendra vasudhāpradam

भूमिप्रदानान्नृपतिर्मुच्यते सर्वकिल्बिषात् ।
न हि भूमिप्रदानेन दानमन्यद्विशिष्यते

bhūmipradānānnṛpatirmucyate sarvakilbiṣāt |
na hi bhūmipradānena dānamanyadviśiṣyate

ददाति यः समुन्द्रान्तां पृथिवीं शस्त्रनिर्जिताम् ।
तं जनाः कथयन्तीह यावद्धरति गौरियम्

dadāti yaḥ samundrāntāṃ pṛthivīṃ śastranirjitām |
taṃ janāḥ kathayantīha yāvaddharati gauriyam

पुण्यामृद्धिरसां भूमिं यो ददाति पुरंदर ।
न तस्य लोकाः क्षीयन्ते भूमिदानगुणान्विताः

puṇyāmṛddhirasāṃ bhūmiṃ yo dadāti puraṃdara |
na tasya lokāḥ kṣīyante bhūmidānaguṇānvitāḥ

सर्वदा पार्थिवेनेह सततं भूतिमिच्छता ।
भूर्देया विधिवच्छक्र पात्रे सुखमभीप्सुनां

sarvadā pārthiveneha satataṃ bhūtimicchatā |
bhūrdeyā vidhivacchakra pātre sukhamabhīpsunāṃ

अपि कृत्वा नरः पापं भूमिं दत्त्वा द्विजातये ।
समुत्सृजति तत्पापं जीर्णां त्वचमिवोरगः

api kṛtvā naraḥ pāpaṃ bhūmiṃ dattvā dvijātaye |
samutsṛjati tatpāpaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

सागरान्सरितः शैलान्काननानि च सर्वशः ।
सर्वमेतन्नरः शक्र ददाति वसुधां ददत्

sāgarānsaritaḥ śailānkānanāni ca sarvaśaḥ |
sarvametannaraḥ śakra dadāti vasudhāṃ dadat

तटाकान्युदपानानि स्रोतांसि च सरांसि च ।
स्नेहान्सर्वरसांश्चैव ददाति वसुधां ददत्

taṭākānyudapānāni srotāṃsi ca sarāṃsi ca |
snehānsarvarasāṃścaiva dadāti vasudhāṃ dadat

ओषधीर्वीर्यसम्पन्नानगान्पुष्पफलान्वितान् ।
काननोपलशैलांश्च ददाति वसुधां ददत्

oṣadhīrvīryasampannānagānpuṣpaphalānvitān |
kānanopalaśailāṃśca dadāti vasudhāṃ dadat

अग्निष्टोमप्रभृतिभिरिष्ट्वा च स्वाप्तदक्षिणैः ।
न तत्फलमवाप्नोति भूमिदानाद्यदश्नुते

agniṣṭomaprabhṛtibhiriṣṭvā ca svāptadakṣiṇaiḥ |
na tatphalamavāpnoti bhūmidānādyadaśnute

दाता दशानुगृह्णाति दश हन्ति तथा क्षिपन् ।
पूर्वदत्तां हरन्भूमिं नरकायोपगच्छति

dātā daśānugṛhṇāti daśa hanti tathā kṣipan |
pūrvadattāṃ haranbhūmiṃ narakāyopagacchati

न ददाति प्रतिश्रुत्य दत्त्वाऽपि च हरेत्तु यः ।
स बद्धो वारुणैः पाशैस्तप्यते मृत्युसासनात्

na dadāti pratiśrutya dattvā'pi ca harettu yaḥ |
sa baddho vāruṇaiḥ pāśaistapyate mṛtyusāsanāt

आहिताग्निं सदायज्ञं कृशवृत्तिं प्रियातिथिम् ।
ये भरन्ति द्विजश्रेष्ठं नोपसर्पन्ति ते यमम्

āhitāgniṃ sadāyajñaṃ kṛśavṛttiṃ priyātithim |
ye bharanti dvijaśreṣṭhaṃ nopasarpanti te yamam

ब्राह्मणेष्वनृणीभूतः पार्थिवः स्यात्पुरंदर ।
इतरेषां तु वर्णानां तारयेत्कृशदुर्बलान्

brāhmaṇeṣvanṛṇībhūtaḥ pārthivaḥ syātpuraṃdara |
itareṣāṃ tu varṇānāṃ tārayetkṛśadurbalān

नाच्छिन्द्यात्स्पर्शितां भूमिं परेण त्रिदशाधिप ।
ब्राह्मणस्य सुरश्रेष्ठ कृशवृत्तेः कदाचन

nācchindyātsparśitāṃ bhūmiṃ pareṇa tridaśādhipa |
brāhmaṇasya suraśreṣṭha kṛśavṛtteḥ kadācana

यथाश्रु पतितं तेषां दीनानामथ सीदताम् ।
ब्राह्मणानां हृते क्षेत्रे हन्यात्त्रिपुरुषं कुलम्

yathāśru patitaṃ teṣāṃ dīnānāmatha sīdatām |
brāhmaṇānāṃ hṛte kṣetre hanyāttripuruṣaṃ kulam

भूमिपालं च्युतं राष्ट्राद्यस्तु संस्थापयेत्पुनः ।
तस्य वासः सहस्राक्ष नाकपृष्ठे महीयते

bhūmipālaṃ cyutaṃ rāṣṭrādyastu saṃsthāpayetpunaḥ |
tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapṛṣṭhe mahīyate

सुनिर्मितां सुविक्रीतां सुभृतां स्थापयेन्नृप ।
इक्षुभिः सन्ततां भूमिं यवगोधूमसालिनीम्

sunirmitāṃ suvikrītāṃ subhṛtāṃ sthāpayennṛpa |
ikṣubhiḥ santatāṃ bhūmiṃ yavagodhūmasālinīm

गोश्ववाहनपूर्णां वा यो ददाति वसुन्धराम् ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोके महीयते

gośvavāhanapūrṇāṃ vā yo dadāti vasundharām |
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ svargaloke mahīyate

निधिगर्भां ददद्भूमिं सर्वरत्नपरिच्छदाम् ।
अक्षयाँल्लभते लोकान्भूमिसत्रं हि तस्य तत

nidhigarbhāṃ dadadbhūmiṃ sarvaratnaparicchadām |
akṣayām̐llabhate lokānbhūmisatraṃ hi tasya tata

विधूय कलुषं सर्वं विरजाः सम्मतः सताम् ।
लोके महीयते सद्भिर्यो ददाति वसुन्धराम्

vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ virajāḥ sammataḥ satām |
loke mahīyate sadbhiryo dadāti vasundharām

यथाऽप्सु पतितः शक्र तैलबिन्दुर्विसर्पति ।
तथा भूमिकृतं दानं सस्येसस्ये विवर्धते

yathā'psu patitaḥ śakra tailabindurvisarpati |
tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasyesasye vivardhate

ये रणाग्रे महीपालाः शूराः समितिशोभनाः ।
वध्यन्तेऽभिमुखाः शक्र ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते

ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ |
vadhyante'bhimukhāḥ śakra brahmalokaṃ vrajanti te

नृत्तगीतपरा नार्यो दिव्यमाल्यविभूषिताः ।
उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र यथा भूमिप्रदं दिवि

nṛttagītaparā nāryo divyamālyavibhūṣitāḥ |
upatiṣṭhanti devendra yathā bhūmipradaṃ divi

मोदते च सुखं स्वर्गे देवगन्धर्वपूजितः ।
यो ददाति महीं सम्यग्विधिनेह द्विजातये

modate ca sukhaṃ svarge devagandharvapūjitaḥ |
yo dadāti mahīṃ samyagvidhineha dvijātaye

शतमप्सरसश्चैव दिव्यमाल्यविभूषिताः ।
उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र ब्रह्मलोके धराप्रदम्

śatamapsarasaścaiva divyamālyavibhūṣitāḥ |
upatiṣṭhanti devendra brahmaloke dharāpradam

उपतिष्ठन्ति पुण्यानि सदा भूमिप्रदं नरम् ।
शङ्खं भद्रासनं छत्रं वराश्वा वरवाहनम्

upatiṣṭhanti puṇyāni sadā bhūmipradaṃ naram |
śaṅkhaṃ bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvā varavāhanam

भूमिप्रदानात्पुष्पाणि हिरण्यनिचयास्तथा ।
आज्ञा सदाऽप्रतिहता जयशब्दा वसूनि च

bhūmipradānātpuṣpāṇi hiraṇyanicayāstathā |
ājñā sadā'pratihatā jayaśabdā vasūni ca

भूमिदानस्य पुण्यानि फलं स्वर्गः पुरन्दर ।
हिरण्यपुष्पाश्चौषध्यः कुशकाञ्चनशाद्वलाः

bhūmidānasya puṇyāni phalaṃ svargaḥ purandara |
hiraṇyapuṣpāścauṣadhyaḥ kuśakāñcanaśādvalāḥ

अमृतप्रसवां भूमिं प्राप्नोति पुरुषो ददत्

amṛtaprasavāṃ bhūmiṃ prāpnoti puruṣo dadat

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति मातृसमो गुरुः ।
नास्ति सत्यसमो धर्मो नास्ति दानसमो निधिः

nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti mātṛsamo guruḥ |
nāsti satyasamo dharmo nāsti dānasamo nidhiḥ

एतदाङ्गिरसाच्छ्रुत्वा वासवो वसुधामिमाम् ।
वसुरत्नसमाकीर्णां ददावाङ्गिरसे तदा

etadāṅgirasācchrutvā vāsavo vasudhāmimām |
vasuratnasamākīrṇāṃ dadāvāṅgirase tadā

य इदं श्रावयेच्छ्राद्धे भूमिदानस्य संस्तवम् ।
न तस्य रक्षसां भागो नासुराणां भवत्युत

ya idaṃ śrāvayecchrāddhe bhūmidānasya saṃstavam |
na tasya rakṣasāṃ bhāgo nāsurāṇāṃ bhavatyuta

अक्षयं च भवेद्दत्तं पितृभ्यस्तन्न संशयः ।
तस्माच्छ्राद्धेष्विदं विद्वान्भुञ्जतः श्रावयेद्द्विजान्

akṣayaṃ ca bhaveddattaṃ pitṛbhyastanna saṃśayaḥ |
tasmācchrāddheṣvidaṃ vidvānbhuñjataḥ śrāvayeddvijān

इत्येतत्सर्वदानानां श्रेष्ठमुक्तं तवानघ ।
मया भरतशार्दूल किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ityetatsarvadānānāṃ śreṣṭhamuktaṃ tavānagha |
mayā bharataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi