अध्याय 96: ब्राह्मणों और प्रजा के प्रति राजा का कर्तव्य

दानं यज्ञः क्रिया चेह किंस्वित्प्रेत्य महाफलम् ।
कस्य ज्यायः फलं प्रोक्तं कीदृशेभ्यः कथं कदा

dānaṃ yajñaḥ kriyā ceha kiṃsvitpretya mahāphalam |
kasya jyāyaḥ phalaṃ proktaṃ kīdṛśebhyaḥ kathaṃ kadā

एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येनि भारत ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय दानधर्मान्प्रचक्ष्व मे

etadicchāmi vijñātuṃ yāthātathyeni bhārata |
vidvañjijñāsamānāya dānadharmānpracakṣva me

अन्तर्वेद्यां च यद्दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यतः ।
किंस्विन्नैःश्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह

antarvedyāṃ ca yaddattaṃ śraddhayā cānṛśaṃsyataḥ |
kiṃsvinnaiḥśreyasaṃ tāta tanme brūhi pitāmaha

रौद्रं कर्म क्षत्रियस्य सततं तात वर्तते ।
नास्य वैतानिकफलं विना दानं सुपावनम्

raudraṃ karma kṣatriyasya satataṃ tāta vartate |
nāsya vaitānikaphalaṃ vinā dānaṃ supāvanam

न तु पापकृतां राज्ञां याजका द्विजसत्तमाः ॥
धने सत्यप्रदातॄणां प्रतिगृह्णन्ति साधवः

na tu pāpakṛtāṃ rājñāṃ yājakā dvijasattamāḥ ||
dhane satyapradātṝṇāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ

प्रतिगृह्णन्ति न तु चेद्यद्रोषादाप्तदक्षिणैः ।
एतस्मात्कारणाद्यज्ञैर्यजेद्राजाऽऽप्तदक्षिणैः

pratigṛhṇanti na tu cedyadroṣādāptadakṣiṇaiḥ |
etasmātkāraṇādyajñairyajedrājā''ptadakṣiṇaiḥ

अथ चेत्प्रतिगृह्णीयुर्दद्यादहरहर्नृपः ।
श्रद्धामास्थाय परमां पावनं ह्येतुदुत्तमम्

atha cetpratigṛhṇīyurdadyādaharaharnṛpaḥ |
śraddhāmāsthāya paramāṃ pāvanaṃ hyetuduttamam

ब्राह्मणांस्तर्पयन्द्रव्यैः स वै यज्ञोऽनुपद्रवः ।
मैत्रान्साधून्वेदविदः शीलवृत्ततपोर्जितान्

brāhmaṇāṃstarpayandravyaiḥ sa vai yajño'nupadravaḥ |
maitrānsādhūnvedavidaḥ śīlavṛttataporjitān

यत्ते ते न करिष्यन्ति कृतं ते न भविष्यति ।
यज्ञान्साधय साधुभ्यः स्वाद्वन्नान्दक्षिणावतः

yatte te na kariṣyanti kṛtaṃ te na bhaviṣyati |
yajñānsādhaya sādhubhyaḥ svādvannāndakṣiṇāvataḥ

इष्टं दत्तं च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा ।
पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद्यथा

iṣṭaṃ dattaṃ ca manyethā ātmānaṃ dānakarmaṇā |
pūjayethā yāyajūkāṃstavāpyaṃśo bhavedyathā

विद्वद्भ्यः सम्प्रदानेन तत्राप्यंशोऽस्य पूजया ।
यज्वभ्यश्चाथ विद्वद्भ्यो दत्त्वा लोकं प्रदापयेत् ।
प्रदद्याज्ज्ञानदातॄणां ज्ञानदानांशभाग्यभवेत्

vidvadbhyaḥ sampradānena tatrāpyaṃśo'sya pūjayā |
yajvabhyaścātha vidvadbhyo dattvā lokaṃ pradāpayet |
pradadyājjñānadātṝṇāṃ jñānadānāṃśabhāgyabhavet

प्रजावतो भरेथाश्च ब्राह्मणान्बहुभारिणः ।
प्रजावांस्तेन भवति यथा जनयिता तथा

prajāvato bharethāśca brāhmaṇānbahubhāriṇaḥ |
prajāvāṃstena bhavati yathā janayitā tathā

यावतः साधुधर्मान्वै सन्तः संवर्धयन्त्युत ।
सर्वस्वैश्चापि भर्तव्या नरा ये बहुकारिणः

yāvataḥ sādhudharmānvai santaḥ saṃvardhayantyuta |
sarvasvaiścāpi bhartavyā narā ye bahukāriṇaḥ

समृद्धः सम्प्रयच्छ त्वं ब्राह्म्णेभ्यो युधिष्ठिर ।
धेनूरनडुहोऽन्नानि च्छत्रं वासांस्युपानहौ

samṛddhaḥ samprayaccha tvaṃ brāhmṇebhyo yudhiṣṭhira |
dhenūranaḍuho'nnāni cchatraṃ vāsāṃsyupānahau

आज्यानि यजमानेभ्यस्तथाऽन्नानि च भारत ।
अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च

ājyāni yajamānebhyastathā'nnāni ca bhārata |
aśvavanti ca yānāni veśmāni śayanāni ca

एते देयाः पुष्टिमद्भिर्लघूपायाश्च भारत ।
अजुगुप्सांश्च विज्ञाय ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान्

ete deyāḥ puṣṭimadbhirlaghūpāyāśca bhārata |
ajugupsāṃśca vijñāya brāhmaṇānvṛttikarśitān

उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान्प्रतिपालय ।
राजसूयाश्वमेधाभ्यां श्रेयस्तत्क्षत्रियान्प्रति

upacchannaṃ prakāśaṃ vā vṛttyā tānpratipālaya |
rājasūyāśvamedhābhyāṃ śreyastatkṣatriyānprati

एवं पापैर्विनिर्मुक्तस्त्वं पूतः स्वर्गमाप्स्यसि ।
सञ्चयित्वा पुनः कोशं यद्राष्ट्रं पालयिष्यसि

evaṃ pāpairvinirmuktastvaṃ pūtaḥ svargamāpsyasi |
sañcayitvā punaḥ kośaṃ yadrāṣṭraṃ pālayiṣyasi

तेन त्वं ब्रह्मभूयत्वमवाप्स्यसि धनानि च ।
आत्मनश्च परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत

tena tvaṃ brahmabhūyatvamavāpsyasi dhanāni ca |
ātmanaśca pareṣāṃ ca vṛttiṃ saṃrakṣa bhārata

पुत्रवच्चापि भृत्यान्स्वान्प्रजाश्च परिपालय ।
[योगः क्षेमश्च ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत

putravaccāpi bhṛtyānsvānprajāśca paripālaya |
[yogaḥ kṣemaśca te nityaṃ brāhmaṇeṣvastu bhārata

तदर्थं जीवितं तेऽस्तु मा तेभ्योऽप्रतिपालनम् ।
अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यद्वित्तनिचयो महान्

tadarthaṃ jīvitaṃ te'stu mā tebhyo'pratipālanam |
anartho brāhmaṇasyaiṣa yadvittanicayo mahān

क्षिया ह्यभीक्ष्णं संवासो दर्पयेत्सम्प्रमोहयेत् ।
ब्राह्मणेषु प्रमूढेषु धर्मो विप्रणशेद्धुवम् ।
धर्मप्रणाशे भूतानामभावः स्यान्न संशयः

kṣiyā hyabhīkṣṇaṃ saṃvāso darpayetsampramohayet |
brāhmaṇeṣu pramūḍheṣu dharmo vipraṇaśeddhuvam |
dharmapraṇāśe bhūtānāmabhāvaḥ syānna saṃśayaḥ

यो रक्षिभ्यः सम्प्रदाय राजा राष्ट्रं विलुम्पति ।
यज्ञे राष्ट्राद्धनं तस्मादानयध्वमिति ब्रुवन्

yo rakṣibhyaḥ sampradāya rājā rāṣṭraṃ vilumpati |
yajñe rāṣṭrāddhanaṃ tasmādānayadhvamiti bruvan

यच्चादाय तदाज्ञप्तं भीतं दत्तं सुदारुणम् ।
यजेद्राजा न तं यज्ञं प्रशंसन्त्यस्य साधवः

yaccādāya tadājñaptaṃ bhītaṃ dattaṃ sudāruṇam |
yajedrājā na taṃ yajñaṃ praśaṃsantyasya sādhavaḥ

अपीडिताः सुसंवृद्धा ये ददत्यनुकूलतः ।
तादृशेनाप्युपायेन यष्टव्यं नोद्यमाहृतैः

apīḍitāḥ susaṃvṛddhā ye dadatyanukūlataḥ |
tādṛśenāpyupāyena yaṣṭavyaṃ nodyamāhṛtaiḥ

यदा परिनिषिच्येत निहितो वै यथाविधि ।
तदा राजा महायज्ञैर्यजेत बहुदक्षिणैः

yadā pariniṣicyeta nihito vai yathāvidhi |
tadā rājā mahāyajñairyajeta bahudakṣiṇaiḥ

वृद्धबालधनं रक्ष्यमन्धस्य कृपणस्य च ।
न खातपूर्वं कुर्वीत न रुदन्तीधनं हरेत्

vṛddhabāladhanaṃ rakṣyamandhasya kṛpaṇasya ca |
na khātapūrvaṃ kurvīta na rudantīdhanaṃ haret

हृतं कृपणवित्तं हि राष्ट्रं हन्ति नृप श्रियम् ।
दद्याच्च महतो भोगान्क्षुद्भयं प्रणुदेत्सताम्

hṛtaṃ kṛpaṇavittaṃ hi rāṣṭraṃ hanti nṛpa śriyam |
dadyācca mahato bhogānkṣudbhayaṃ praṇudetsatām

येषां स्वादूनि भोज्यानि समवेक्ष्यन्ति बालकाः ।
नाश्नन्ति विधिवत्तानि किन्नु पापतरं ततः

yeṣāṃ svādūni bhojyāni samavekṣyanti bālakāḥ |
nāśnanti vidhivattāni kinnu pāpataraṃ tataḥ

यदि ते तादृशो राष्ट्रे विद्वान्त्सीदेत्क्षुधा द्विजः ।
भ्रूणहत्यां च गच्छेथाः कृत्वा पापमिवोत्तमम्

yadi te tādṛśo rāṣṭre vidvāntsīdetkṣudhā dvijaḥ |
bhrūṇahatyāṃ ca gacchethāḥ kṛtvā pāpamivottamam

धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति ।
द्विजोऽन्यो वा मनुष्योपि शिबिराह वचो यथा

dhiktasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati |
dvijo'nyo vā manuṣyopi śibirāha vaco yathā

यस्य स्म विषये राज्ञः स्नातकः सीदति क्षुधा ।
अवृद्धिमेति तद्राष्ट्रं विन्दते सह राजकम्

yasya sma viṣaye rājñaḥ snātakaḥ sīdati kṣudhā |
avṛddhimeti tadrāṣṭraṃ vindate saha rājakam

क्रोशन्त्यो यस्य वै राष्ट्राद्ध्रियन्ते तरसा स्त्रियः ।
क्रोशतां पतिपुत्राणां मृतोऽसौ न च जीवति]

krośantyo yasya vai rāṣṭrāddhriyante tarasā striyaḥ |
krośatāṃ patiputrāṇāṃ mṛto'sau na ca jīvati]

अरक्षितारं हर्तारं विलोप्तारमनायकम् ।
तं वै राजकलिं हन्युः प्रजाः सन्नह्य निर्घृणं

arakṣitāraṃ hartāraṃ viloptāramanāyakam |
taṃ vai rājakaliṃ hanyuḥ prajāḥ sannahya nirghṛṇaṃ

अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिपः ।
स संहत्य निहन्तव्यः श्वेव सोन्माद आतुरः

ahaṃ vo rakṣitetyuktvā yo na rakṣati bhūmipaḥ |
sa saṃhatya nihantavyaḥ śveva sonmāda āturaḥ

पापं कुर्वन्ति यत्किञ्चित्प्रजा राज्ञा ह्यरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा विन्दति भारत

pāpaṃ kurvanti yatkiñcitprajā rājñā hyarakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya pāpasya rājā vindati bhārata

अथाहुः सर्वमेवैति भूयोऽर्धमिति निश्चयः ।
चतुर्थं मतमस्माकं मनोः श्रुत्वानुशासनम्

athāhuḥ sarvamevaiti bhūyo'rdhamiti niścayaḥ |
caturthaṃ matamasmākaṃ manoḥ śrutvānuśāsanam

शुभं वा यच्च कुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य पुण्यस्य राजा चाप्नोति भारत

śubhaṃ vā yacca kurvanti prajā rājñā surakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya puṇyasya rājā cāpnoti bhārata

जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजाः सर्वा युधिष्ठिर ।
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाः

jīvantaṃ tvānujīvantu prajāḥ sarvā yudhiṣṭhira |
parjanyamiva bhūtāni mahādrumamivāṇḍajāḥ

कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामराः ।
ज्ञातयस्त्वाऽनुजीवन्तु सुहृदश्च परन्तप

kuberamiva rakṣāṃsi śatakratumivāmarāḥ |
jñātayastvā'nujīvantu suhṛdaśca parantapa