अध्याय 94: श्रेष्ठ दान और ब्राह्मणों का सत्कार

यानीमानि बहिर्वेद्यां दानानि परिचक्षते ।
तेभ्यो विशिष्टं किं दानं मतं ते कुरुपुङ्गव

yānīmāni bahirvedyāṃ dānāni paricakṣate |
tebhyo viśiṣṭaṃ kiṃ dānaṃ mataṃ te kurupuṅgava

कौतूहलं हि परमं तत्र मे विद्यते प्रभो ।
दातारं दत्तमन्वेति यद्दानं तत्प्रचक्ष्व मे

kautūhalaṃ hi paramaṃ tatra me vidyate prabho |
dātāraṃ dattamanveti yaddānaṃ tatpracakṣva me

अभयं सर्वभूतेभ्यो व्यसने चाप्यनुग्रहः ।
यच्चाभिलषितं दद्यात्तृषितायाभियाचते

abhayaṃ sarvabhūtebhyo vyasane cāpyanugrahaḥ |
yaccābhilaṣitaṃ dadyāttṛṣitāyābhiyācate

भरणे पुत्रदाराणां तद्दानं श्रेष्ठमुच्यते ।
दत्तं दातारमन्वेति तद्दानं भरतर्षभ

bharaṇe putradārāṇāṃ taddānaṃ śreṣṭhamucyate |
dattaṃ dātāramanveti taddānaṃ bharatarṣabha

हिरण्यदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च ।
एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्यपि दुष्कृतात्

hiraṇyadānaṃ godānaṃ pṛthivīdānameva ca |
etāni vai pavitrāṇi tārayantyapi duṣkṛtāt

एतानि पुरुषव्याघ्र साधुभ्यो देहि नित्यदा ।
दानानि हि नरं पापान्मोक्षयन्ति न संशयः

etāni puruṣavyāghra sādhubhyo dehi nityadā |
dānāni hi naraṃ pāpānmokṣayanti na saṃśayaḥ

यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे ।
तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता

yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccāsya dayitaṃ gṛhe |
tattadguṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā

प्रियाणि लभते नित्यं प्रियदः प्रियकृत्तथा ।
प्रियो भवति भूतानामिह चैव परत्र च

priyāṇi labhate nityaṃ priyadaḥ priyakṛttathā |
priyo bhavati bhūtānāmiha caiva paratra ca

याचमानमभीमानादनासक्तमकिञ्चनम् ।
यो नार्चति यथाशक्ति स नृशंसो युधिष्ठिर

yācamānamabhīmānādanāsaktamakiñcanam |
yo nārcati yathāśakti sa nṛśaṃso yudhiṣṭhira

अमित्रमपि चेद्दीनं शरणैषिणमागतम् ।
व्यसने योऽनुगृह्णाति स वै पुरुषसत्तमः

amitramapi ceddīnaṃ śaraṇaiṣiṇamāgatam |
vyasane yo'nugṛhṇāti sa vai puruṣasattamaḥ

कृशाय कृतविद्याय वृत्तिक्षीणाय सीदते ।
अपहन्यात्क्षुधां यस्तु न तेन पुरुषः समः

kṛśāya kṛtavidyāya vṛttikṣīṇāya sīdate |
apahanyātkṣudhāṃ yastu na tena puruṣaḥ samaḥ

क्रियानियमितान्साधुन्पुत्रदारैश्च कर्शितान् ।
अयाचमानान्कौन्तेय सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत्

kriyāniyamitānsādhunputradāraiśca karśitān |
ayācamānānkaunteya sarvopāyairnimantrayet

आशिषं ये न देवेषु न च मर्त्येषु कुर्वते ।
अर्हन्तो नित्यसत्वस्था यथालब्धोपजीविनः

āśiṣaṃ ye na deveṣu na ca martyeṣu kurvate |
arhanto nityasatvasthā yathālabdhopajīvinaḥ

आशीविषसमेभ्यश्च तेभ्यो रक्षस्व भारत ।
तान्युक्तैरुपजिज्ञास्य भोगैर्निर्वप रक्ष च

āśīviṣasamebhyaśca tebhyo rakṣasva bhārata |
tānyuktairupajijñāsya bhogairnirvapa rakṣa ca

कृतैरावसथैर्नित्यं सप्रेष्यैः सपरिच्छदैः ।
निमन्त्रयेथाः कौरव्य सर्वभूतसुखावहैः

kṛtairāvasathairnityaṃ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ |
nimantrayethāḥ kauravya sarvabhūtasukhāvahaiḥ

यदि ते प्रतिगृह्णीयुः श्रद्धापूतं युधिष्ठिर ।
कार्यमित्येव मन्वाना धार्मिकाः पुण्यकर्मिणः

yadi te pratigṛhṇīyuḥ śraddhāpūtaṃ yudhiṣṭhira |
kāryamityeva manvānā dhārmikāḥ puṇyakarmiṇaḥ

विद्यास्नाता व्रतस्नाता धर्ममाश्रित्य जीविनः ।
गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्म्णाः संशितव्रताः

vidyāsnātā vratasnātā dharmamāśritya jīvinaḥ |
gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmṇāḥ saṃśitavratāḥ

तेषु शुद्धेषु दान्तेषु स्वदारनिरतेषु च ।
यत्करिष्यसि कल्याणं तत्ते लोके युधाम्पते

teṣu śuddheṣu dānteṣu svadāranirateṣu ca |
yatkariṣyasi kalyāṇaṃ tatte loke yudhāmpate

यथाऽग्निहोत्रं सुहुतं सायम्प्रातर्द्विजातिना ।
तथा भवति दत्तं वै विद्वद्भ्यो यत्कृतात्मना

yathā'gnihotraṃ suhutaṃ sāyamprātardvijātinā |
tathā bhavati dattaṃ vai vidvadbhyo yatkṛtātmanā

एष ते विततो यज्ञः श्रद्धापूतः सदक्षिणः ।
विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यो ददतस्तात वर्तताम्

eṣa te vitato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ |
viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo dadatastāta vartatām

निवापो दानसदृशः सदृशेषु युधिष्ठिर ।
निवेदयन्पूजयन्वै तेष्वानृण्यं निगच्छति

nivāpo dānasadṛśaḥ sadṛśeṣu yudhiṣṭhira |
nivedayanpūjayanvai teṣvānṛṇyaṃ nigacchati

य एवं नैव कुप्यन्ते न लुभ्यन्ति तृणेष्वपि ।
त एव नः पूज्यतमा ये चापि प्रियवादिनः

ya evaṃ naiva kupyante na lubhyanti tṛṇeṣvapi |
ta eva naḥ pūjyatamā ye cāpi priyavādinaḥ

ये नो न बहुमन्यन्ते न प्रवर्तन्ति याचने ।
पुत्रवत्परिपाल्यास्ते नमस्तेभ्यस्तथाऽभयम्

ye no na bahumanyante na pravartanti yācane |
putravatparipālyāste namastebhyastathā'bhayam

ऋत्विक्पुरोहिताचार्या मृदुधर्मपरा हि ये ।
क्षात्रेणापि हि संसृष्टं तेजः शाम्यति तेष्वपि

ṛtvikpurohitācāryā mṛdudharmaparā hi ye |
kṣātreṇāpi hi saṃsṛṣṭaṃ tejaḥ śāmyati teṣvapi

ईश्वरो बलवानस्मि राजाऽस्मीति युधिष्ठिर ।
ब्राह्मणान्मास्म पर्यासीर्वासोभिरशनेन च

īśvaro balavānasmi rājā'smīti yudhiṣṭhira |
brāhmaṇānmāsma paryāsīrvāsobhiraśanena ca

यच्छोभार्थं बलार्तं वा वित्तमस्ति तवानघ ।
तेन ते ब्राह्मणाः पूज्याः स्वधर्ममनुतिष्ठता

yacchobhārthaṃ balārtaṃ vā vittamasti tavānagha |
tena te brāhmaṇāḥ pūjyāḥ svadharmamanutiṣṭhatā

नमस्कार्यास्तथा विप्रा वर्तमाना यथातथम् ।
यथासुखं यथोत्साहं ललन्तु त्वयि पुत्रवत्

namaskāryāstathā viprā vartamānā yathātatham |
yathāsukhaṃ yathotsāhaṃ lalantu tvayi putravat

को ह्यक्षयप्रसादानां सुहृदामल्पतोषिणाम् ।
वृत्तिमर्हत्युपक्षेप्तुं त्वदन्यः कुरुसत्तम

ko hyakṣayaprasādānāṃ suhṛdāmalpatoṣiṇām |
vṛttimarhatyupakṣeptuṃ tvadanyaḥ kurusattama

यथाऽपत्याश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके सनातनः ।
सदैव सा गतिर्नान्या तथाऽस्माकं द्विजातयः

yathā'patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke sanātanaḥ |
sadaiva sā gatirnānyā tathā'smākaṃ dvijātayaḥ

यदि नो ब्राह्मणास्तात संत्यजेयुरपूजिताः ।
पश्यन्तो दारुणं कर्म सततं क्षत्रिये स्थितम्

yadi no brāhmaṇāstāta saṃtyajeyurapūjitāḥ |
paśyanto dāruṇaṃ karma satataṃ kṣatriye sthitam

अवेदानामकीर्तीनामलोकानामयज्विनाम् ।
कोनु स्याज्जीवितेनार्थस्तद्धिनो ब्राह्मणाश्रयम्

avedānāmakīrtīnāmalokānāmayajvinām |
konu syājjīvitenārthastaddhino brāhmaṇāśrayam

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मं सनातनम् ।
राजन्यो ब्राह्मणान्राजन्पुरा परिचचार ह ।
वैश्यो राजन्यमित्येव शूद्रो वैश्यमिति श्रुतिः

atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaṃ sanātanam |
rājanyo brāhmaṇānrājanpurā paricacāra ha |
vaiśyo rājanyamityeva śūdro vaiśyamiti śrutiḥ

दूराच्छूद्रेणोपचर्यो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् ।
संस्पर्शपरिचर्यसल्तु वैश्येन क्षत्रियेण च

dūrācchūdreṇopacaryo brāhmaṇo'gniriva jvalan |
saṃsparśaparicaryasaltu vaiśyena kṣatriyeṇa ca

मृदुभावान्सत्यशीलान्सत्यधर्मानुपालकान् ।
आशीविषानिव क्रुद्धांस्तानुपाचरत द्विजान्

mṛdubhāvānsatyaśīlānsatyadharmānupālakān |
āśīviṣāniva kruddhāṃstānupācarata dvijān

अपरेषां परेषां च परेभ्यश्चापि ये परे ।
क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च ।
ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च तपांसि च

apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaścāpi ye pare |
kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca |
brāhmaṇeṣveva śāmyanti tejāṃsi ca tapāṃsi ca

न मे पिता प्रियतरो न त्वं तात तथा प्रियः ।
न मे पितुः पिता राजन्न चात्मा न च जीवितम्

na me pitā priyataro na tvaṃ tāta tathā priyaḥ |
na me pituḥ pitā rājanna cātmā na ca jīvitam

त्वत्तश्च मे प्रियतरः पृथिव्यां नास्ति कश्चन ।
त्वत्तोऽपि मे प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ

tvattaśca me priyataraḥ pṛthivyāṃ nāsti kaścana |
tvatto'pi me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha

ब्रवीमि सत्यमेतच्च यथाऽहं पाण्डुनन्दन ।
तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शान्तनुः

bravīmi satyametacca yathā'haṃ pāṇḍunandana |
tena satyena gaccheyaṃ lokānyatra sa śāntanuḥ

पश्येयं च सतां लोकाञ्छुचीन्ब्रह्मपुरस्कृतान् ।
तत्र मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च

paśyeyaṃ ca satāṃ lokāñchucīnbrahmapuraskṛtān |
tatra me tāta gantavyamahnāya ca cirāya ca

सोहमेतादृशान्लोकान्दृष्ट्वा भरतसत्तम ।
यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु न तप्ये तेन पार्थिव

sohametādṛśānlokāndṛṣṭvā bharatasattama |
yanme kṛtaṃ brāhmaṇeṣu na tapye tena pārthiva