अध्याय 93: तालाब खुदवाने और वृक्ष लगाने का पुण्य

आरामाणां तटाकानां यत्फलं कुरुपुङ्गव ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तोऽद्य भरतर्षभ

ārāmāṇāṃ taṭākānāṃ yatphalaṃ kurupuṅgava |
tadahaṃ śrotumicchāmi tvatto'dya bharatarṣabha

सुप्रदर्शा बलवती चित्रा धातुविभूषिता ।
उपेता सर्वभूतैश्च श्रेष्ठा भूमिरिहोच्यते

supradarśā balavatī citrā dhātuvibhūṣitā |
upetā sarvabhūtaiśca śreṣṭhā bhūmirihocyate

तस्याः क्षेत्रविशेषाश्च तटाकानां च बन्धनम् ।
औदकानि च सर्वाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः

tasyāḥ kṣetraviśeṣāśca taṭākānāṃ ca bandhanam |
audakāni ca sarvāṇi pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ

तटाकानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणाः ।
त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजनीयस्तटाकवान्

taṭākānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ cāpi ye guṇāḥ |
triṣu lokeṣu sarvatra pūjanīyastaṭākavān

अथवा मित्रसदनं मैत्रं मित्रविवर्धनम् ।
कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तटाकानां निवेशनम्

athavā mitrasadanaṃ maitraṃ mitravivardhanam |
kīrtisaṃjananaṃ śreṣṭhaṃ taṭākānāṃ niveśanam

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः ।
तटाकसुकृतं देशे क्षेत्रमेकं महाश्रयम्

dharmasyārthasya kāmasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ |
taṭākasukṛtaṃ deśe kṣetramekaṃ mahāśrayam

चतुर्विधानां भूतानां तटाकमुपलक्षयेत् ।
तटाकानि च सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम्

caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taṭākamupalakṣayet |
taṭākāni ca sarvāṇi diśanti śriyamuttamām

देवा मनुष्यगन्धर्वाः पितरोरगराक्षसाः ।
स्थावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम्

devā manuṣyagandharvāḥ pitaroragarākṣasāḥ |
sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayanti jalāśayam

तस्मात्तांस्ते प्रवक्ष्यामि तटाके ये गुणाः स्मृताः ।
या च तत्र फलावाप्तिर्ऋषिभिः समुदाहृताः

tasmāttāṃste pravakṣyāmi taṭāke ye guṇāḥ smṛtāḥ |
yā ca tatra phalāvāptirṛṣibhiḥ samudāhṛtāḥ

वर्षाकाले तटाके तु सलिलं यस्य तिष्ठति ।
अग्निहोत्रफलं तस्य फलमाहुर्मनीषिणः

varṣākāle taṭāke tu salilaṃ yasya tiṣṭhati |
agnihotraphalaṃ tasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ

शरत्काले तु सलिलं तटाके यस्य तिष्ठति ।
गोसहस्रस्य स प्रेत्य लभते फलमुत्तमम्

śaratkāle tu salilaṃ taṭāke yasya tiṣṭhati |
gosahasrasya sa pretya labhate phalamuttamam

हेमन्तकाले सलिलं तटाके यस्य तिष्ठति ।
स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम्

hemantakāle salilaṃ taṭāke yasya tiṣṭhati |
sa vai bahusuvarṇasya yajñasya labhate phalam

यस्य वै शैशिरे काले तटाके सलिलं भवेत् ।
तस्याग्निष्टोमयज्ञस्य फलमाहुर्मनीषिणः

yasya vai śaiśire kāle taṭāke salilaṃ bhavet |
tasyāgniṣṭomayajñasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ

तटाकं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम् ।
अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्नुते

taṭākaṃ sukṛtaṃ yasya vasante tu mahāśrayam |
atirātrasya yajñasya phalaṃ sa samupāśnute

निदाघकाले पानीयं तटाके यस्य तिष्ठति ।
वाजिमेधफलं तस्य फलं वै मुनयो विदुः

nidāghakāle pānīyaṃ taṭāke yasya tiṣṭhati |
vājimedhaphalaṃ tasya phalaṃ vai munayo viduḥ

स कुलं तारयेत्सर्वं यस्य खाते जलाशये ।
गावः पिबन्ति सलिलं साधवश्च नराः सदा

sa kulaṃ tārayetsarvaṃ yasya khāte jalāśaye |
gāvaḥ pibanti salilaṃ sādhavaśca narāḥ sadā

तटाके यस्य गावस्तु पिबन्ति तृषिता जलम् ।
मृगपक्षिमनुष्याश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत

taṭāke yasya gāvastu pibanti tṛṣitā jalam |
mṛgapakṣimanuṣyāśca so'śvamedhaphalaṃ labheta

यत्पिबन्ति जलं तत्र स्नायन्ते विश्रमन्ति च ।
तटाके यस्य तत्सर्वं प्रेत्यानन्त्याय कल्पते

yatpibanti jalaṃ tatra snāyante viśramanti ca |
taṭāke yasya tatsarvaṃ pretyānantyāya kalpate

दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र वै ।
पानीयस्य प्रदानेन प्रीतिर्भवति शाश्वती

durlabhaṃ salilaṃ tāta viśeṣeṇa paratra vai |
pānīyasya pradānena prītirbhavati śāśvatī

तिलान्ददत पानीयं दीपान्ददत जागृत ।
ज्ञातिभिः सह मोदध्वमेतत्प्रेत्य सुदुर्लभम्

tilāndadata pānīyaṃ dīpāndadata jāgṛta |
jñātibhiḥ saha modadhvametatpretya sudurlabham

सर्वदानैर्गुरुतरं सर्वदानैर्विशिष्यते ।
पानीयं नरशार्दूल तस्माद्दातव्यमेव हि

sarvadānairgurutaraṃ sarvadānairviśiṣyate |
pānīyaṃ naraśārdūla tasmāddātavyameva hi

एवमेतत्तटाकस्य कीर्तितं फलमुत्तमम् ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वृक्षाणामवरोपणम्

evametattaṭākasya kīrtitaṃ phalamuttamam |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vṛkṣāṇāmavaropaṇam

स्थावराणां च भूतानां जातयः षट् प्रकीर्तिताः ।
वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः

sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jātayaḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ |
vṛkṣagulmalatāvallyastvaksārāstṛṇajātayaḥ

एता जात्यस्तु वृक्षाणां तेषां रोपे गुणास्त्विमे ।
कीर्तिश्च मानुषे लोके प्रेत्य चैव फलं शुभम्

etā jātyastu vṛkṣāṇāṃ teṣāṃ rope guṇāstvime |
kīrtiśca mānuṣe loke pretya caiva phalaṃ śubham

लभते नाम लोके च पितृभिश्च महीयते ।
देवलोके गतस्यापि नाम तस्य न नश्यति

labhate nāma loke ca pitṛbhiśca mahīyate |
devaloke gatasyāpi nāma tasya na naśyati

अतीतानागते चोभे पितृवंशं च भारत ।
तारयेद्वृक्षरोपी च तस्माद्वृक्षांश्च रोपयेत्

atītānāgate cobhe pitṛvaṃśaṃ ca bhārata |
tārayedvṛkṣaropī ca tasmādvṛkṣāṃśca ropayet

तस्य पुत्रा भवन्त्येते पादपा नात्र संशयः ।
परलोकगतः स्वर्गं लोकांश्चाप्नोति सोऽव्ययान्

tasya putrā bhavantyete pādapā nātra saṃśayaḥ |
paralokagataḥ svargaṃ lokāṃścāpnoti so'vyayān

पुष्णैः सुरगणान्वृक्षाः फलैश्चापि तथा पितॄन् ।
धायया चातिथिं तात पूजयन्ति महीरुहः

puṣṇaiḥ suragaṇānvṛkṣāḥ phalaiścāpi tathā pitṝn |
dhāyayā cātithiṃ tāta pūjayanti mahīruhaḥ

किन्नरोरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवाः ।
तथा ऋषिगणाश्चैव संश्रयन्ति महीरुहान्

kinnaroragarakṣāṃsi devagandharvamānavāḥ |
tathā ṛṣigaṇāścaiva saṃśrayanti mahīruhān

पुष्पिताः फलवन्तश्च तर्पयन्तीह मानवान् ।
वृक्षदं पुत्रवद्वृक्षास्तारयन्ति परत्र तु

puṣpitāḥ phalavantaśca tarpayantīha mānavān |
vṛkṣadaṃ putravadvṛkṣāstārayanti paratra tu

तस्मात्तटाके सद्वृक्षा रोप्याः श्रेयोर्थिना सदा ।
पुत्रवत्परिपाल्याश्च पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः

tasmāttaṭāke sadvṛkṣā ropyāḥ śreyorthinā sadā |
putravatparipālyāśca putrāste dharmataḥ smṛtāḥ

तटाककृद्वृक्षरोपी इष्टयज्ञश्च यो द्विजः ।
एते स्वर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः

taṭākakṛdvṛkṣaropī iṣṭayajñaśca yo dvijaḥ |
ete svarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ

तस्मात्तटाकं कुर्वीत आरामांश्चैव रोपयेत् ।
यजेच्च विविधैर्यज्ञैः सत्यं च सततं वदेत्

tasmāttaṭākaṃ kurvīta ārāmāṃścaiva ropayet |
yajecca vividhairyajñaiḥ satyaṃ ca satataṃ vadet