अध्याय 92: प्रत्येक तप और दान का फल

मुह्यामीति निशम्याद्य चिन्तयानः पुनःपुनः ।
हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम्

muhyāmīti niśamyādya cintayānaḥ punaḥpunaḥ |
hīnāṃ pārthivasiṃhaistaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīmimām

प्राप्य राज्यानि शतशो महीं जित्वाऽपि भारत ।
कोटिशः पुरुषान्हत्वा परितप्ये पितामह

prāpya rājyāni śataśo mahīṃ jitvā'pi bhārata |
koṭiśaḥ puruṣānhatvā paritapye pitāmaha

का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाऽद्य भविष्यति ।
या हीनाः पतिभिः पुत्रैर्मातुलैर्भ्रातृभिस्तथा

kā nu tāsāṃ varastrīṇāmavasthā'dya bhaviṣyati |
yā hīnāḥ patibhiḥ putrairmātulairbhrātṛbhistathā

वयं हि तान्कुरुन्हत्वा ज्ञातींश्च सुहृदोऽपि च ।
अवाक्शीर्षाः पतिष्यामो नरके नात्रं संशयः

vayaṃ hi tānkurunhatvā jñātīṃśca suhṛdo'pi ca |
avākśīrṣāḥ patiṣyāmo narake nātraṃ saṃśayaḥ

शरीरं योक्तुमिच्छामि तपसोग्रेण भारत ।
उपदिष्टमिहेच्छामि तत्त्वतोऽहं विशाम्पते

śarīraṃ yoktumicchāmi tapasogreṇa bhārata |
upadiṣṭamihecchāmi tattvato'haṃ viśāmpate

युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा भीष्मो महामनाः ।
परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या युधिष्ठिरमभाषत

yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ śrutvā bhīṣmo mahāmanāḥ |
parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā yudhiṣṭhiramabhāṣata

रहस्यमद्भुतं चैव शृणु वक्ष्यामि भारत ।
या गतिः प्राप्यते वेन प्रेत्यभावे विशाम्पते

rahasyamadbhutaṃ caiva śṛṇu vakṣyāmi bhārata |
yā gatiḥ prāpyate vena pretyabhāve viśāmpate

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ।
आयुःप्रकर्षो भोगाश्च लभ्यन्ते तपसा विभो

tapasā prāpyate svargastapasā prāpyate yaśaḥ |
āyuḥprakarṣo bhogāśca labhyante tapasā vibho

ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपं सम्पत्तथैव च ।
सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते भरतर्षभ

jñānaṃ vijñānamārogyaṃ rūpaṃ sampattathaiva ca |
saubhāgyaṃ caiva tapasā prāpyate bharatarṣabha

धनं प्राप्नोति तपसा मौनं ज्ञानं प्रयच्छति ।
उपभोगांस्तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम्

dhanaṃ prāpnoti tapasā maunaṃ jñānaṃ prayacchati |
upabhogāṃstu dānena brahmacaryeṇa jīvitam

अहिंसायाः फलं रूपं दीक्षाया जन्म वै कुले ।
फलमूलाशनाद्राज्यं स्वर्गः पर्णशनाद्भवेत्

ahiṃsāyāḥ phalaṃ rūpaṃ dīkṣāyā janma vai kule |
phalamūlāśanādrājyaṃ svargaḥ parṇaśanādbhavet

पयोभक्षो दिवं याति दानेन द्रविणाधिकः ।
गुरुशुश्रूषया विद्या नित्यश्राद्धेन सन्ततिः

payobhakṣo divaṃ yāti dānena draviṇādhikaḥ |
guruśuśrūṣayā vidyā nityaśrāddhena santatiḥ

गवाढ्यः शाकदीक्षाभिः स्वर्गमाहुस्तृणाशनात् ।
स्त्रियस्त्रिषवण्सनानाद्वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत्

gavāḍhyaḥ śākadīkṣābhiḥ svargamāhustṛṇāśanāt |
striyastriṣavaṇsanānādvāyuṃ pītvā kratuṃ labhet

नित्यस्नायी दीर्घजीवी सन्ध्ये तु द्वे जपन्द्विजः ।
मन्त्रं साधयतो राजन्नाकपृष्ठमनाशने

nityasnāyī dīrghajīvī sandhye tu dve japandvijaḥ |
mantraṃ sādhayato rājannākapṛṣṭhamanāśane

स्थण्डिलेषु शयानानां गृहाणि शयनानि च ।
चीरवल्कलवासोभिर्वासांस्याभाणानि च

sthaṇḍileṣu śayānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca |
cīravalkalavāsobhirvāsāṃsyābhāṇāni ca

शय्यासनानि यानानि योगयुक्ते तपोधने ।
अग्निप्रवेशे नियतं ब्रह्मलोके महीयते

śayyāsanāni yānāni yogayukte tapodhane |
agnipraveśe niyataṃ brahmaloke mahīyate

रसानां प्रतिसंहारात्सौभाग्यमिह विन्दति ।
आमिषप्रतिसंहारात्प्रजा ह्यायुष्मती भवेत्

rasānāṃ pratisaṃhārātsaubhāgyamiha vindati |
āmiṣapratisaṃhārātprajā hyāyuṣmatī bhavet

उदवासं वसेद्यस्तु स नराधिपतिर्भवेत् ।
सत्यवादी नरश्रेष्ठ दैवतैः सह मोदते

udavāsaṃ vasedyastu sa narādhipatirbhavet |
satyavādī naraśreṣṭha daivataiḥ saha modate

कीर्तिर्भवति दानेन तथाऽऽरोग्यमहिंसया ।
द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं चापि पुष्कलम्

kīrtirbhavati dānena tathā''rogyamahiṃsayā |
dvijaśuśrūṣayā rājyaṃ dvijatvaṃ cāpi puṣkalam

पानीयस्य प्रदानेन कीर्तिर्भवति शाश्वती ।
अन्नस्य तु प्रदानेन तृप्यन्ते कामभोगतः

pānīyasya pradānena kīrtirbhavati śāśvatī |
annasya tu pradānena tṛpyante kāmabhogataḥ

सान्त्वदः सर्वभूतानां सर्वशोकैर्विमुच्यते ।
देवशुश्रूषया राज्यं दिव्यं रूपं निगच्छति

sāntvadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaśokairvimucyate |
devaśuśrūṣayā rājyaṃ divyaṃ rūpaṃ nigacchati

दीपालोकप्रदानेन चक्षुष्मान्बुद्धिमान्भवेत् ।
प्रेक्षणीयप्रदानेन स्मृतिं मेधां च विन्दति

dīpālokapradānena cakṣuṣmānbuddhimānbhavet |
prekṣaṇīyapradānena smṛtiṃ medhāṃ ca vindati

गन्धमाल्यप्रदानेन कीर्तिर्भवति पुष्कला ।
केशश्मश्रू धारंयतामग्र्या भवति सन्ततिः

gandhamālyapradānena kīrtirbhavati puṣkalā |
keśaśmaśrū dhāraṃyatāmagryā bhavati santatiḥ

उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव ।
कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते

upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva |
kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānādviśiṣyate

दासीदासमलङ्कारान्क्षेत्राणि च गृहाणि च ।
ब्रह्मदेयां सुतां दत्त्वा प्राप्नोति मनुजर्षभ

dāsīdāsamalaṅkārānkṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca |
brahmadeyāṃ sutāṃ dattvā prāpnoti manujarṣabha

क्रतुभिश्चोपवासैश्च त्रिदिवं याति भारत ।
लभते च शिवं ज्ञानं फलपुष्पप्रदो नरः

kratubhiścopavāsaiśca tridivaṃ yāti bhārata |
labhate ca śivaṃ jñānaṃ phalapuṣpaprado naraḥ

सुवर्णशृङ्गैस्तु विराजितानां
गवां सहस्रस्य नरः प्रदानात् ।
प्राप्नोति पुण्यं दिवि देवलोक-
मित्येवमाहुर्दिवि वेदसङ्घाः

suvarṇaśṛṅgaistu virājitānāṃ
gavāṃ sahasrasya naraḥ pradānāt |
prāpnoti puṇyaṃ divi devaloka-
mityevamāhurdivi vedasaṅghāḥ

प्रयच्छते यः कपिलां सवत्सां
कांस्योपदोहां कनकाग्रशृङ्गीम् ।
तैस्तैर्गुणैः कामदुघाऽस्य भूत्वा
नरं प्रदातारमुपैति सा गौः

prayacchate yaḥ kapilāṃ savatsāṃ
kāṃsyopadohāṃ kanakāgraśṛṅgīm |
taistairguṇaiḥ kāmadughā'sya bhūtvā
naraṃ pradātāramupaiti sā gauḥ

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा-
स्तावत्फलं प्राप्य स गोप्रदानात् ।
पुत्रांश्च पौत्रांश्च कुलं च सर्व-
मासप्तमं तारयते परत्र

yāvanti romāṇi bhavanti dhenvā-
stāvatphalaṃ prāpya sa gopradānāt |
putrāṃśca pautrāṃśca kulaṃ ca sarva-
māsaptamaṃ tārayate paratra

सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं
कांस्योपदोहां द्रविणोत्तरीयाम् ।
धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय
लोका वसूनां सुलभा भवन्ति

sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ
kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām |
dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya
lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti

स्वकर्मभिर्मानवं संनिरुद्धं
तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम् ।
मंहार्णवे नौरिव वायुयुक्ता
दानं गवां तारयते परत्र

svakarmabhirmānavaṃ saṃniruddhaṃ
tīvrāndhakāre narake patantam |
maṃhārṇave nauriva vāyuyuktā
dānaṃ gavāṃ tārayate paratra

यो ब्रह्मदेयां तु ददाति कन्यां
भूमिप्रदानं च करोति विप्रे ।
ददाति चान्नं विधिवच्च यश्च
स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य

yo brahmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ
bhūmipradānaṃ ca karoti vipre |
dadāti cānnaṃ vidhivacca yaśca
sa lokamāpnoti puraṃdarasya

नैवेशिकं सर्वगुणोपपन्नं
ददाति वै यस्तु नरो द्विजाय ।
स्वाध्यायचारित्र्यगुणान्विताय
तस्यापि लोकाः कुरुषूत्तरेषु

naiveśikaṃ sarvaguṇopapannaṃ
dadāti vai yastu naro dvijāya |
svādhyāyacāritryaguṇānvitāya
tasyāpi lokāḥ kuruṣūttareṣu

धुर्यप्रदानेन गवां तथा वै
लोकानवाप्नोति नरो वसूनाम् ।
स्वर्गाय चाहुस्तु हिरण्यदानं
ततो विशिष्टं कनकप्रदानम्

dhuryapradānena gavāṃ tathā vai
lokānavāpnoti naro vasūnām |
svargāya cāhustu hiraṇyadānaṃ
tato viśiṣṭaṃ kanakapradānam

छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठं
यानं तथोपानहसम्प्रदाने ।
वस्रप्रदानेन फलं सुरूपं
गन्धप्रदानात्सुरभिर्नरः स्यात्

chatrapradānena gṛhaṃ variṣṭhaṃ
yānaṃ tathopānahasampradāne |
vasrapradānena phalaṃ surūpaṃ
gandhapradānātsurabhirnaraḥ syāt

पुष्पोपगं वाऽथ फलोपगं वा
यः पादपं स्पर्शयते द्विजाय ।
सश्रीकमृद्धं बहुरत्नपूर्णं
लभत्ययत्नोपगतं गृहं वै

puṣpopagaṃ vā'tha phalopagaṃ vā
yaḥ pādapaṃ sparśayate dvijāya |
saśrīkamṛddhaṃ bahuratnapūrṇaṃ
labhatyayatnopagataṃ gṛhaṃ vai

भक्ष्यान्नपानीयरसप्रदाता
सर्वान्समाप्नोति रसान्प्रकामम् ।
प्रतिश्रयाच्छानसम्प्रदाता
प्राप्नोति तान्येव न संशयोऽत्र

bhakṣyānnapānīyarasapradātā
sarvānsamāpnoti rasānprakāmam |
pratiśrayācchānasampradātā
prāpnoti tānyeva na saṃśayo'tra

स्रग्धूपगन्धाननुलेपनानि
स्नानानि माल्यानि च मानवो यः ।
दद्याद्द्विजेभ्यः स भवेदरोग-
स्तथाऽभिरूपश्च नरेन्द्रलोके

sragdhūpagandhānanulepanāni
snānāni mālyāni ca mānavo yaḥ |
dadyāddvijebhyaḥ sa bhavedaroga-
stathā'bhirūpaśca narendraloke

बीजैरशून्यं शयनैरुपेतं
दद्याद्गृहं यः पुरुषो द्विजाय ।
पुण्याभिरामं बहुरत्नपूर्णं
लभत्यधिष्ठानवरं स राजन्

bījairaśūnyaṃ śayanairupetaṃ
dadyādgṛhaṃ yaḥ puruṣo dvijāya |
puṇyābhirāmaṃ bahuratnapūrṇaṃ
labhatyadhiṣṭhānavaraṃ sa rājan

सुगन्धचित्रास्तरणोपधानं
दद्यान्नरो यः शयनं द्विजाय ।
रूपान्वितां पक्षवतीं मनोज्ञां
भार्यामयत्नोपगतां लभेत्सः

sugandhacitrāstaraṇopadhānaṃ
dadyānnaro yaḥ śayanaṃ dvijāya |
rūpānvitāṃ pakṣavatīṃ manojñāṃ
bhāryāmayatnopagatāṃ labhetsaḥ

पितामहस्यानवरो वीरशायी भवेन्नरः ।
नाधिकं विद्यते यस्मादित्याहुः परमर्षयः

pitāmahasyānavaro vīraśāyī bhavennaraḥ |
nādhikaṃ vidyate yasmādityāhuḥ paramarṣayaḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतात्मा कुरुनन्दनः ।
नाश्रमेऽरोचयद्वासं वीरमार्गाभिकाङ्क्षया

tasya tadvacanaṃ śrutvā prītātmā kurunandanaḥ |
nāśrame'rocayadvāsaṃ vīramārgābhikāṅkṣayā

ततो युधिष्ठिरः प्राह पाण्डवान्पुरुषर्षभ ।
पितामहस्य यद्वाक्यं तद्वो रोचत्विति प्रभुः

tato yudhiṣṭhiraḥ prāha pāṇḍavānpuruṣarṣabha |
pitāmahasya yadvākyaṃ tadvo rocatviti prabhuḥ

ततस्तु पाण्डवाः सर्वे द्रौपदी च यशस्विनी ।
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं बाढमित्यभ्यपूजयन्

tatastu pāṇḍavāḥ sarve draupadī ca yaśasvinī |
yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ bāḍhamityabhyapūjayan