अध्याय 88: च्यवन द्वारा कुशिक और रानी की परीक्षा

तस्मिन्नन्तर्हिते विप्रे राजा किमकरोत्तदा ।
भार्या चास्य महाभागा तन्मे ब्रूहि पितामह

tasminnantarhite vipre rājā kimakarottadā |
bhāryā cāsya mahābhāgā tanme brūhi pitāmaha

अदृष्ट्वा स महीपालस्तमृषिं सह भार्यया ।
परिश्रान्तो निववृते व्रीडितो नष्टचेतनः

adṛṣṭvā sa mahīpālastamṛṣiṃ saha bhāryayā |
pariśrānto nivavṛte vrīḍito naṣṭacetanaḥ

स प्रविश्य पुरीं दीनो नाभ्यभाषत किञ्चन ।
तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम्

sa praviśya purīṃ dīno nābhyabhāṣata kiñcana |
tadeva cintayāmāsa cyavanasya viceṣṭitam

अथ शून्येन मनसा प्रविवेश गृहं नृपः ।
ददर्श शयने तस्मिञ्शयानं भृगुनन्दनम्

atha śūnyena manasā praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ |
dadarśa śayane tasmiñśayānaṃ bhṛgunandanam

विस्मितौ तमृषिं दृष्ट्वा तदाश्चर्यं विचिन्त्य च ।
दर्शनात्तस्य तु तदा विश्रान्तौ सम्बभूवतुः

vismitau tamṛṣiṃ dṛṣṭvā tadāścaryaṃ vicintya ca |
darśanāttasya tu tadā viśrāntau sambabhūvatuḥ

यथास्थानं ततो गत्वा तत्पादौ संववाहतुः ।
अथापरेण पार्श्वेन सुष्वाप स महामुनिः

yathāsthānaṃ tato gatvā tatpādau saṃvavāhatuḥ |
athāpareṇa pārśvena suṣvāpa sa mahāmuniḥ

तेनैव च स कालेन प्रत्यबुद्ध्यत वीर्यवान् ।
न च तौ चक्रतुः किञ्चिद्विकारं भयशङ्कितौ

tenaiva ca sa kālena pratyabuddhyata vīryavān |
na ca tau cakratuḥ kiñcidvikāraṃ bhayaśaṅkitau

प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशाम्पते ।
तैलाभ्यङ्गो दीयतां मे स्नास्येऽहमिति भारत

pratibuddhastu sa munistau provāca viśāmpate |
tailābhyaṅgo dīyatāṃ me snāsye'hamiti bhārata

तौ तथेति प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ ।
शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतुः

tau tatheti pratiśrutya kṣudhitau śramakarśitau |
śatapākena tailena mahārheṇopatasthatuḥ

ततः सुखासीनमृषिं वाग्यतौ संववाहतुः ।
न च पर्याप्तमित्याह भार्गवः सुमहातपाः

tataḥ sukhāsīnamṛṣiṃ vāgyatau saṃvavāhatuḥ |
na ca paryāptamityāha bhārgavaḥ sumahātapāḥ

यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षमायास भार्गवः ।
तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह

yadā tau nirvikārau tu lakṣamāyāsa bhārgavaḥ |
tata utthāya sahasā snānaśālāṃ viveśa ha

क्लृप्तमेव तु तत्रासीत्स्नानीयं पार्थिवोचितम् ।
असत्कृत्य च तत्सर्वं तत्रैवान्तरधीयत

klṛptameva tu tatrāsītsnānīyaṃ pārthivocitam |
asatkṛtya ca tatsarvaṃ tatraivāntaradhīyata

स मुनिः पुनरेवाथ नृपतेः पश्यतस्तदा ।
नासूयां चक्रतुस्तौ च दम्पती भरतर्षभ

sa muniḥ punarevātha nṛpateḥ paśyatastadā |
nāsūyāṃ cakratustau ca dampatī bharatarṣabha

अथ स्नातः स भगवान्सिंहासनगतः प्रभुः ।
दर्शयामास कुशिकं सभार्यं कुरुनन्दन

atha snātaḥ sa bhagavānsiṃhāsanagataḥ prabhuḥ |
darśayāmāsa kuśikaṃ sabhāryaṃ kurunandana

संहृष्टवदनो राजा सभार्यः कुशिको मुनिम् ।
सिद्धमन्नमिति प्रह्वो निर्विकारो न्यवेदयत्

saṃhṛṣṭavadano rājā sabhāryaḥ kuśiko munim |
siddhamannamiti prahvo nirvikāro nyavedayat

आनीयतामिति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम् ।
स राजा समुपाजह्रे तदन्नं सह भार्यया

ānīyatāmiti munistaṃ covāca narādhipam |
sa rājā samupājahre tadannaṃ saha bhāryayā

मांसप्रकारान्विविधाञ्शाकानि विविधानि च ।
लेह्यपिष्टविकारांश्च पानकानि लघूनि च

māṃsaprakārānvividhāñśākāni vividhāni ca |
lehyapiṣṭavikārāṃśca pānakāni laghūni ca

रसालापूपकांश्चित्रान्मोदकानथ षड्रसान् ।
रसान्नानाप्रकारांश्च वन्यं च मुनिभोजनम्

rasālāpūpakāṃścitrānmodakānatha ṣaḍrasān |
rasānnānāprakārāṃśca vanyaṃ ca munibhojanam

फलानि च विचित्राणि राजभोज्यानि भूरिशः ।
बदरेङ्गुदकाश्मर्यभल्लातकफलानि च

phalāni ca vicitrāṇi rājabhojyāni bhūriśaḥ |
badareṅgudakāśmaryabhallātakaphalāni ca

गृहस्थानां च यद्भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम् ।
सर्वमाहारयामास राजा शापभयान्मुनेः

gṛhasthānāṃ ca yadbhojyaṃ yaccāpi vanavāsinām |
sarvamāhārayāmāsa rājā śāpabhayānmuneḥ

अथ सर्वमुपन्यस्तमग्रतश्च्यवनस्य तत् ।
ततः सर्वं समानीय तच्च शय्यासनं मुनिः

atha sarvamupanyastamagrataścyavanasya tat |
tataḥ sarvaṃ samānīya tacca śayyāsanaṃ muniḥ

वस्त्रैः शुभैरवच्छाद्य भोजनोपस्करैः सह ।
सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दनः

vastraiḥ śubhairavacchādya bhojanopaskaraiḥ saha |
sarvamādīpayāmāsa cyavano bhṛgunandanaḥ

न च तौ चक्रतुः क्रोधं दम्पती सुमहाव्रतौ ।
तयोः सम्प्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितोऽभवत्

na ca tau cakratuḥ krodhaṃ dampatī sumahāvratau |
tayoḥ samprekṣatoreva punarantarhito'bhavat

तथैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा ।
सभार्यो वाग्यतः श्रीमान्न चकोपं समाविशत्

tathaiva ca sa rājarṣistasthau tāṃ rajanīṃ tadā |
sabhāryo vāgyataḥ śrīmānna cakopaṃ samāviśat

नित्यसंस्कृतमन्नं तु विविधं राजवेश्मनि ॥
शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्च पुष्कलाः

nityasaṃskṛtamannaṃ tu vividhaṃ rājaveśmani ||
śayanāni ca mukhyāni pariṣekāśca puṣkalāḥ

वस्त्रं च विविधाकारमभवत्समुपार्जितम् ।
न शशाक ततो द्रष्टमन्तरं च्यवनस्तदा

vastraṃ ca vividhākāramabhavatsamupārjitam |
na śaśāka tato draṣṭamantaraṃ cyavanastadā

पुनरेव च विप्रर्षिः प्रोवाच कुशिकं नृपम् ।
सभार्यो मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम्

punareva ca viprarṣiḥ provāca kuśikaṃ nṛpam |
sabhāryo māṃ rathenāśu vaha yatra bravīmyaham

तथेति च प्राह नृपो निर्विशङ्कस्तपोधनम् ।
क्रीडारथोस्तु भगवन्नुत साङ्ग्रामिको रथः

tatheti ca prāha nṛpo nirviśaṅkastapodhanam |
krīḍārathostu bhagavannuta sāṅgrāmiko rathaḥ

इत्युक्तः स मुनी राज्ञा तेन हृष्टेन तद्वचः ।
च्यवनः प्रत्युवाचेदं हृष्टः परपुरंजयम्

ityuktaḥ sa munī rājñā tena hṛṣṭena tadvacaḥ |
cyavanaḥ pratyuvācedaṃ hṛṣṭaḥ parapuraṃjayam

सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते साङ्ग्रामिको मतः ।
सायुधः सपताकश्च शक्तीकनकयष्टिमान्

sajjīkuru rathaṃ kṣipraṃ yaste sāṅgrāmiko mataḥ |
sāyudhaḥ sapatākaśca śaktīkanakayaṣṭimān

किंकिणीस्वननिर्घोषो युक्तस्तोरणकल्पनैः ।
गदास्वङ्गनिबद्धश्च परमेषुशतान्वितः

kiṃkiṇīsvananirghoṣo yuktastoraṇakalpanaiḥ |
gadāsvaṅganibaddhaśca parameṣuśatānvitaḥ

ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम् ।
भार्यां वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा

tataḥ sa taṃ tathetyuktvā kalpayitvā mahāratham |
bhāryāṃ vāme dhuri tadā cātmānaṃ dakṣiṇe tathā

त्रिदण्डं वज्रसूच्यग्रं प्रतोदं तत्र चादधत् ।
सर्वमेतत्तथा दत्त्वा नृपो वाक्यमऽथाब्रवीत्

tridaṇḍaṃ vajrasūcyagraṃ pratodaṃ tatra cādadhat |
sarvametattathā dattvā nṛpo vākyama'thābravīt

भगवन्क्व रथो यातु ब्रवीतु भृगुनन्दन ।
यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथः

bhagavankva ratho yātu bravītu bhṛgunandana |
yatra vakṣyasi viprarṣe tatra yāsyati te rathaḥ

एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाचाथ तं नृपम् ।
इतः प्रभृति यातव्यं पदकम्पदकं शनैः

evamuktastu bhagavānpratyuvācātha taṃ nṛpam |
itaḥ prabhṛti yātavyaṃ padakampadakaṃ śanaiḥ

श्रमो मम यथा न स्यात्तथा मच्छन्दचारिणौ ।
सुसुखं चैव वोढव्यो जनः सर्वश्च पश्यतु

śramo mama yathā na syāttathā macchandacāriṇau |
susukhaṃ caiva voḍhavyo janaḥ sarvaśca paśyatu

नोत्सार्याः पथिकाः केचित्तेभ्योदास्ये वसु ह्यहम् ।
ब्राह्मणेभ्यश्च ये कामानर्थयिष्यन्तिमां पथि

notsāryāḥ pathikāḥ kecittebhyodāsye vasu hyaham |
brāhmaṇebhyaśca ye kāmānarthayiṣyantimāṃ pathi

सर्वान्दास्याम्यशेषेण धनं रत्नानि चैव हि ।
क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव

sarvāndāsyāmyaśeṣeṇa dhanaṃ ratnāni caiva hi |
kriyatāṃ nikhilenaitanmā vicāraya pārthiva

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा भृत्यांस्तथाऽब्रवीत् ।
यद्यद्ब्रूयान्मुनिस्तत्तत्सर्वं देयमशङ्कितैः

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā bhṛtyāṃstathā'bravīt |
yadyadbrūyānmunistattatsarvaṃ deyamaśaṅkitaiḥ

ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यमजाविकम् ।
कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चाचलोपमाः

tato ratnānyanekāni striyo yugyamajāvikam |
kṛtākṛtaṃ ca kanakaṃ gajendrāścācalopamāḥ

अन्वगच्छन्त तमृषिं राजामात्याश्च सर्वशः ।
हाहाभूतं च तत्सर्वमासीन्नगरमार्तवत्

anvagacchanta tamṛṣiṃ rājāmātyāśca sarvaśaḥ |
hāhābhūtaṃ ca tatsarvamāsīnnagaramārtavat

तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रतोदितौ ।
पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारौ तमूहतुः

tau tīkṣṇāgreṇa sahasā pratodena pratoditau |
pṛṣṭhe viddhau kaṭe caiva nirvikārau tamūhatuḥ

वेपमानौ निराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्शितौ ।
कथंचिदूहतुर्धैर्याद्दम्पती तं रथोत्तमम्

vepamānau nirāhārau pañcāśadrātrakarśitau |
kathaṃcidūhaturdhairyāddampatī taṃ rathottamam

बहुशो भृशविद्धौ तौ क्षरमाणौ क्षतोद्भवम् ।
ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ

bahuśo bhṛśaviddhau tau kṣaramāṇau kṣatodbhavam |
dadṛśāte mahārāja puṣpitāviva kiṃśukau

तौ दृष्ट्वा पौरवर्गस्तु भृशं शोकसमाकुलः ।
अभिशापभयत्रस्तो न तं किञ्चिदुवाच ह

tau dṛṣṭvā pauravargastu bhṛśaṃ śokasamākulaḥ |
abhiśāpabhayatrasto na taṃ kiñciduvāca ha

द्वन्द्वशश्चाब्रुवन्सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम् ।
क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठं वीक्षितुं नेह शुक्नुमः

dvandvaśaścābruvansarve paśyadhvaṃ tapaso balam |
kruddhā api muniśreṣṭhaṃ vīkṣituṃ neha śuknumaḥ

अहो भगवतो वीर्यं महर्षेर्भावितात्मनः ।
राज्ञश्चापि सभार्यस्य धैर्यं पश्यत यादृशम्

aho bhagavato vīryaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ |
rājñaścāpi sabhāryasya dhairyaṃ paśyata yādṛśam

श्रान्तावपि हि कच्छ्रेण रथमेनं समूहतुः ।
न चैतयोर्विकारं वै ददर्शं भृगुनन्दनः

śrāntāvapi hi kacchreṇa rathamenaṃ samūhatuḥ |
na caitayorvikāraṃ vai dadarśaṃ bhṛgunandanaḥ

ततः स निर्विकारौ तु दृष्ट्वा भृगुकुलोद्वहः ।
वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा

tataḥ sa nirvikārau tu dṛṣṭvā bhṛgukulodvahaḥ |
vasu viśrāṇayāmāsa yathā vaiśravaṇastathā

तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथादिष्टमथाकरोत् ।
ततोऽस्य भगवान्प्रीतो बभूव मुनिसत्तमः

tatrāpi rājā prītātmā yathādiṣṭamathākarot |
tato'sya bhagavānprīto babhūva munisattamaḥ

अवतीर्य रथश्रेष्ठाद्दम्पती तौ मुमोच ह ।
विमोच्य चैतौ विधिवत्ततो वाक्यमुवाच ह

avatīrya rathaśreṣṭhāddampatī tau mumoca ha |
vimocya caitau vidhivattato vākyamuvāca ha

स्निग्धगम्भीरया वाचा भार्गवः सुप्रसन्नया ।
ददामि वां वरं श्रेष्ठं तं ब्रूतामिति भारत

snigdhagambhīrayā vācā bhārgavaḥ suprasannayā |
dadāmi vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ taṃ brūtāmiti bhārata

सुकुमारौ च तौ विद्धौ कराभ्यां मुनिसत्तमः ।
पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद्भरतसतम

sukumārau ca tau viddhau karābhyāṃ munisattamaḥ |
pasparśāmṛtakalpābhyāṃ snehādbharatasatama

अथाब्रवीन्नृपो वाक्यं श्रमो नास्त्यावयोरिह ।
विश्रान्तौ स्वः प्रभावात्ते ध्यानेनैवेह भार्गव

athābravīnnṛpo vākyaṃ śramo nāstyāvayoriha |
viśrāntau svaḥ prabhāvātte dhyānenaiveha bhārgava

अथ तौ भगवान्प्राह प्रहृष्टश्च्यनस्तदा ।
न वृथा व्याहृतं पूर्वं यन्मया तद्भविष्यति

atha tau bhagavānprāha prahṛṣṭaścyanastadā |
na vṛthā vyāhṛtaṃ pūrvaṃ yanmayā tadbhaviṣyati

रमणीयः समुद्देशो गङ्गातीरमिदं शुभम् ।
किञ्चित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव

ramaṇīyaḥ samuddeśo gaṅgātīramidaṃ śubham |
kiñcitkālaṃ vrataparo nivatsyāmīha pārthiva

गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्तः पुनरेष्यसि ।
इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप

gamyatāṃ svapuraṃ putra viśrāntaḥ punareṣyasi |
ihasthaṃ māṃ sabhāryastvaṃ draṣṭāsi śvo narādhipa

न च मन्युस्त्वया कार्यः श्रेयस्त्वां समुपस्थितम् ।
यत्काङ्क्षितं हृदिस्थं ते तत्सर्वं हि भविष्यति

na ca manyustvayā kāryaḥ śreyastvāṃ samupasthitam |
yatkāṅkṣitaṃ hṛdisthaṃ te tatsarvaṃ hi bhaviṣyati

इत्येवमुक्तः कुशिकः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत्

ityevamuktaḥ kuśikaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
provāca muniśārdūlamidaṃ vacanamarthavat

न मे मन्युर्महाभाग पूतौ स्वो भगवंस्त्वया ।
संवृतौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्तौ बलान्वितौ

na me manyurmahābhāga pūtau svo bhagavaṃstvayā |
saṃvṛtau yauvanasthau svo vapuṣmantau balānvitau

प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य त्वया कृताः ।
तान्न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थोस्मि सह भार्यया

pratodena vraṇā ye me sabhāryasya tvayā kṛtāḥ |
tānna paśyāmi gātreṣu svasthosmi saha bhāryayā

इमां च देवीं पश्यामि वपुषाऽप्सरसोपमाम् ।
श्रिया परमया युक्ता तथा दृष्टा पुरा मया

imāṃ ca devīṃ paśyāmi vapuṣā'psarasopamām |
śriyā paramayā yuktā tathā dṛṣṭā purā mayā

तव प्रसादसंवृत्तमिदं सर्वं महामुने ।
नैतच्चित्रं तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम

tava prasādasaṃvṛttamidaṃ sarvaṃ mahāmune |
naitaccitraṃ tu bhagavaṃstvayi satyaparākrama

इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं कुशिकं च्यवनस्तदा ।
आगच्छेथाः सभार्यश्च त्वमिहेति नराधिप

ityuktaḥ pratyuvācainaṃ kuśikaṃ cyavanastadā |
āgacchethāḥ sabhāryaśca tvamiheti narādhipa

इत्युक्तः समनुज्ञातो राजर्षिरभिवाद्य तम् ।
प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत्

ityuktaḥ samanujñāto rājarṣirabhivādya tam |
prayayau vapuṣā yukto nagaraṃ devarājavat

तत एनमुपाजग्मुरमात्याः सपुरोहिताः ।
बलस्था गणिकायुक्ताः सर्वाः प्रकृतयस्तथा

tata enamupājagmuramātyāḥ sapurohitāḥ |
balasthā gaṇikāyuktāḥ sarvāḥ prakṛtayastathā

तैर्वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन् ।
प्रविवेश पुरं हृष्टः पूज्यमानोऽथ बन्दिभिः

tairvṛtaḥ kuśiko rājā śriyā paramayā jvalan |
praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjyamāno'tha bandibhiḥ

ततः प्रविश्य नगरं कृत्वा पौर्वाह्णिकीः क्रियाः ।
भुक्त्वा सभार्यो रजनीमुवास स महाद्युतिः

tataḥ praviśya nagaraṃ kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ |
bhuktvā sabhāryo rajanīmuvāsa sa mahādyutiḥ

ततस्तु तौ नवमभिवीक्ष्य यौवनं
परस्परं विगतजराविवामरौ ।
ननन्दतुः शयनगतौ वपुर्धरौ
श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तदा

tatastu tau navamabhivīkṣya yauvanaṃ
parasparaṃ vigatajarāvivāmarau |
nanandatuḥ śayanagatau vapurdharau
śriyā yutau dvijavaradattayā tadā

अथाप्युषिर्भृगुकुलकीर्तिवर्धन-
स्तपोधनो वनमभिराममृद्धिमत् ।
मनीषया बहुविधरत्नभूषितं
ससर्ज यन्न पुरि शतक्रतोरपि

athāpyuṣirbhṛgukulakīrtivardhana-
stapodhano vanamabhirāmamṛddhimat |
manīṣayā bahuvidharatnabhūṣitaṃ
sasarja yanna puri śatakratorapi