अध्याय 87: राजा कुशिक के घर च्यवन का निवास

कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो ।
रामं धर्मभृतां श्रेष्ठं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kautūhalaṃ me sumahajjāmadagnyaṃ prati prabho |
rāmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ tanme vyākhyātumarhasi

ब्राह्मे बले सुपूर्णानामेतेषां च्यवनादिनाम् ।
कथमेष समुत्पन्नो रामः सत्यपराक्रमः ।
कथं ब्रह्मर्षिवंशोऽयं क्षत्रधर्मा व्यजायत

brāhme bale supūrṇānāmeteṣāṃ cyavanādinām |
kathameṣa samutpanno rāmaḥ satyaparākramaḥ |
kathaṃ brahmarṣivaṃśo'yaṃ kṣatradharmā vyajāyata

तदस्य सम्भवं राजन्निखिलेनानुकीर्तय ।
कौशिकश्च कथं वंशात्क्षात्राद्वै ब्राह्मणोऽभवत्

tadasya sambhavaṃ rājannikhilenānukīrtaya |
kauśikaśca kathaṃ vaṃśātkṣātrādvai brāhmaṇo'bhavat

अहो प्रभावः सुमहानासीद्वै सुमहात्मनोः ।
रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव हि

aho prabhāvaḥ sumahānāsīdvai sumahātmanoḥ |
rāmasya ca naravyāghra viśvāmitrasya caiva hi

कथं पुत्रानतिक्रम्य तेषां नप्तृष्वथाभवत् ।
एष दोषो महाप्राज्ञ तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि

kathaṃ putrānatikramya teṣāṃ naptṛṣvathābhavat |
eṣa doṣo mahāprājña tattvaṃ vyākhyātumarhasi

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
cyavanasya ca saṃvādaṃ kuśikasya ca bhārata

एतं दोषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश्च्यवनस्तदा ।
आगामिनं महाबुद्धिः स्ववंशे मुनिसत्तमः

etaṃ doṣaṃ purā dṛṣṭvā bhārgavaścyavanastadā |
āgāminaṃ mahābuddhiḥ svavaṃśe munisattamaḥ

निश्चित्य मनसा सर्वं गुणदोषबलाबलम् ।
दग्धुकामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपोधनः

niścitya manasā sarvaṃ guṇadoṣabalābalam |
dagdhukāmaḥ kulaṃ sarvaṃ kuśikānāṃ tapodhanaḥ

च्यवनस्तमनुप्राप्य कुशिकं वाक्यमब्रवीत् ।
वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ

cyavanastamanuprāpya kuśikaṃ vākyamabravīt |
vastumicchā samutpannā tvayā saha mamānagha

भगवन्सहधर्मोऽयं पण्डितैरिह चर्यते ।
प्रदानकाले कन्यानामुच्यते च सदा बुधैः

bhagavansahadharmo'yaṃ paṇḍitairiha caryate |
pradānakāle kanyānāmucyate ca sadā budhaiḥ

यत्तु तावदतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन ।
तत्कार्यं प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमर्हसि

yattu tāvadatikrāntaṃ dharmadvāraṃ tapodhana |
tatkāryaṃ prakariṣyāmi tadanujñātumarhasi

अथासनमुपादाय च्यवनस्य महामुनेः ।
कुशिको भार्यया सार्धमाजगाम यतो मुनिः

athāsanamupādāya cyavanasya mahāmuneḥ |
kuśiko bhāryayā sārdhamājagāma yato muniḥ

प्रगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यमस्मै न्यवेदयत् ।
कारयामास सर्वाश्च क्रियास्तस्य महात्मनः

pragṛhya rājā bhṛṅgāraṃ pādyamasmai nyavedayat |
kārayāmāsa sarvāśca kriyāstasya mahātmanaḥ

ततः स राजा च्यवनं मधुपर्कं यथाविधि ।
ग्राहयामास चाव्यग्रो महात्मा नियतव्रतः

tataḥ sa rājā cyavanaṃ madhuparkaṃ yathāvidhi |
grāhayāmāsa cāvyagro mahātmā niyatavrataḥ

सत्कृत्य तं तथा विप्रमिदं पुनरथाब्रवीत् ।
भगवन्परवन्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे

satkṛtya taṃ tathā vipramidaṃ punarathābravīt |
bhagavanparavantau svo brūhi kiṃ karavāvahe

यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत ।
यज्ञदानानि च तथा ब्रूहि सर्वं ददामि ते

yadi rājyaṃ yadi dhanaṃ yadi gāḥ saṃśitavrata |
yajñadānāni ca tathā brūhi sarvaṃ dadāmi te

इदं गृहमिदं राज्यमिदं धर्मासनं च ते ।
राजा त्वमसि शाध्युर्वीं भृत्योऽहं परवान्स्त्रिया

idaṃ gṛhamidaṃ rājyamidaṃ dharmāsanaṃ ca te |
rājā tvamasi śādhyurvīṃ bhṛtyo'haṃ paravānstriyā

एवमुक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा ।
कुशिकं प्रत्युवाचेदं मुदा परमया युतः

evamukte tato vākye cyavano bhārgavastadā |
kuśikaṃ pratyuvācedaṃ mudā paramayā yutaḥ

न राज्यं कामये राजन्न धनं न च योषितः ।
न च गा न च वै देशान्न यज्ञं श्रूयतामिदम्

na rājyaṃ kāmaye rājanna dhanaṃ na ca yoṣitaḥ |
na ca gā na ca vai deśānna yajñaṃ śrūyatāmidam

नियमं किञ्चिदारप्स्ये युवयोर्यदि रोचते ।
परिचर्योस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशङ्कया

niyamaṃ kiñcidārapsye yuvayoryadi rocate |
paricaryosmi yattābhyāṃ yuvābhyāmaviśaṅkayā

एवमुक्ते तदा तेन दम्पती तौ जहर्षतुः ।
प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत

evamukte tadā tena dampatī tau jaharṣatuḥ |
pratyabrūtāṃ ca tamṛṣimevamastviti bhārata

अथ तं कुशिको हृष्टः प्रावेशयदनुत्तमम् ।
गृहोद्देशं ततस्तस्य दर्शनीयमदर्शयत्

atha taṃ kuśiko hṛṣṭaḥ prāveśayadanuttamam |
gṛhoddeśaṃ tatastasya darśanīyamadarśayat

इयं शय्या भगवतो यथाकाममिहोष्यताम् ।
प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तुं ते तपोधन

iyaṃ śayyā bhagavato yathākāmamihoṣyatām |
prayatiṣyāvahe prītimāhartuṃ te tapodhana

अथ सूर्योतिचक्राम तेषां संवदतां तथा ।
अथर्षिश्चोदयामास पानमन्नं तथैव च

atha sūryoticakrāma teṣāṃ saṃvadatāṃ tathā |
atharṣiścodayāmāsa pānamannaṃ tathaiva ca

तमपृच्छत्ततो राजा कुशिकः प्रणतस्तदा ।
किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम्

tamapṛcchattato rājā kuśikaḥ praṇatastadā |
kimannajātamiṣṭaṃ te kimupasthāpayāmyaham

ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच नराधिपम् ।
औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत

tataḥ sa parayā prītyā pratyuvāca narādhipam |
aupapattikamāhāraṃ prayacchasveti bhārata

तद्वचः पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिवः ।
यथोपपन्नमाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिप

tadvacaḥ pūjayitvā tu tathetyāha sa pārthivaḥ |
yathopapannamāhāraṃ tasmai prādājjanādhipa

ततः स भुक्त्वा भगवन्दम्पती प्राह धर्मवित् ।
स्वप्तुमिच्छाम्यहं निद्रा बाधते मामिति प्रभो

tataḥ sa bhuktvā bhagavandampatī prāha dharmavit |
svaptumicchāmyahaṃ nidrā bādhate māmiti prabho

ततः शय्यागृहं प्राप्य भगवानृषिसत्तमः ।
संविवेश नरेशस्तु सपत्नीकः स्थितोऽभवत्

tataḥ śayyāgṛhaṃ prāpya bhagavānṛṣisattamaḥ |
saṃviveśa nareśastu sapatnīkaḥ sthito'bhavat

न प्रबोध्योस्मि संसुप्त इत्युवाचाथ भार्गवः ।
संवाहितव्यौ मे पादौ जागर्तव्यं च वां निशि

na prabodhyosmi saṃsupta ityuvācātha bhārgavaḥ |
saṃvāhitavyau me pādau jāgartavyaṃ ca vāṃ niśi

अविशङ्कस्तु कुशिकस्तथेत्येवाह धर्मवित् ।
न प्राबोधयतां तौ च दंपती रजनीक्षये

aviśaṅkastu kuśikastathetyevāha dharmavit |
na prābodhayatāṃ tau ca daṃpatī rajanīkṣaye

यथादेशं महर्षेस्तु शुश्रूषापरमौ तदा ।
बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दम्पती

yathādeśaṃ maharṣestu śuśrūṣāparamau tadā |
babhūvaturmahārāja prayatāvatha dampatī

ततः स भगवान्विप्रः समादिश्य नराधिपम् ।
सुष्वापैकेन पार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम्

tataḥ sa bhagavānvipraḥ samādiśya narādhipam |
suṣvāpaikena pārśvena divasānekaviṃśatim

स तु राजा निराहारः सभार्यः कुरुनन्दन ।
पर्युपासत तं हृष्टश्च्यवनाराधने रतः

sa tu rājā nirāhāraḥ sabhāryaḥ kurunandana |
paryupāsata taṃ hṛṣṭaścyavanārādhane rataḥ

भार्गवस्तु समुत्तस्थौ स्वयमेव तपोधनः ।
अकिञ्चिदुक्त्वा तु गृहान्निश्चक्राम महातपाः

bhārgavastu samuttasthau svayameva tapodhanaḥ |
akiñciduktvā tu gṛhānniścakrāma mahātapāḥ

तमन्वगच्छतां तौ च क्षुधितौ श्रमकर्शितौ ।
भार्यापती मुनिश्रेष्ठस्तावेतौ नावलोकयत्

tamanvagacchatāṃ tau ca kṣudhitau śramakarśitau |
bhāryāpatī muniśreṣṭhastāvetau nāvalokayat

तयोस्तु प्रेक्षतोऽरेव भार्गवाणां कुलोद्वहः ।
अन्तर्हितोभूद्राजेन्द्र ततो राजाऽपतत्क्षितौ

tayostu prekṣato'reva bhārgavāṇāṃ kulodvahaḥ |
antarhitobhūdrājendra tato rājā'patatkṣitau

ततो मुहूर्तादाश्वस्य सह देव्या महामुनेः ।
पुनरन्वेषणे यत्नमकरोत्स महीपतिः

tato muhūrtādāśvasya saha devyā mahāmuneḥ |
punaranveṣaṇe yatnamakarotsa mahīpatiḥ