अध्याय 89: गंगा तट पर प्रकट दिव्य वन

ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामनाः ।
कृतपूर्वाह्णिकः प्रायात्सभार्यस्तद्वनं प्रति

tataḥ sa rājā rātryante pratibuddho mahāmanāḥ |
kṛtapūrvāhṇikaḥ prāyātsabhāryastadvanaṃ prati

ततो ददर्श नृपतिः प्रासादं सर्वकाञ्चनम् ।
मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम् ।
तत्र दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुशिकस्तदा

tato dadarśa nṛpatiḥ prāsādaṃ sarvakāñcanam |
maṇistambhasahasrāḍhyaṃ gandharvanagaropamam |
tatra divyānabhiprāyāndadarśa kuśikastadā

पर्वतान्रूप्यसानूंश्च नलिनीश्च सपङ्कजाः ।
चित्रशालाश्च विविधास्तोरणानि च भारत ।
शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम्

parvatānrūpyasānūṃśca nalinīśca sapaṅkajāḥ |
citraśālāśca vividhāstoraṇāni ca bhārata |
śādvalopacitāṃ bhūmiṃ tathā kāñcanakuṭṭimām

सहकारान्प्रफुल्लांश्च केतकोद्दालकान्वरान् ।
अशोकान्सहकुन्दांश्च फुल्लांश्चैवातिमुक्तकान्

sahakārānpraphullāṃśca ketakoddālakānvarān |
aśokānsahakundāṃśca phullāṃścaivātimuktakān

चम्पकांस्तिलकान्भव्यान्पनसान्वञ्जुलानपि ।
पुष्पितान्कर्णिकारांश्च तत्रतत्र ददर्श ह

campakāṃstilakānbhavyānpanasānvañjulānapi |
puṣpitānkarṇikārāṃśca tatratatra dadarśa ha

श्यामान्वारणपुष्पांश्च तथाऽष्टपदिका लताः ।
तत्रतत्र परिक्लृप्ता ददर्श स महीपतिः

śyāmānvāraṇapuṣpāṃśca tathā'ṣṭapadikā latāḥ |
tatratatra pariklṛptā dadarśa sa mahīpatiḥ

रम्यान्पद्मोत्पलधरान्सर्वर्तुकुसुमांस्तथा ।
विमानप्रतिमांश्चापि प्रासादाञ्शैलसन्निभान्

ramyānpadmotpaladharānsarvartukusumāṃstathā |
vimānapratimāṃścāpi prāsādāñśailasannibhān

शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारत ।
आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च

śītalāni ca toyāni kvaciduṣṇāni bhārata |
āsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca

पर्यङ्कान्रत्नसौवर्णान्परार्ध्यास्तरणास्तृतान् ।
भक्ष्यं भोज्यमनन्तं च तत्रतत्रोपकल्पितम्

paryaṅkānratnasauvarṇānparārdhyāstaraṇāstṛtān |
bhakṣyaṃ bhojyamanantaṃ ca tatratatropakalpitam

वाणीवादाञ्छुकांश्चैव शारिका भृङ्गराजकान् ।
कोकिलाञ्छतपत्रांश्च सकोयष्टिककुक्कुभान्

vāṇīvādāñchukāṃścaiva śārikā bhṛṅgarājakān |
kokilāñchatapatrāṃśca sakoyaṣṭikakukkubhān

मयूरान्कुक्कुटांश्चापि दात्यूहाञ्जीवजीवकान् ।
चकोरान्वानरान्हंसान्सारसांश्चक्रसाह्वयान्

mayūrānkukkuṭāṃścāpi dātyūhāñjīvajīvakān |
cakorānvānarānhaṃsānsārasāṃścakrasāhvayān

समन्ततः प्रणदतो ददर्श सुमनोहरान् ।
क्वचिदप्सरसां सङ्घान्गन्धर्वाणां च पार्थिव

samantataḥ praṇadato dadarśa sumanoharān |
kvacidapsarasāṃ saṅghāngandharvāṇāṃ ca pārthiva

कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्रान्ददर्श ह ।
न ददर्श च तान्भूयो ददर्श च पुनर्नृपः

kāntābhiraparāṃstatra pariṣvakrāndadarśa ha |
na dadarśa ca tānbhūyo dadarśa ca punarnṛpaḥ

गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्ययनध्वनिम् ।
हंसानसुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिवः

gītadhvaniṃ sumadhuraṃ tathaivādhyayanadhvanim |
haṃsānasumadhurāṃścāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ

तं दृष्ट्वाऽत्यद्भुतं राजा मनसाऽचिन्तयत्तदा ।
स्वप्नोऽयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु

taṃ dṛṣṭvā'tyadbhutaṃ rājā manasā'cintayattadā |
svapno'yaṃ cittavibhraṃśa utāho satyameva tu

अहो सह शरीरेण प्राप्तोस्मि परमां गतिम् ।
उत्तरान्वा कुरून्पुण्यानथवाऽप्यमरावतीम्

aho saha śarīreṇa prāptosmi paramāṃ gatim |
uttarānvā kurūnpuṇyānathavā'pyamarāvatīm

किञ्चेदं महदाश्चर्यं सम्पश्यामीत्यचिन्तयत् ।
एवं सञ्चिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुङ्गवम्

kiñcedaṃ mahadāścaryaṃ sampaśyāmītyacintayat |
evaṃ sañcintayanneva dadarśa munipuṅgavam

तस्मिन्विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले ।
महार्हे शयने दिव्ये शयानं भृगुनन्दनम्

tasminvimāne sauvarṇe maṇistambhasamākule |
mahārhe śayane divye śayānaṃ bhṛgunandanam

तमभ्ययात्प्रहर्षेण नरेन्द्रः सह भार्यया ।
अन्तर्हितस्ततो भूयश्च्यवनः शयनं व तत्

tamabhyayātpraharṣeṇa narendraḥ saha bhāryayā |
antarhitastato bhūyaścyavanaḥ śayanaṃ va tat

ततोऽन्यस्मिन्वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम् ।
कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम्

tato'nyasminvanoddeśe punareva dadarśa tam |
kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ japamānaṃ mahāvratam

एवं योगबलाद्विप्रो मोहयामास पार्थिवम्

evaṃ yogabalādvipro mohayāmāsa pārthivam

क्षणेन तद्वनं चैव ते चैवाप्सरसां गणाः ।
गन्धर्वाः पादपाश्चैव सर्वमन्तरधीयत

kṣaṇena tadvanaṃ caiva te caivāpsarasāṃ gaṇāḥ |
gandharvāḥ pādapāścaiva sarvamantaradhīyata

निःशब्दमभवच्चापि गङ्गाकूलं पुनर्नृप ।
कुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा

niḥśabdamabhavaccāpi gaṅgākūlaṃ punarnṛpa |
kuśavalmīkabhūyiṣṭhaṃ babhūva ca yathā purā

ततः स राजा कुशिकः सभार्यस्तेन कर्मणा ।
विस्मयं परमं प्राप्तस्तद्दृष्ट्वा महदद्भुतम्

tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāryastena karmaṇā |
vismayaṃ paramaṃ prāptastaddṛṣṭvā mahadadbhutam

ततः प्रोवाच कुशिको भार्या हर्षसमन्वितः ।
पश्य भद्रे यथाभावाश्चित्रा दृष्टाः सुदुर्लभाः ।
प्रसादाद्भृगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात्

tataḥ provāca kuśiko bhāryā harṣasamanvitaḥ |
paśya bhadre yathābhāvāścitrā dṛṣṭāḥ sudurlabhāḥ |
prasādādbhṛgumukhyasya kimanyatra tapobalāt

तपसा तदवाप्यं हि यन्न शक्यं मनोरथैः ।
त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यते

tapasā tadavāpyaṃ hi yanna śakyaṃ manorathaiḥ |
trailokyarājyādapi hi tapa eva viśiṣyate

तपसा हि सुतप्तेनि क्रीडत्येष तपोधनः ।
अहो प्रभावो ब्रह्मर्षेश्च्यवनस्य महात्मनः

tapasā hi sutapteni krīḍatyeṣa tapodhanaḥ |
aho prabhāvo brahmarṣeścyavanasya mahātmanaḥ

इच्छयैष तपोवीर्यादन्याँल्लोकान्सृजेदपि ।
ब्राह्मणा एव जायेरन्पुण्यवाग्बुद्धिकर्मणा

icchayaiṣa tapovīryādanyām̐llokānsṛjedapi |
brāhmaṇā eva jāyeranpuṇyavāgbuddhikarmaṇā

उत्सहेदिह कृत्वैव कोऽन्यो वै च्यवनादृते ।
ब्राह्मण्यं दुर्लभं लोके राज्यं हि सुलभं नरैः

utsahediha kṛtvaiva ko'nyo vai cyavanādṛte |
brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke rājyaṃ hi sulabhaṃ naraiḥ

ब्राह्मण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत् ।
इत्येवं चिन्तयानः स विदितश्च्यवनस्य वै

brāhmaṇyasya prabhāvāddhi rathe yuktau svadhuryavat |
ityevaṃ cintayānaḥ sa viditaścyavanasya vai

सम्प्रेक्ष्योवाच नृपतिं क्षिप्रमागम्यतामिति ।
इत्युक्तः सहभार्यस्तु सोभ्यगच्छन्महामुनिम्

samprekṣyovāca nṛpatiṃ kṣipramāgamyatāmiti |
ityuktaḥ sahabhāryastu sobhyagacchanmahāmunim

शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत च पार्थिवः ।
तस्याशिषः प्रयुज्याथ स मुनिस्तं नराधिपम् ।
निषीदेत्यब्रवीद्धीमान्सान्त्वयन्पुरुषर्षभः

śirasā vandanīyaṃ tamavandata ca pārthivaḥ |
tasyāśiṣaḥ prayujyātha sa munistaṃ narādhipam |
niṣīdetyabravīddhīmānsāntvayanpuruṣarṣabhaḥ

ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नृपते नृपम् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत

tataḥ prakṛtimāpanno bhārgavo nṛpate nṛpam |
uvāca ślakṣṇayā vācā tarpayanniva bhārata

राजन्सम्यग्जितानीह पञ्चपञ्च स्वयं त्वया ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छ्रान्मुक्तोसि तेन वै

rājansamyagjitānīha pañcapañca svayaṃ tvayā |
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi kṛcchrānmuktosi tena vai

सम्यगाराधितः पुत्र त्वयाऽहं वदतांवर ।
न हि ते वृजितं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि दृश्यते

samyagārādhitaḥ putra tvayā'haṃ vadatāṃvara |
na hi te vṛjitaṃ kiñcitsusūkṣmamapi dṛśyate

अनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि यथागतम् ।
प्रीतोस्मि तव राजेन्द्र वरश्च प्रतिगृह्यताम्

anujānīhi māṃ rājangamiṣyāmi yathāgatam |
prītosmi tava rājendra varaśca pratigṛhyatām

अग्निमध्ये गतेनेव भगवन्सन्निधौ मया ।
वर्तितं भृगुशार्दूल यन्न दग्धोस्मि तद्बहु

agnimadhye gateneva bhagavansannidhau mayā |
vartitaṃ bhṛguśārdūla yanna dagdhosmi tadbahu

एष एव वरो मुख्यः प्राप्तो मे भृगुनन्दन ।
यत्प्रीतोसि ममाचारैः कुलं त्रातं च मेऽनघ

eṣa eva varo mukhyaḥ prāpto me bhṛgunandana |
yatprītosi mamācāraiḥ kulaṃ trātaṃ ca me'nagha

एथ मेऽन्द्रग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम् ।
एतद्राज्यफलं चैव तपसश्च फलं मम

etha me'ndragraho vipra jīvite ca prayojanam |
etadrājyaphalaṃ caiva tapasaśca phalaṃ mama

यदि त्वं प्रीतिमान्विप्र मयि वै भृगुनन्दन ।
अस्ति मे संशयः कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

yadi tvaṃ prītimānvipra mayi vai bhṛgunandana |
asti me saṃśayaḥ kaścittanme vyākhyātumarhasi