अध्याय 86: च्यवन का मूल्य केवल एक गौ

नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथाऽऽगतम् ।
त्वरितः प्रययौ तत्रि सहामात्यपुरोहितः

nahuṣastu tataḥ śrutvā cyavanaṃ taṃ tathā''gatam |
tvaritaḥ prayayau tatri sahāmātyapurohitaḥ

शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः ।
आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने

śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ |
ātmānamācacakṣe ca cyavanāya mahātmane

अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः ।
सत्यव्रतं महात्मानं देवकल्पं विशाम्पते

arcayāmāsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥ |
satyavrataṃ mahātmānaṃ devakalpaṃ viśāmpate

करवाणि प्रियं किं ते तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम ।
सर्वं कर्ताऽस्मि भगवन्यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

karavāṇi priyaṃ kiṃ te tanme brūhi dvijottama |
sarvaṃ kartā'smi bhagavanyadyapi syātsuduṣkaram

श्रमेणि महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः ।
मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह

śrameṇi mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ |
mama mūlyaṃ prayacchaibhyo matsyānāṃ vikrayaiḥ saha

सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित ।
निष्क्रयार्थे भगवतो यथाऽऽह भृगुनन्दनः

sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita |
niṣkrayārthe bhagavato yathā''ha bhṛgunandanaḥ

आत्ममूल्यं च वक्तव्यं न तल्लोकः प्रशंसति ।
तस्मादहं प्रवक्ष्यामि न चात्मस्तुतिम्मवृतः

ātmamūlyaṃ ca vaktavyaṃ na tallokaḥ praśaṃsati |
tasmādahaṃ pravakṣyāmi na cātmastutimmavṛtaḥ

सहस्रं नाहमर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप ।
सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु

sahasraṃ nāhamarhāmi kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpa |
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ svabuddhyā niścayaṃ kuru

सहस्राणां शतं विप्र निषोदेभ्यः प्रदीयताम् ।
स्यादिदं भगवन्मूल्यं किं वाऽन्यन्मन्यते भवान्

sahasrāṇāṃ śataṃ vipra niṣodebhyaḥ pradīyatām |
syādidaṃ bhagavanmūlyaṃ kiṃ vā'nyanmanyate bhavān

नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ ।
दीयतां सदृशं मूल्यममात्यैः सह चिन्तय

nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha |
dīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyamamātyaiḥ saha cintaya

कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित ।
यदेतदपि नो मूल्यमतो भूयः प्रदीयताम्

koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita |
yadetadapi no mūlyamato bhūyaḥ pradīyatām

राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूयो वाऽपि महाद्युते ।
सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय

rājannārhāmyahaṃ koṭiṃ bhūyo vā'pi mahādyute |
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha cintaya

अर्दं राज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम् ।
एतत्तुल्यमहं मन्ये किं वाऽन्यन्मन्यसे द्विज

ardaṃ rājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām |
etattulyamahaṃ manye kiṃ vā'nyanmanyase dvija

अर्धं राज्यं समग्रं च मूल्यं नार्हामि पार्थिव ।
सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिन्त्यताम्

ardhaṃ rājyaṃ samagraṃ ca mūlyaṃ nārhāmi pārthiva |
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyamṛṣibhiḥ saha cintyatām

महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः ।
स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः

maharṣervacanaṃ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥ |
sa cintayāmāsa tadā sahāmātyapurohitaḥ

तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः ।
नहुषस्य समीपस्थो गविजातोऽभवन्मुनिः

tatra tvanyo vanacaraḥ kaścinmūlaphalāśanaḥ |
nahuṣasya samīpastho gavijāto'bhavanmuniḥ

स तमाभाष्य राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः ।
तोषयिष्याम्यहं क्षिप्तं यथा तुष्टो भविष्यति

sa tamābhāṣya rājānamabravīddvijasattamaḥ |
toṣayiṣyāmyahaṃ kṣiptaṃ yathā tuṣṭo bhaviṣyati

नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां खैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ।
भवतो यदहं ब्रयां तत्कार्यमविशङ्कया

nāhaṃ mithyāvaco brūyāṃ khaireṣvapi kuto'nyathā |
bhavato yadahaṃ brayāṃ tatkāryamaviśaṅkayā

व्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः ।
परित्रायस्व मामस्मद्विषयं च कुलं च मे

vravītu bhagavānmūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgoḥ |
paritrāyasva māmasmadviṣayaṃ ca kulaṃ ca me

हन्याद्धि भगवान्क्रुद्धस्त्रैलोक्यमपि केवलम् ।
किं पुनर्मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम् ।

hanyāddhi bhagavānkruddhastrailokyamapi kevalam |
kiṃ punarmāṃ tapohīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇam |

अगाधाम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सऋत्विजः ।
प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम्

agādhāmbhasi magnasya sāmātyasya saṛtvijaḥ |
plavo bhava maharṣe tvaṃ kuru mūlyaviniścayam

नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान् ।
उवाच हर्षयन्सर्वानमात्यान्पार्थिवं च तम्

nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavijātaḥ pratāpavān |
uvāca harṣayansarvānamātyānpārthivaṃ ca tam

ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा कृतम् ।
एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठति

brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kulamekaṃ dvidhā kṛtam |
ekatra mantrāstiṣṭhanti haviranyatra tiṣṭhati

अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः ।
गावश्च पुरुषव्याग्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम्

anargheyā mahārāja dvijā varṇeṣu cottamāḥ |
gāvaśca puruṣavyāgra gaurmūlyaṃ parikalpyatām

नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृप ।
हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः

nahuṣastu tataḥ śrutvā maharṣervacanaṃ nṛpa |
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātyapurohitaḥ

अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम् ।
इदं प्रोवाच नृपते वाचा सन्तर्पयन्निव

abhigamya bhṛgoḥ putraṃ cyavanaṃ saṃśitavratam |
idaṃ provāca nṛpate vācā santarpayanniva

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोसि भार्गव ।
एतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभृतांवर

uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krītosi bhārgava |
etanmūlyamahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃvara

उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक् क्रीतोस्मि तेऽनघ ।
गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किञ्चिदिहाच्युत

uttiṣṭhāmyeṣa rājendra samyak krītosmi te'nagha |
gobhistulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiñcidihācyuta

कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव ।
गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्

kīrtanaṃ śravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthiva |
gavāṃ praśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivam

गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते ।
अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हविः

gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ goṣu pāpmā na vidyate |
annameva sadā gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ

स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ ।
गावो यज्ञस्य नेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्

svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau |
gāvo yajñasya netryo vai tathā yajñasya tā mukham

अमृतं ह्यव्ययं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च ।
अमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः

amṛtaṃ hyavyayaṃ divyaṃ kṣaranti ca vahanti ca |
amṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ

तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुवि ।
गावो हि सुमहत्तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः

tejasā vapuṣā caiva gāvo vahnisamā bhuvi |
gāvo hi sumahattejaḥ prāṇināṃ ca sukhapradāḥ

निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भयम् ।
विराजयति तं देशं पापं चास्यापकर्षति

niviṣṭaṃ gokulaṃ yatra śvāsaṃ muñcati nirbhayam |
virājayati taṃ deśaṃ pāpaṃ cāsyāpakarṣati

गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताः ।
गावः कामदुहोदेव्यो नान्यत्किञ्चित्परं स्मृतम्

gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvaḥ svarge'pi pūjitāḥ |
gāvaḥ kāmaduhodevyo nānyatkiñcitparaṃ smṛtam

इत्येतद्गोषु मे प्रोक्तं महात्म्यं भरतर्षभ ।
गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु

ityetadgoṣu me proktaṃ mahātmyaṃ bharatarṣabha |
guṇaikadeśavacanaṃ śakyaṃ pārāyaṇaṃ na tu

दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने ।
सतां साप्तपदं मैत्रं प्रसादं न कुरु प्रभो

darśanaṃ kathanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ mune |
satāṃ sāptapadaṃ maitraṃ prasādaṃ na kuru prabho

हवींषि सर्वाणि यथा ह्युपभुङ्क्ते हुताशनः ।
एवं त्वमपि धर्मात्मन्पुरुषाग्निः प्रतापवान्

havīṃṣi sarvāṇi yathā hyupabhuṅkte hutāśanaḥ |
evaṃ tvamapi dharmātmanpuruṣāgniḥ pratāpavān

प्रसादयामहे विद्वन्भवन्तं प्रणता वयम् ।
अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौः प्रतिगृह्यताम्

prasādayāmahe vidvanbhavantaṃ praṇatā vayam |
anugrahārthamasmākamiyaṃ gauḥ pratigṛhyatām

अत्यन्तापदि शक्तानां परित्राणं हि कुर्वताम् ।
या गतिर्विदिता त्वद्य नरके शरणं भवान्

atyantāpadi śaktānāṃ paritrāṇaṃ hi kurvatām |
yā gatirviditā tvadya narake śaraṇaṃ bhavān

कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन्

kṛpaṇasya ca yaccakṣurmunerāśīviṣasya ca |
naraṃ samūlaṃ dahati kakṣamagniriva jvalan

प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः ।
दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैर्जालोद्धृतैः सह

pratigṛhṇāmi vo dhenuṃ kaivartā muktakilbiṣāḥ |
divaṃ gacchata vai kṣipraṃ matsyairjāloddhṛtaiḥ saha

ततस्तस्य प्रभावात्ते महर्षेर्भावितात्मनः ।
निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययुः

tatastasya prabhāvātte maharṣerbhāvitātmanaḥ |
niṣādāstena vākyena saha matsyairdivaṃ yayuḥ

ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान् ।
आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ

tataḥ sa rājā nahuṣo vismitaḥ prekṣya dhīvarān |
ārohamāṇāṃstridivaṃ matsyāṃśca bharatarṣabha

ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहः ।
वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्नृपम्

tatastau gavijaścaiva cyavanaśca bhṛgūdvahaḥ |
varābhyāmanurūpābhyāṃ chandayāmāsaturnṛpam

ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिः ।
परमित्यब्रवीत्प्रीतस्तदा भरतसत्तम

tato rājā mahāvīryo nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ |
paramityabravītprītastadā bharatasattama

ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः ।
तथेति चोदितः प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत्

tato jagrāha dharme sa sthitimindranibho nṛpaḥ |
tatheti coditaḥ prītastāvṛṣī pratyapūjayat

समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततोऽगच्छत्स्वमाश्रमम् ।
गविजश्च महातेजाः स्वमाश्रमपदं ययौ

samāptadīkṣaścyavanastato'gacchatsvamāśramam |
gavijaśca mahātejāḥ svamāśramapadaṃ yayau

निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप ।
नहुषोपि वरं लब्ध्वा प्रविवेश स्वकं पुरम्

niṣādāśca divaṃ jagmuste ca matsyā janādhipa |
nahuṣopi varaṃ labdhvā praviveśa svakaṃ puram

एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
दर्शने यादृशः स्नेहः संवासे वा युधिष्ठिर

etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
darśane yādṛśaḥ snehaḥ saṃvāse vā yudhiṣṭhira

महाभाग्यं गवां चैव तता धर्मविनिश्चयम् ।
किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम्

mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tatā dharmaviniścayam |
kiṃ bhūyaḥ kathyatāṃ vīra kiṃ te hṛdi vivakṣitam