अध्याय 85: मछलियों के साथ जाल में खिंचे च्यवन

दर्शने कीदृशः स्नेहः संवासे च पितामह ।
महाभाग्यं गवां चैव तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

darśane kīdṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca pitāmaha |
mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tanme vyākhyātumarhasi

हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते ।
नहुषस्य च संवादं महर्षेश्च्यवनस्य च

hanta te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahādyute |
nahuṣasya ca saṃvādaṃ maharṣeścyavanasya ca

पुरा महर्षिश्च्यवनो भार्गवो भरतर्षभ ।
उदवासकृतारम्भो बभूव स महाव्रतः

purā maharṣiścyavano bhārgavo bharatarṣabha |
udavāsakṛtārambho babhūva sa mahāvrataḥ

निहत्य मानं क्रोधं च प्रहर्षं शोकमेव च ।
वर्षाणि द्वादश मुनिर्जलवासे धृतव्रतः

nihatya mānaṃ krodhaṃ ca praharṣaṃ śokameva ca |
varṣāṇi dvādaśa munirjalavāse dhṛtavrataḥ

आदधत्सर्वभूतेषु विस्रम्यं परमं शुभम् ।
जलेचरेषु सर्वेषु शीतरश्मिरिव प्रभुः

ādadhatsarvabhūteṣu visramyaṃ paramaṃ śubham |
jalecareṣu sarveṣu śītaraśmiriva prabhuḥ

स्थाणुभूतः शुचिर्भूत्वा दैवतेभ्यः प्रणम्य च ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये जलं सम्प्रविवेश ह

sthāṇubhūtaḥ śucirbhūtvā daivatebhyaḥ praṇamya ca |
gaṅgāyamunayormadhye jalaṃ sampraviveśa ha

गङ्गायमुनयोर्वेगं सुभीमं भीमनिःस्वनम् ।
प्रतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे

gaṅgāyamunayorvegaṃ subhīmaṃ bhīmaniḥsvanam |
pratijagrāha śirasā vātavegasamaṃ jave

गङ्गा च यमुना चैव सरितश्च सरांसि च ।
प्रदक्षिणमृषिं चक्रुर्न चैनं पर्यपीडयन्

gaṅgā ca yamunā caiva saritaśca sarāṃsi ca |
pradakṣiṇamṛṣiṃ cakrurna cainaṃ paryapīḍayan

अन्तर्जलेषु सुष्वाप काष्ठभूतो महामुनिः ।
ततश्चोर्ध्वस्थितो धीमानभवद्भरतर्षभ

antarjaleṣu suṣvāpa kāṣṭhabhūto mahāmuniḥ |
tataścordhvasthito dhīmānabhavadbharatarṣabha

जलौकसां ससत्वानां बभूव प्रियदर्शनः ।
उपाजिघ्नन्त च तदा मत्स्यास्तं हृष्टमानसाः ।
तत्र तस्यासतः कालः समतीतोऽभवन्महान्

jalaukasāṃ sasatvānāṃ babhūva priyadarśanaḥ |
upājighnanta ca tadā matsyāstaṃ hṛṣṭamānasāḥ |
tatra tasyāsataḥ kālaḥ samatīto'bhavanmahān

ततः कदाचित्समये कस्मिंश्चिन्मत्स्यजीविनः ।
तं देशं समुपाजग्मुर्जालहस्ता महाद्युते

tataḥ kadācitsamaye kasmiṃścinmatsyajīvinaḥ |
taṃ deśaṃ samupājagmurjālahastā mahādyute

निषादा बहवस्तत्र मत्स्योद्धरणनिश्चयाः ।
व्यायता बलिनः शूराः सलिलेष्वनुवर्तिनः ।
अभ्याययुश्च तं देशं निश्चिता जालकर्म्णि

niṣādā bahavastatra matsyoddharaṇaniścayāḥ |
vyāyatā balinaḥ śūrāḥ salileṣvanuvartinaḥ |
abhyāyayuśca taṃ deśaṃ niścitā jālakarmṇi

जालं ते योजयामासुर्नवसूत्रकृतं दृढम् ।
मत्स्योद्धरणमाकर्षस्तदा भरतसत्तम

jālaṃ te yojayāmāsurnavasūtrakṛtaṃ dṛḍham |
matsyoddharaṇamākarṣastadā bharatasattama

ततस्ते बहुभिर्योगैः कैवर्ता मत्स्यकाङ्क्षिणः ।
गङ्गायमुनयोर्वारि जालेनावकिरन्ति ते

tataste bahubhiryogaiḥ kaivartā matsyakāṅkṣiṇaḥ |
gaṅgāyamunayorvāri jālenāvakiranti te

जालं सुविततं तेषां नवसूत्रकृतं तथा ।
विस्तारायामसम्पन्नं यत्तत्र सलिले क्षमम्

jālaṃ suvitataṃ teṣāṃ navasūtrakṛtaṃ tathā |
vistārāyāmasampannaṃ yattatra salile kṣamam

ततस्ते सुमहच्चैव बलवच्च सुवर्तितम् ।
अवतीर्य ततः सर्वे जालं चकृषिरे तदा

tataste sumahaccaiva balavacca suvartitam |
avatīrya tataḥ sarve jālaṃ cakṛṣire tadā

अभीतरूपाः संहृष्टा अन्योन्यवशवर्तिनः ।
बबन्धुस्तत्र मत्स्यांश्च तथाऽन्याञ्जलचारिणः

abhītarūpāḥ saṃhṛṣṭā anyonyavaśavartinaḥ |
babandhustatra matsyāṃśca tathā'nyāñjalacāriṇaḥ

तथा मत्स्यैः परिवृतं च्यवनं भृगुनन्दनम् ।
आकर्षयन्महाराज जालेनाथ यदृच्छया

tathā matsyaiḥ parivṛtaṃ cyavanaṃ bhṛgunandanam |
ākarṣayanmahārāja jālenātha yadṛcchayā

नदीशैवलदिग्धाङ्गं हरिश्मश्रुजटाधरम् ।
लग्नैः शङ्खनखैर्गात्रे क्रोडैश्चित्रैरिवार्पितम् ।

nadīśaivaladigdhāṅgaṃ hariśmaśrujaṭādharam |
lagnaiḥ śaṅkhanakhairgātre kroḍaiścitrairivārpitam |

तं जालेनोद्धृतं दृष्ट्वा ते तदा वेदपारगम् ।
सर्वे प्राञ्जलयो दाशाः शिरोभिः प्रापतन्भुवि

taṃ jālenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā te tadā vedapāragam |
sarve prāñjalayo dāśāḥ śirobhiḥ prāpatanbhuvi

परिखेदपरित्रासाज्जालस्याकर्षणेन च ।
मत्स्या बभूवुर्व्यापन्नाः स्थलसंस्पर्शनेन च

parikhedaparitrāsājjālasyākarṣaṇena ca |
matsyā babhūvurvyāpannāḥ sthalasaṃsparśanena ca

स मुनिस्तत्तदा दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम् ।
बभूव कृपयाविष्टो निःश्वसंश्च पुनःपनः

sa munistattadā dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam |
babhūva kṛpayāviṣṭo niḥśvasaṃśca punaḥpanaḥ

अज्ञानाद्यत्कृतं पापं प्रसादं तत्र नः कुरु ।
करवाम प्रिय किं ते तन्नो ब्रूहि महामुने

ajñānādyatkṛtaṃ pāpaṃ prasādaṃ tatra naḥ kuru |
karavāma priya kiṃ te tanno brūhi mahāmune

इत्युक्तो मत्स्यमध्यस्थश्च्यवनो वाक्यमब्रवीत् ।
यो मेऽद्य परमः कामस्तं शृणुध्वं मसाहिताः

ityukto matsyamadhyasthaścyavano vākyamabravīt |
yo me'dya paramaḥ kāmastaṃ śṛṇudhvaṃ masāhitāḥ

प्राणोत्सर्गं विसर्गं वा मत्स्यैर्यास्याम्यहं सह ।
संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं सलिलेऽध्युपितानहम्

prāṇotsargaṃ visargaṃ vā matsyairyāsyāmyahaṃ saha |
saṃvāsānnotsahe tyaktuṃ salile'dhyupitānaham

इत्युक्तास्ते निषादास्तु सुभृशं भयकम्पिताः ।
सर्वे विवर्णवदना नहुषाय न्यवेदयन्

ityuktāste niṣādāstu subhṛśaṃ bhayakampitāḥ |
sarve vivarṇavadanā nahuṣāya nyavedayan