अध्याय 84: धर्मशास्त्र में पुत्रों के अनेक प्रकार

ब्रूहि तात कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक् पृथक् ।
कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते

brūhi tāta kuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthak pṛthak |
kīdṛśyāṃ kīdṛśāścāpi putrāḥ kasya ca ke ca te

विप्रवादाः सुबहवः श्रूयन्ते पुत्रकारिणाम् ।
अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि

vipravādāḥ subahavaḥ śrūyante putrakāriṇām |
atra no muhyatāṃ rājansaṃśayaṃ chettumarhasi

आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयः प्रथमो बहुधा परे

ātmā putrastu vijñeyaḥ prathamo bahudhā pare

स्वे क्षेत्रे संस्कृते यस्तु पुत्रमुत्पादयेत्स्वयम् ।
तमौरसं विजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितम्

sve kṣetre saṃskṛte yastu putramutpādayetsvayam |
tamaurasaṃ vijānīyātputraṃ prathamakalpitam

अग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वा वराय प्रतिपादिता ।
पुत्रिका स्याद्दुहितरि सङ्कल्पे वाऽपि वा सुतः

agniṃ prajāpatiṃ ceṣṭvā varāya pratipāditā |
putrikā syādduhitari saṅkalpe vā'pi vā sutaḥ

तल्पे जातः प्रमीतस्य क्लीबस्य पतितस्य वा ।
स्वधर्मेण नियुक्तो यः स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः

talpe jātaḥ pramītasya klībasya patitasya vā |
svadharmeṇa niyukto yaḥ sa putraḥ kṣetrajaḥ smṛtaḥ

माता पिता च दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि ।
सदृशप्रीतिसंयुक्तो विज्ञेयो दत्रिमः सुतः

mātā pitā ca dadyātāṃ yamadbhiḥ putramāpadi |
sadṛśaprītisaṃyukto vijñeyo datrimaḥ sutaḥ

सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् ।
पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं विज्ञेयः स तु कृत्रिमः

sadṛśaṃ tu prakuryādyaṃ guṇadoṣavicakṣaṇam |
putraṃ putraguṇairyuktaṃ vijñeyaḥ sa tu kṛtrimaḥ

उत्पद्यते यस्य गूढं न च ज्ञायेत कस्यचित् ।
स भवेद्गूढजो नाम तस्य स्याद्यस्य तल्पतः

utpadyate yasya gūḍhaṃ na ca jñāyeta kasyacit |
sa bhavedgūḍhajo nāma tasya syādyasya talpataḥ

मातापितृभ्यामुत्सृष्टस्तयोरन्यतरेण वा ।
यं पुत्रं प्रतिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते

mātāpitṛbhyāmutsṛṣṭastayoranyatareṇa vā |
yaṃ putraṃ pratigṛhṇīyādapaviddhaḥ sa ucyate

पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः ।
तं कानीनं वदन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवे

pitṛveśmani kanyā tu yaṃ putraṃ janayedrahaḥ |
taṃ kānīnaṃ vadannāmnā voḍhuḥ kanyāsamudbhave

या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञातापि वा सती ।
वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति उच्यते

yā garbhiṇī saṃskriyate jñātā'jñātāpi vā satī |
voḍhuḥ sa garbho bhavati sahoḍha iti ucyate

क्रीणीयाद्यस्त्वपर्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् ।
स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोपि वा

krīṇīyādyastvaparyārthaṃ mātāpitroryamantikāt |
sa krītakaḥ sutastasya sadṛśo'sadṛśopi vā

या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वकेच्छया ।
उत्पादयति पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते

yā patyā vā parityaktā vidhavā vā svakecchayā |
utpādayati punarbhūtvā sa paunarbhava ucyate

सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्याङ्गताऽपि वा ।
पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनसंस्कारमर्हति

sā cedakṣatayoniḥ syādgatapratyāṅgatā'pi vā |
paunarbhavena bhartrā sā punasaṃskāramarhati

मातापितृहनो यः स्यात्त्यक्तो वा स्यादकारणम् ।
आत्मानं स्पर्शयेद्यस्तु स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः

mātāpitṛhano yaḥ syāttyakto vā syādakāraṇam |
ātmānaṃ sparśayedyastu svayaṃdattastu sa smṛtaḥ

यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम् ।
स पावयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः

yaṃ brāhmaṇastu śūdrāyāṃ kāmādutpādayetsutam |
sa pāvayanneva śavastasmātpāraśavaḥ smṛtaḥ

दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् ।
सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः

dāsyāṃ vā dāsadāsyāṃ vā yaḥ śūdrasya suto bhavet |
so'nujñāto haredaṃśamiti dharmo vyavasthitaḥ

क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान् ।
पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः

kṣetrajādīnsutānetānekādaśa yathoditān |
putrapratinidhīnāhuḥ kriyālopānmanīṣiṇaḥ

प्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान्भवेत् ।
सर्वांस्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत्

prātṝṇāmekajātānāmekaścetputravānbhavet |
sarvāṃstāṃstena putreṇa putriṇo manurabravīt

सर्वासामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् ।
सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः

sarvāsāmekapatnīnāmekā cetputriṇī bhavet |
sarvāstāstena putreṇa prāha putravatīrmanuḥ

आत्मा पुत्रश्च विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः ।
निरुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा

ātmā putraśca vijñeyastasyānantarajaśca yaḥ |
niruktajaśca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajastathā

पतितस्य तु भार्याया भर्त्रा सुसमवेतया ।
तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथाऽपरः

patitasya tu bhāryāyā bhartrā susamavetayā |
tathā dattakṛtau putrāvadhyūḍhaśca tathā'paraḥ

षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा ।
इत्येते वै समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत

ṣaḍapadhvaṃsajāścāpi kānīnāpasadāstathā |
ityete vai samākhyātāstānvijānīhi bhārata

षडपध्वंसजाः के स्युः के वाऽप्यपसदास्तथा ।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि

ṣaḍapadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vā'pyapasadāstathā |
etatsarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvamarhasi

त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ।
वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत

triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira |
varṇayośca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata

एको द्विवर्ण एवाथ तथाऽत्रैवोपलक्षितः ।
षडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु

eko dvivarṇa evātha tathā'traivopalakṣitaḥ |
ṣaḍapadhvaṃsajāste hi tathaivāpasadāñśṛṇu

चाण्डालो व्रात्यवर्णौ तु ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च ।
वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यास्तेऽपसदास्त्रयः

cāṇḍālo vrātyavarṇau tu brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca |
vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyāste'pasadāstrayaḥ

मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ ।
ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु

māgadho vāmakaścaiva dvau vaiśyasyopalakṣitau |
brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu

ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः ।
पुत्रा ह्येते न शक्यन्ते मिथ्या कर्तुं नराधिप

brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ityete'pasadāḥ smṛtāḥ |
putrā hyete na śakyante mithyā kartuṃ narādhipa

क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम् ।
तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह

kṣetrajaṃ kecidevāhuḥ sutaṃ kecittu śukrajam |
tulyāvetau sutau kasya tanme brūhi pitāmaha

रेतजो वा भवेत्पुत्रः पुत्रो वा क्षत्रेजो भवेत् ।
अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे

retajo vā bhavetputraḥ putro vā kṣatrejo bhavet |
adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvetyetadeva nibodha me

रेतजं विद्म वै पुत्रं क्षत्रेजस्यागमः कथम् ।
अध्यूढं विद्म वै पुत्रं भित्त्वा तु समयं कथम्

retajaṃ vidma vai putraṃ kṣatrejasyāgamaḥ katham |
adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ bhittvā tu samayaṃ katham

आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे ।
न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्

ātmajaṃ putramutpādya yastyajetkāraṇāntare |
na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet

पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते ।
तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः

putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāmpate |
tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syānna vai tatrātmajaḥ sutaḥ

अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ ।
न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ

anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha |
na hyātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hyasau

क्वचिच्च कुतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते ।
न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर

kvacicca kutakaḥ putraḥ saṅgrahādeva lakṣyate |
na tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syādyudhiṣṭhira

कीदृशः कृतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते ।
शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्यं न भारत

kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṅgrahādeva lakṣyate |
śukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyaṃ na bhārata

मातापितृभ्यां यस्त्यक्तः पथि यस्तं प्रकल्पयेत् ।
न चास्य मातापितरौ ज्ञायेतां स हि कृत्रिमः

mātāpitṛbhyāṃ yastyaktaḥ pathi yastaṃ prakalpayet |
na cāsya mātāpitarau jñāyetāṃ sa hi kṛtrimaḥ

अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्सम्प्रतिलक्ष्यते ।
यो वर्णः पोषयेत्तं च तद्वर्णस्तस्य जायते

asvāmikasya svāmitvaṃ yasminsampratilakṣyate |
yo varṇaḥ poṣayettaṃ ca tadvarṇastasya jāyate

कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम् ।
देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह

kathamasya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham |
deyā kanyā kathaṃ ceti tanme brūhi pitāmaha

आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा ।
त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते

ātmavattasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivattathā |
tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate

तद्गोत्रबन्धुजं तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत ।
अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णस्य युधिष्ठिर

tadgotrabandhujaṃ tasya kuryātsaṃskāramacyuta |
atha deyā tu kanyā syāttadvarṇasya yudhiṣṭhira

संस्कर्तुं वर्णगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये ।
कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ

saṃskartuṃ varṇagotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye |
kānīnādhyūḍhajau vā'pi vijñeyau putrakilbiṣau

कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ ॥
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः ।

kānīnādhyūḍhajau vā'pi vijñeyau putrakilbiṣau ||
tāvapi svāviva sutau saṃskāryāviti niścayaḥ |

क्षेत्रजो वाऽप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्युत ॥
आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारान्ब्राह्मणादयः ।

kṣetrajo vā'pyapasado ye'dhyūḍhāsteṣu cāpyuta ||
ātmavadvai prayuñjīransaṃskārānbrāhmaṇādayaḥ |

स्वं जन्मे मातृगोत्रेण संस्कारं ब्राह्मणादयः ॥
धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं पदृश्यते ।

svaṃ janme mātṛgotreṇa saṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ ||
dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo'yaṃ padṛśyate |

एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi