अध्याय 81: घर की स्त्रियों के सम्मान पर भीष्म

प्राचेतसस्य वचनं कीर्तयन्ति पुराविदः ।
यस्याः किञ्चिन्नाददते ज्ञातयो न स विक्रयः

prācetasasya vacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ |
yasyāḥ kiñcinnādadate jñātayo na sa vikrayaḥ

अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यं व्रतं च तत् ।
सर्वं च प्रतिदेयं स्यात्कन्यायै तदशेषतः

arhaṇaṃ tatkumārīṇāmānṛśaṃsyaṃ vrataṃ ca tat |
sarvaṃ ca pratideyaṃ syātkanyāyai tadaśeṣataḥ

पितृभिर्भ्रातृभिश्चापि श्वशुरैरथ देवरैः ।
पूज्या लालयितव्याश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः

pitṛbhirbhrātṛbhiścāpi śvaśurairatha devaraiḥ |
pūjyā lālayitavyāśca bahukalyāṇamīpsubhiḥ

यदि वै स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् ।
अप्रमोदात्पुनः पुंसः प्रजनो न प्रवर्धते

yadi vai strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet |
apramodātpunaḥ puṃsaḥ prajano na pravardhate

पूज्या लालयितव्याश्च स्त्रियो नित्यं जनाधिप ।
स्त्रियो यत्र च पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः

pūjyā lālayitavyāśca striyo nityaṃ janādhipa |
striyo yatra ca pūjyante ramante tatra devatāḥ

अपूजिताश्च यत्रैताः सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ।
तदा चैतत्कुलं नास्ति यदा शोचन्ति जामयः

apūjitāśca yatraitāḥ sarvāstatrāphalāḥ kriyāḥ |
tadā caitatkulaṃ nāsti yadā śocanti jāmayaḥ

जामीशप्तानि गेहानि निकृत्तानीव कृत्यया ।
नैव भान्ति न वर्धन्ते श्रिया हीनानि पार्थिव

jāmīśaptāni gehāni nikṛttānīva kṛtyayā |
naiva bhānti na vardhante śriyā hīnāni pārthiva

स्त्रियः पुंसां परिददौ मनुर्जिगमिषुर्दिवम् ।
अबलाः स्वल्पकौपीनाः सुहृद सत्यजिष्णवः

striyaḥ puṃsāṃ paridadau manurjigamiṣurdivam |
abalāḥ svalpakaupīnāḥ suhṛda satyajiṣṇavaḥ

ईर्षवो मानकामाश्च चण्डाश्च सुहृदोऽबुधाः ।
स्त्रियस्तु मानमर्हन्ति ता मानयत मानवाः

īrṣavo mānakāmāśca caṇḍāśca suhṛdo'budhāḥ |
striyastu mānamarhanti tā mānayata mānavāḥ

स्त्रीप्रत्ययो हि वै धर्मो रतिभोगाश्च केवलाः ।
परिचर्या नमस्कारास्तदायत्ता भवन्तु वः

strīpratyayo hi vai dharmo ratibhogāśca kevalāḥ |
paricaryā namaskārāstadāyattā bhavantu vaḥ

उत्पादनमपत्यस्य जातस्य परिपालनम् ।
प्रीत्यर्थं लोकयात्रायाः पश्यत स्त्रीनिबन्धनम्

utpādanamapatyasya jātasya paripālanam |
prītyarthaṃ lokayātrāyāḥ paśyata strīnibandhanam

सम्मान्यमानाश्चैता हि सर्वकार्याष्यवाप्स्यथ ।
विदेहराजदुहिता चात्र श्लोकमगायत

sammānyamānāścaitā hi sarvakāryāṣyavāpsyatha |
videharājaduhitā cātra ślokamagāyata

नास्ति यज्ञः स्त्रियाः कश्चिन्न श्राद्धं नोप्रवासकम् ।
धर्मः स्वभर्तृशुश्रूषा तया स्वर्गं जयन्त्युत

nāsti yajñaḥ striyāḥ kaścinna śrāddhaṃ nopravāsakam |
dharmaḥ svabhartṛśuśrūṣā tayā svargaṃ jayantyuta

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्राश्च स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane |
putrāśca sthāvire bhāve na strī svātantryamarhati

श्रिय एताः स्त्रियो नाम सत्कार्या भूतिमिच्छता ।
लालिताऽनुगृहीता च श्रीः स्त्री भवति भारतः

śriya etāḥ striyo nāma satkāryā bhūtimicchatā |
lālitā'nugṛhītā ca śrīḥ strī bhavati bhārataḥ