अध्याय 82: पिता के धन का पुत्रों में बँटवारा

सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मविदुत्तम ।
अतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ

sarvaśāstravidhānajña rājadharmaviduttama |
atīva saṃśayacchettā bhavānvai prathitaḥ kṣitau

कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह ।
अस्यामापदि कष्टायामन्यं पृच्छाम कं वयम् ॥
जातेऽस्मिन्संशये राजन्नान्यं पृच्छेम कञ्चन

kaścittu saṃśayo me'sti tanme brūhi pitāmaha |
asyāmāpadi kaṣṭāyāmanyaṃ pṛcchāma kaṃ vayam ||
jāte'sminsaṃśaye rājannānyaṃ pṛcchema kañcana

यथा नरेण कर्तव्यं धर्ममार्गानुवर्तिना ।
एतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुमर्हति

yathā nareṇa kartavyaṃ dharmamārgānuvartinā |
etatsarvaṃ mahābāho bhavānvyākhyātumarhati

चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह ।
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः

catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmaha |
brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratimicchataḥ

तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम ।
आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यमर्हति

tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattama |
ānupūrvyeṇa kasteṣāṃ pitryaṃ dāyādyamarhati

केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामह ।
एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु कः स्मृतः

kena vā kiṃ tato hāryaṃ pitṛvittātpitāmaha |
etadicchāmi kathitaṃ vibhāgasteṣu kaḥ smṛtaḥ

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ |
eteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira

वैषम्यादथवा लोभात्कामाद्वाऽपि परन्तप ।
ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मृता

vaiṣamyādathavā lobhātkāmādvā'pi parantapa |
brāhmaṇasya bhavecchūdrā na tu dṛṣṭā na tu smṛtā

शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणि यात्यधोगतिम् ।
प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा

śūdrāṃ śayanamāropya brāhmaṇi yātyadhogatim |
prāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena karmaṇā

तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्वाद्युधिष्ठिर ।
अतस्ते नियमं वित्ते सम्प्रवक्ष्यामि भारत

tatra jāteṣvapatyeṣu dviguṇaṃ svādyudhiṣṭhira |
ataste niyamaṃ vitte sampravakṣyāmi bhārata

लक्षण्यं गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत् ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्

lakṣaṇyaṃ govṛṣo yānaṃ yatpradhānatamaṃ bhavet |
brāhmaṇyāstaddharetputra ekāṃśaṃ vai piturdhanāt

एषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर ।
तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोंशाः पितुर्धनात्

eṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ brāhmaṇasvaṃ yudhiṣṭhira |
tatra tenaiva hartavyāścatvāroṃśāḥ piturdhanāt

त्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोप्यसंशयः ।
स तु मातुर्विशेषेण त्रीनंशान्हर्तुमर्हति

triyāyāstu yaḥ putro brāhmaṇaḥ sopyasaṃśayaḥ |
sa tu māturviśeṣeṇa trīnaṃśānhartumarhati

वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपि ।
द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर

varṇe tṛtīye jātastu vaiśyāyāṃ brāhmaṇādapi |
dviraṃśastena hartavyo brāhmaṇasvādyudhiṣṭhira

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः ।
अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत

śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto nityādeyadhanaḥ smṛtaḥ |
alpaṃ cāpi pradātavyaṃ śūdrāputrāya bhārata

दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैव भवेत्क्रमः ।
सवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत्

daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiva bhavetkramaḥ |
savarṇāsu tu jātānāṃ samānbhāgānprakalpayet

अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात् ।
त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत्

abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrāputramanaipuṇāt |
triṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇādbrāhmaṇo bhavet

स्मृताश्च वर्णाश्चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते ।
हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात्

smṛtāśca varṇāścatvāraḥ pañcamo nādhigamyate |
harecca daśamaṃ bhāgaṃ śūdrāputraḥ piturdhanāt

तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति ।
अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत

tattu dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati |
avaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrāputrāya bhārata

आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते ।
यत्रतत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते

ānṛśaṃsyaṃ paro dharma iti tasmai pradīyate |
yatratatra samutpannaṃ guṇāyaivopapadyate

यद्यप्येष सुपुत्रः स्यादपुत्रो यदि वा भवेत् ।
नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत

yadyapyeṣa suputraḥ syādaputro yadi vā bhavet |
nādhikaṃ daśamāddadyācchūdrāputrāya bhārata

स्मृत एकश्चतुर्भागः कन्याभागस्तु धर्मतः ।
अभ्रातृका समग्राहा चार्धास्येत्यपरे विदुः

smṛta ekaścaturbhāgaḥ kanyābhāgastu dharmataḥ |
abhrātṛkā samagrāhā cārdhāsyetyapare viduḥ

त्रैवार्विकाद्यदा भक्तादधिकं स्याद्द्विजस्य तु ।
यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम्

traivārvikādyadā bhaktādadhikaṃ syāddvijasya tu |
yajeta tena dravyeṇa na vṛthā sādhayeddhanam

त्रिसहस्रपरो दायः स्त्रियै देयो धनस्य वै ।
भर्त्रा तच्च धनं दत्तं यथार्हं भोक्तुमर्हति

trisahasraparo dāyaḥ striyai deyo dhanasya vai |
bhartrā tacca dhanaṃ dattaṃ yathārhaṃ bhoktumarhati

स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम् ।
नापहारं स्त्रियः कुर्युः पितृवित्तात्कथञ्चन

strīṇāṃ tu patidāyādyamupabhogaphalaṃ smṛtam |
nāpahāraṃ striyaḥ kuryuḥ pitṛvittātkathañcana

स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथाऽस्य सा

striyāstu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhira |
brāhmaṇyāstaddharetkanyā yathā putrastathā'sya sā

सा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन ।
एवमेव समुद्दिष्टो धर्मो वै भरतर्षभ ।
एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम्

sā hi putrasamā rājanvihitā kurunandana |
evameva samuddiṣṭo dharmo vai bharatarṣabha |
evaṃ dharmamanusmṛtya na vṛthā sādhayeddhanam

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः ।
केन प्रतिविशेषेण दशमोऽप्यस्य दीयते

śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto yadyadeyadhanaḥ smṛtaḥ |
kena prativiśeṣeṇa daśamo'pyasya dīyate

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः ।
क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि

brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ syānna saṃśayaḥ |
kṣatriyāyāṃ tathaiva syādvaiśyāyāmapi caiva hi

कस्मात्तु विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम ।
यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति

kasmāttu viṣamaṃ bhāgaṃ bhajerannṛpasattama |
yadā sarve trayo varṇāstvayoktā brāhmaṇā iti

दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परन्तप ।
प्रोक्तेनि चैव नाम्नाऽयं विशेषः सुमहान्भवेत्

dārā ityucyate loke nāmnaikena parantapa |
prokteni caiva nāmnā'yaṃ viśeṣaḥ sumahānbhavet

तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद्विन्देत ब्राह्मणीम् ।
सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात्सा च ताभ्यो गरीयसी

tisraḥ kṛtvā puro bhāryāḥ paścādvindeta brāhmaṇīm |
sā jyeṣṭhā sā ca pūjyā syātsā ca tābhyo garīyasī

स्नानं प्रसाधनं भर्तुर्दन्तधावनमुञ्जनम् ।
हव्यं कव्यं च यच्चान्यद्धर्मयुक्तं गृहे भवेत्

snānaṃ prasādhanaṃ bharturdantadhāvanamuñjanam |
havyaṃ kavyaṃ ca yaccānyaddharmayuktaṃ gṛhe bhavet

न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत्कर्तुमर्हति ।
ब्राह्मणीत्वेव कुर्याद्वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर

na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyāmanyā tatkartumarhati |
brāhmaṇītveva kuryādvā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira

अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च ।
ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी

annaṃ pānaṃ ca mālyaṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca |
brāhmaṇyaitāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī

मनुनाऽभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दन ।
तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः

manunā'bhihitaṃ śāstraṃ yaccāpi kurunandana |
tatrāpyeṣa mahārāja dṛṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ

अथ चेदन्यथा कुर्याद्यदि कामाद्युधिष्ठिर ।
यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः

atha cedanyathā kuryādyadi kāmādyudhiṣṭhira |
yathā brāhmaṇacāṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭastathaiva saḥ

ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत् ।
राजन्विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि

brāhmaṇyāḥ sadṛśaḥ putraḥ kṣatriyāyāśca yo bhavet |
rājanviśeṣo yastvatra varṇayorubhayorapi

न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् ।
ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान्स्याद्राजसत्तम

na tu jātyā samā loke brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet |
brāhmaṇyāḥ prathamaḥ putro bhūyānsyādrājasattama

भूयोभूयोपि संहार्यः पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ।
यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत्

bhūyobhūyopi saṃhāryaḥ pitṛvittādyudhiṣṭhira |
yathā na sadṛśī jātu brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet

क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् ।
श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर

kṣatriyāyāstathā vaiśyā na jātu sadṛśī bhavet |
śrīśca rājyaṃ ca kośaśca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira

विहितं दृश्यते राजन्सागरान्तां च मेदिनीम् ।
क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम् ।
राजा दण्डधरो राजन्रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात्

vihitaṃ dṛśyate rājansāgarāntāṃ ca medinīm |
kṣatriyo hi svadharmeṇa śriyaṃ prāpnoti bhūyasīm |
rājā daṇḍadharo rājanrakṣā nānyatra kṣatriyāt

ब्राह्मणा हि महाभाग देवानामपि देवताः ।
तेषु राजा प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम्

brāhmaṇā hi mahābhāga devānāmapi devatāḥ |
teṣu rājā pravarteta pūjayā vidhipūrvakam

प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतमव्ययम् ।
लुप्यमानं स्वधर्मेण क्षत्रियो रक्षति प्रजाः

praṇītamṛṣibhirjñātvā dharmaṃ śāśvatamavyayam |
lupyamānaṃ svadharmeṇa kṣatriyo rakṣati prajāḥ

दस्युभिर्ह्रियमाणं च धनं दारांश्च सर्वशः ।
सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः

dasyubhirhriyamāṇaṃ ca dhanaṃ dārāṃśca sarvaśaḥ |
sarveṣāmeva varṇānāṃ trātā bhavati pārthivaḥ

भूयान्स्यात्क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयः ।
भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर

bhūyānsyātkṣatriyāputro vaiśyāputrānna saṃśayaḥ |
bhūyastenāpi hartavyaṃ pitṛvittādyudhiṣṭhira

उक्तं ते विधिवद्राजन्ब्राह्मणस्य पितामह ।
इतरेषां तु वर्णानां कथं वै नियमो भवेत्

uktaṃ te vidhivadrājanbrāhmaṇasya pitāmaha |
itareṣāṃ tu varṇānāṃ kathaṃ vai niyamo bhavet

क्षत्रियस्यापि भार्ये द्वे विहिते कुरुनन्दन ।
तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मूता

kṣatriyasyāpi bhārye dve vihite kurunandana |
tṛtīyā ca bhavecchūdrā na tu dṛṣṭā na tu smūtā

एष एव क्रमो हि स्यात्क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
अष्टधा तु भवेत्कार्यं क्षत्रियस्वं जनाधिप

eṣa eva kramo hi syātkṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira |
aṣṭadhā tu bhavetkāryaṃ kṣatriyasvaṃ janādhipa

क्षत्रियाया हरेत्पुत्रश्चतुरोंशान्पितुर्धनात् ।
युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्वात्स हरेत्तु तत्

kṣatriyāyā haretputraścaturoṃśānpiturdhanāt |
yuddhāvahārikaṃ yacca pituḥ svātsa harettu tat

वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीञ्शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् ।
एकैव हि भवेद्भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन ।

vaiśyāputrastu bhāgāṃstrīñśūdrāputrastathāṣṭamam |
ekaiva hi bhavedbhāryā vaiśyasya kurunandana |

द्वितीया तु भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मृता ॥
वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ ।

dvitīyā tu bhavecchūdrā na tu dṛṣṭā na tu smṛtā ||
vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṃ bharatarṣabha |

शूद्रायां चापि कौन्तेय तयोर्विनियमः स्मृतः ॥
पञ्चधा तु भवेत्कार्यं वैश्यस्वं भरतर्षभ ।

śūdrāyāṃ cāpi kaunteya tayorviniyamaḥ smṛtaḥ ||
pañcadhā tu bhavetkāryaṃ vaiśyasvaṃ bharatarṣabha |

तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप ॥
वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारोंशाः पितुर्धनात् ।

tayorapatye vakṣyāmi vibhāgaṃ ca janādhipa ||
vaiśyāputreṇa hartavyāścatvāroṃśāḥ piturdhanāt |

पञ्चमस्तु स्मृतोः भागः शूद्रापुत्राय भारत ॥
सोपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति ।

pañcamastu smṛtoḥ bhāgaḥ śūdrāputrāya bhārata ||
sopi dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati |

त्रिमिर्वर्णैः सदा जातः शूद्रो देयधनो भवेत् ॥
0

trimirvarṇaiḥ sadā jātaḥ śūdro deyadhano bhavet ||
0

शूद्रस्य स्यात्सवर्णैव भार्या नान्या कथञ्चन ।
समभागाश्च पुत्राः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत्

śūdrasya syātsavarṇaiva bhāryā nānyā kathañcana |
samabhāgāśca putrāḥ syuryadi putraśataṃ bhavet

जातानां समवर्णायाः पुत्राणामविशेषतः ।
सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात्स्मृतः

jātānāṃ samavarṇāyāḥ putrāṇāmaviśeṣataḥ |
sarveṣāmeva varṇānāṃ samabhāgo dhanātsmṛtaḥ

ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्यादेकांशो यः प्रधानतः ।
एष दायविधिः पार्थ पूर्वमुक्तः स्वयंभुवा

jyeṣṭhasya bhāgo jyeṣṭhaḥ syādekāṃśo yaḥ pradhānataḥ |
eṣa dāyavidhiḥ pārtha pūrvamuktaḥ svayaṃbhuvā

समवर्णासु जातानां विशेषोऽस्त्यपरो नृप ।
विवाहवैशिष्ट्यकृतः पूर्वपूर्वो विशिष्यते

samavarṇāsu jātānāṃ viśeṣo'styaparo nṛpa |
vivāhavaiśiṣṭyakṛtaḥ pūrvapūrvo viśiṣyate

हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशमेकभार्यासुतेष्वपि ।
मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम्

harejjyeṣṭhaḥ pradhānāṃśamekabhāryāsuteṣvapi |
madhyamo madhyamaṃ caiva kanīyāṃstu kanīyasam

एवं जातिषु सर्वासु सवर्णः श्रेष्ठतां गतः ।
महर्षिरपि चैतद्वै मारीचः काश्यपोऽब्रवीत्

evaṃ jātiṣu sarvāsu savarṇaḥ śreṣṭhatāṃ gataḥ |
maharṣirapi caitadvai mārīcaḥ kāśyapo'bravīt