अध्याय 79: विवाह के प्रकार और शुल्क का प्रश्न

यन्मूलं सर्वधर्माणां प्रजनस्य गृहस्य च ।
पितृदेवातिथीनां च तन्मे ब्रूहि पितामह

yanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ prajanasya gṛhasya ca |
pitṛdevātithīnāṃ ca tanme brūhi pitāmaha

अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः ।
कीदृशाय प्रदेया स्यात्कन्येति वसुधाधिप

ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ |
kīdṛśāya pradeyā syātkanyeti vasudhādhipa

शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां योनिं च कर्म च ।
अद्भिरेव प्रदातव्या कन्या गुणवते भवेत् ।
ब्राह्मणानां सतामेष नित्यं धर्मो युधिष्ठिर

śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yoniṃ ca karma ca |
adbhireva pradātavyā kanyā guṇavate bhavet |
brāhmaṇānāṃ satāmeṣa nityaṃ dharmo yudhiṣṭhira

आवाह्यमावहेदेवं यो दद्यादनुकूलतः ।
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एष सनातनः

āvāhyamāvahedevaṃ yo dadyādanukūlataḥ |
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ

आत्माभिप्रेतमुत्सृज्य कन्याभिप्रेत एष यः ।
अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर ।
गान्धर्वमिति तं धर्मं प्राहुर्वेदविदो जनाः

ātmābhipretamutsṛjya kanyābhipreta eṣa yaḥ |
abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira |
gāndharvamiti taṃ dharmaṃ prāhurvedavido janāḥ

धनेन बहुधा क्रीत्वा सम्प्रलोभ्य च बान्धवान् ।
असुराणां नृपैतं वै धर्ममाहुर्मनीषिणः

dhanena bahudhā krītvā sampralobhya ca bāndhavān |
asurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmamāhurmanīṣiṇaḥ

हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात् ।
प्रसह्य हरणं तात राक्षसो विधिरुच्यते

hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhāt |
prasahya haraṇaṃ tāta rākṣaso vidhirucyate

सुसां मत्तां प्रमत्तां वा रहो रात्रौ च गच्छति ।
स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचः कथितोऽधमः

susāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho rātrau ca gacchati |
sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaḥ kathito'dhamaḥ

पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ युधिष्ठिर ।
पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कथञ्चन

pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau yudhiṣṭhira |
paiśācaścāsuraścaiva na kartavyau kathañcana

ब्राह्मः क्षात्रोऽथ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभ ।
पृथग्वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः

brāhmaḥ kṣātro'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha |
pṛthagvā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ

तिस्त्रो भार्या ब्राह्मणस्य द्वे भार्ये क्षत्रियस्य तु ।
वैश्यः स्वजात्यां विन्देत तास्वपत्यं हिताय हि

tistro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tu |
vaiśyaḥ svajātyāṃ vindeta tāsvapatyaṃ hitāya hi

द्विजस्य ब्राह्म्णी श्रेष्ठा क्षत्रिया क्षत्रियस्य तु ।
रत्यर्थमपि शूद्रा स्यान्नेत्याहुरपरे जनाः

dvijasya brāhmṇī śreṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya tu |
ratyarthamapi śūdrā syānnetyāhurapare janāḥ

अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधवः ।
शूद्रायां जनयविन्प्रः प्रायश्चित्ती विधीयते

apatyajanma śūdrāyāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ |
śūdrāyāṃ janayavinpraḥ prāyaścittī vidhīyate

नातिबालां वहन्त्यन्ते अनित्यत्वात्प्रजार्थिनः ।
वहन्ति कर्मिणस्तस्यामन्तः शुद्धिव्यपेक्षया

nātibālāṃ vahantyante anityatvātprajārthinaḥ |
vahanti karmiṇastasyāmantaḥ śuddhivyapekṣayā

अपरान्वयसम्भूतां संस्वप्नादिविवर्जिताम् ।
कामो यस्यां निषिद्धश्च केचिदिच्छन्ति चापदि

aparānvayasambhūtāṃ saṃsvapnādivivarjitām |
kāmo yasyāṃ niṣiddhaśca kecidicchanti cāpadi

त्रिंशद्वर्षो दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम् ।
एकविंशतिवर्षो वा सप्तवर्षामवाप्नुयात्

triṃśadvarṣo daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikām |
ekaviṃśativarṣo vā saptavarṣāmavāpnuyāt

यस्यास्तु न भवेद्भाता पिता वा भरतर्षभ ।
नोपयच्छेत तां जातु पुत्रिकाधर्मिणी हि सा

yasyāstu na bhavedbhātā pitā vā bharatarṣabha |
nopayaccheta tāṃ jātu putrikādharmiṇī hi sā

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती ।
चतुर्थेऽत्वथ सम्प्राप्ते स्वयं भर्तारमर्जयेत्

trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kanyā ṛtumatī satī |
caturthe'tvatha samprāpte svayaṃ bhartāramarjayet

प्रजा न हीयते तस्या रतिश्च भरतर्षभ ।
अतोऽन्यथा वर्तमाना भवेद्वाच्या प्रजापतेः

prajā na hīyate tasyā ratiśca bharatarṣabha |
ato'nyathā vartamānā bhavedvācyā prajāpateḥ

असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।
इत्येतामुपयच्छेत तं धर्मं मनुरब्रवीत्

asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā pituḥ |
ityetāmupayaccheta taṃ dharmaṃ manurabravīt

शुल्कमन्येन दत्तं स्याद्ददानीत्याह चापरः ।
बलादन्यः प्रभाषेत धनमन्यः प्रदर्शयेत्

śulkamanyena dattaṃ syāddadānītyāha cāparaḥ |
balādanyaḥ prabhāṣeta dhanamanyaḥ pradarśayet

पाणिग्रहीत्ता चान्यः स्यात्कस्य भार्या पितामह ।
तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्

pāṇigrahīttā cānyaḥ syātkasya bhāryā pitāmaha |
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān

यत्किञ्चित्कर्म मानुष्यं संस्थानाय प्रदृश्यते ।
मन्त्रवन्मन्त्रितं तस्य मृषावादस्तु पातकः

yatkiñcitkarma mānuṣyaṃ saṃsthānāya pradṛśyate |
mantravanmantritaṃ tasya mṛṣāvādastu pātakaḥ

भार्यापत्यृत्विगाचार्याः शिष्योपाध्याय एव च ।
मृषोक्ते दण्डमर्हन्ति नेत्याहुरपरे जनाः

bhāryāpatyṛtvigācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca |
mṛṣokte daṇḍamarhanti netyāhurapare janāḥ

नह्यकामेन संवादं मनुरेवं प्रशंसति ।
अयशस्यमधर्म्यं च यन्मृषा धर्मगोपनम्

nahyakāmena saṃvādaṃ manurevaṃ praśaṃsati |
ayaśasyamadharmyaṃ ca yanmṛṣā dharmagopanam

नैकान्तो दोष एकस्मिंस्तदा केनोपपद्यते ।
धर्मतो यां प्रयच्छन्ति यां च क्रीणन्ति भारत

naikānto doṣa ekasmiṃstadā kenopapadyate |
dharmato yāṃ prayacchanti yāṃ ca krīṇanti bhārata

बन्धुभिः समनुज्ञाते मन्त्रहोमौ प्रयोजयेत् ।
तथा सिध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथञ्चन

bandhubhiḥ samanujñāte mantrahomau prayojayet |
tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathañcana

यस्त्वत्र मन्इत्रसमयो भार्यापत्योर्मिथः कृतः ।
तमेवाहुर्गरीयांसं यश्चासौ ज्ञातिभिः कृतः

yastvatra manitrasamayo bhāryāpatyormithaḥ kṛtaḥ |
tamevāhurgarīyāṃsaṃ yaścāsau jñātibhiḥ kṛtaḥ

देवदत्तां पतिर्भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात् ।
स दैवीं मानुषीं वाचमनृतां पर्युदस्यति

devadattāṃ patirbhāryāṃ vetti dharmasya śāsanāt |
sa daivīṃ mānuṣīṃ vācamanṛtāṃ paryudasyati

कन्यायां प्राप्तसुल्कायां ज्यायांश्चेदाव्रजेद्वरः ।
धर्मकामार्थसम्पन्नो वाच्यमत्रानृतं न वा

kanyāyāṃ prāptasulkāyāṃ jyāyāṃścedāvrajedvaraḥ |
dharmakāmārthasampanno vācyamatrānṛtaṃ na vā

तस्मिन्नुभयतो दोषे कुर्वञ्श्रेयः समाचरेत् ।
अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः

tasminnubhayato doṣe kurvañśreyaḥ samācaret |
ayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ

तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् ।
तदेतत्सर्वमाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम्

tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān |
tadetatsarvamācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām

नैव निष्ठाकरं शुल्कं ज्ञात्वाऽऽसीत्तेन नानृतम् ।
न हि शुल्कपराः सन्तः कन्यां ददति कर्हिचित् ।
अन्यैर्गुणैरुपेतं तु शुल्कं याचन्ति बान्धवाः

naiva niṣṭhākaraṃ śulkaṃ jñātvā''sīttena nānṛtam |
na hi śulkaparāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhicit |
anyairguṇairupetaṃ tu śulkaṃ yācanti bāndhavāḥ

अलङ्कृत्वा वहस्वेति यो दद्यादनुकूलतः ।
यच्च तां च ददत्येवं न शुल्कं विक्रयो न सः ।
प्रतिगृह्य भवेद्देमेव धर्मः सनातनः

alaṅkṛtvā vahasveti yo dadyādanukūlataḥ |
yacca tāṃ ca dadatyevaṃ na śulkaṃ vikrayo na saḥ |
pratigṛhya bhaveddemeva dharmaḥ sanātanaḥ

दास्यामि भवते कन्यामिति पूर्वं नभाषितम् ।
ये चाहुर्ये च नाहुर्ये ये चावश्यं वदन्त्युत

dāsyāmi bhavate kanyāmiti pūrvaṃ nabhāṣitam |
ye cāhurye ca nāhurye ye cāvaśyaṃ vadantyuta

तस्मादाग्रहणात्पाणेर्याचयन्ति परस्परम् ।
कन्यावरः पुरा दत्तो मरुद्भिरिति नः श्रुतम्

tasmādāgrahaṇātpāṇeryācayanti parasparam |
kanyāvaraḥ purā datto marudbhiriti naḥ śrutam

नानिष्टाय प्रदातव्या कन्या इत्यृषिचोदितम् ।
तन्मूलं काममूलस्य प्रजनस्येति मे मतिः

nāniṣṭāya pradātavyā kanyā ityṛṣicoditam |
tanmūlaṃ kāmamūlasya prajanasyeti me matiḥ

समीक्ष्य च बहून्दोषान्संवासाद्विद्धि पाणयोः ।
यथा निष्ठाकरं शुल्कं न जात्वासीत्तथा शृणु

samīkṣya ca bahūndoṣānsaṃvāsādviddhi pāṇayoḥ |
yathā niṣṭhākaraṃ śulkaṃ na jātvāsīttathā śṛṇu

अहं विचित्रवीर्यस्य द्वे कन्ये समुदावहम् ।
जित्वाऽङ्गमागधान्सर्वान्काशीनथ च कोसलान्

ahaṃ vicitravīryasya dve kanye samudāvaham |
jitvā'ṅgamāgadhānsarvānkāśīnatha ca kosalān

गृहीतपाणिरेकाऽऽसीत्प्राप्तशुल्काऽपराऽभवत् ।
कन्याऽगृहीता तत्रैव विसर्ज्या इति मे पिता ।
अब्रवीदितरां कन्यामावहेति स कौरवः

gṛhītapāṇirekā''sītprāptaśulkā'parā'bhavat |
kanyā'gṛhītā tatraiva visarjyā iti me pitā |
abravīditarāṃ kanyāmāvaheti sa kauravaḥ

अप्यन्याननुपप्रच्छ शङ्कमानः पितुर्वचः ।
अतीव ह्यस्य धर्मेच्छा पितुर्मेऽभ्यधिकाऽभवत्

apyanyānanupapraccha śaṅkamānaḥ piturvacaḥ |
atīva hyasya dharmecchā piturme'bhyadhikā'bhavat

ततोहमब्रवं राजन्नाचारेप्सुरिदं वचः ।
आचारं तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि च पुनःपुनः

tatohamabravaṃ rājannācārepsuridaṃ vacaḥ |
ācāraṃ tattvato vettumicchāmi ca punaḥpunaḥ

ततो मयैवमुक्ते तु वाक्ये धर्मभृतावरः ॥
पिता मम महाराज बीह्लीको वाक्यमब्रवीत्

tato mayaivamukte tu vākye dharmabhṛtāvaraḥ ||
pitā mama mahārāja bīhlīko vākyamabravīt

यदि व शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात्तथा ।
लाजान्तरमुपासीत प्राप्तशुल्क इति स्मृतिः

yadi va śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāttathā |
lājāntaramupāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ

न हि धर्मविदः प्राहुः प्रमाणं वाक्यतः स्मृतम् ।
येषां वै शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात्तथा

na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtam |
yeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāttathā

प्रसिद्धं भाषितं दाने नैषां प्रत्यायकं पुनः ।
ये मन्यन्ते क्रयं शुल्कं न ते धर्मविदो नराः

prasiddhaṃ bhāṣitaṃ dāne naiṣāṃ pratyāyakaṃ punaḥ |
ye manyante krayaṃ śulkaṃ na te dharmavido narāḥ

न चैतेभ्यः प्रदातव्या न वोढव्या तथाविधा ।
न ह्येव भार्या क्रेतव्या न विक्रय्यां कथञ्चन

na caitebhyaḥ pradātavyā na voḍhavyā tathāvidhā |
na hyeva bhāryā kretavyā na vikrayyāṃ kathañcana

ये च क्रीणन्ति दासीवद्विक्रीणन्ति तथैव च ।
भवेत्तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम्

ye ca krīṇanti dāsīvadvikrīṇanti tathaiva ca |
bhavetteṣāṃ tathā niṣṭhā lubdhānāṃ pāpacetasām

अस्मिन्नर्थे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जनाः ।
कन्यायाः प्राप्तशुल्कायाः शुल्कदः प्रशमं गतः

asminnarthe satyavantaṃ paryapṛcchanta vai janāḥ |
kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ praśamaṃ gataḥ

पाणिग्रहीता वाऽन्यः स्यादत्र नो धर्मसंशयः ।
तन्नश्छिन्धि महाप्राज्ञ त्वं हि वै प्राज्ञसम्मतः

pāṇigrahītā vā'nyaḥ syādatra no dharmasaṃśayaḥ |
tannaśchindhi mahāprājña tvaṃ hi vai prājñasammataḥ

तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् ।
तानेवं ब्रुवतः सर्वान्सत्यवान्वाक्यमब्रवीत्

tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān |
tānevaṃ bruvataḥ sarvānsatyavānvākyamabravīt

यत्रेष्टं तत्र देया स्यान्नात्र कार्या विचारणा ।
कुर्वते जीवतोप्येवं मृते नैवास्ति संशयः

yatreṣṭaṃ tatra deyā syānnātra kāryā vicāraṇā |
kurvate jīvatopyevaṃ mṛte naivāsti saṃśayaḥ

देवरं प्रविशेत्कन्या तप्येद्वाऽपि तपः पुनः ।
तमेवानुगता भूत्वा पाणिग्राहस्य नाम सा

devaraṃ praviśetkanyā tapyedvā'pi tapaḥ punaḥ |
tamevānugatā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā

लिखन्त्येव तु केषांचिदपरेषां शनैरपि ।
इति ये संवदन्त्यत्र त एतं निश्चयं विदुः

likhantyeva tu keṣāṃcidapareṣāṃ śanairapi |
iti ye saṃvadantyatra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ

तत्पाणिग्रहणात्पूर्वमन्तरं यत्र वर्तते ।
सर्वमङ्गलमन्त्रं वै मृषावादस्तु पातकः

tatpāṇigrahaṇātpūrvamantaraṃ yatra vartate |
sarvamaṅgalamantraṃ vai mṛṣāvādastu pātakaḥ

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।
पाणिग्रहस्य भार्या स्याद्यस्य चाद्भिः प्रदीयते

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade |
pāṇigrahasya bhāryā syādyasya cādbhiḥ pradīyate

इति देयं वदन्त्यत्र त एतं निश्चयं विदुः ।
अनुकूलामनुवशां भ्रात्रा दत्तामुपाग्निकाम् ।
परिक्रम्य यथान्यायं भार्यां विन्देद्द्विजोत्तमः

iti deyaṃ vadantyatra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ |
anukūlāmanuvaśāṃ bhrātrā dattāmupāgnikām |
parikramya yathānyāyaṃ bhāryāṃ vindeddvijottamaḥ