अध्याय 76: विपुल ने इन्द्र को धिक्कारा और गुरु-वर पाया

ततः कदाचिद्देवेन्द्रो दिव्यरूपवपुर्धरः ।
इदमन्तरमित्येवमभ्यगात्तमथाश्रमम्

tataḥ kadāciddevendro divyarūpavapurdharaḥ |
idamantaramityevamabhyagāttamathāśramam

रूपमप्रतिमं कृत्वा लोभनीयं जनाधिपः ।
दर्शनीयतमो भूत्वा प्रविवेश तमाश्रमम्

rūpamapratimaṃ kṛtvā lobhanīyaṃ janādhipaḥ |
darśanīyatamo bhūtvā praviveśa tamāśramam

स ददर्श तमासीनं विपुलस्य कलेबरम् ।
निश्चेष्टं स्तब्धनयनं यताऽऽलेख्यगतं तथा

sa dadarśa tamāsīnaṃ vipulasya kalebaram |
niśceṣṭaṃ stabdhanayanaṃ yatā''lekhyagataṃ tathā

रुचिं च रुचिरापाङ्गीं पीनश्रोणिपयोधराम् ।
पद्मपत्रविशालाक्षीं सम्पूर्णेन्दुनिभाननाम्

ruciṃ ca rucirāpāṅgīṃ pīnaśroṇipayodharām |
padmapatraviśālākṣīṃ sampūrṇendunibhānanām

सा तमालोक्य सहसा प्रत्युत्तातुमियेष ह ।
रूपेण विस्मिता कोऽसीत्यथ वक्तुमिवेच्छती

sā tamālokya sahasā pratyuttātumiyeṣa ha |
rūpeṇa vismitā ko'sītyatha vaktumivecchatī

उत्थातुकामा तु सती विष्टव्धा विपुलेन सा ।
निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम्

utthātukāmā tu satī viṣṭavdhā vipulena sā |
nigṛhītā manuṣyendra na śaśāka viceṣṭitum

तामाबभाषे देवेन्द्रः साम्ना परमवल्******* ।
त्वदर्थमागतं विद्धि देवेन्द्र मां शुचिस्मिते

tāmābabhāṣe devendraḥ sāmnā paramaval******* |
tvadarthamāgataṃ viddhi devendra māṃ śucismite

क्लिश्यमानमनङ्गेन त्वत्सङ्कल्पभवेन ह ।
तत्पर्याप्नुहि मां सुभ्रु पुरा कालोऽतिवर्तते

kliśyamānamanaṅgena tvatsaṅkalpabhavena ha |
tatparyāpnuhi māṃ subhru purā kālo'tivartate

तमेवंवादिनं शक्रं शुश्राव विपुलो मुनिः ।
गुरुपत्नयाः शरीरस्थो ददर्श त्रिदसाधिपम्

tamevaṃvādinaṃ śakraṃ śuśrāva vipulo muniḥ |
gurupatnayāḥ śarīrastho dadarśa tridasādhipam

न शशाक च सा राजन्प्रत्युत्थातुमनिन्दिता ।
वक्तुं च नाशकद्राजन्विष्टब्दा विपुलेन सा

na śaśāka ca sā rājanpratyutthātumaninditā |
vaktuṃ ca nāśakadrājanviṣṭabdā vipulena sā

आकारं गुरुपत्न्यास्तु स विज्ञाय भृगूद्वहः ।
निजय्नाह महातेजा योगेन बलवत्प्रभो ।
बबन्ध योगबन्धैश्च तस्याः सर्वेन्द्रियाणि सः

ākāraṃ gurupatnyāstu sa vijñāya bhṛgūdvahaḥ |
nijaynāha mahātejā yogena balavatprabho |
babandha yogabandhaiśca tasyāḥ sarvendriyāṇi saḥ

तां निर्विकारां दृष्ट्वा तु पुनरेव शचीपतिः ।
उवाच व्रीहितो राजंस्तां योगबलमोहिताम्

tāṃ nirvikārāṃ dṛṣṭvā tu punareva śacīpatiḥ |
uvāca vrīhito rājaṃstāṃ yogabalamohitām

एह्येहीति ततः सा तु प्रतिवक्तुमियेष तम् ।
स तां वाच्यं गुरोः पत्न्या विपुलः पर्यवर्तयत्

ehyehīti tataḥ sā tu prativaktumiyeṣa tam |
sa tāṃ vācyaṃ guroḥ patnyā vipulaḥ paryavartayat

भोः किमागमने कृत्यमिति तस्यास्तु निःसृता ।
वक्त्राच्छशाङ्कसदृशाद्वाणी संस्कारभूषणा

bhoḥ kimāgamane kṛtyamiti tasyāstu niḥsṛtā |
vaktrācchaśāṅkasadṛśādvāṇī saṃskārabhūṣaṇā

वीडिता सा तु तद्वाक्यमुक्त्वा परवशा तदा ।
पुरन्दरश्च संत्रस्तो बभूव विमना भृशम्

vīḍitā sā tu tadvākyamuktvā paravaśā tadā |
purandaraśca saṃtrasto babhūva vimanā bhṛśam

स तद्वैकृतमालक्ष्य देवराजो विशांपते ।
अवैक्षत सहस्राक्षस्तदा दिव्येन चक्षुषा

sa tadvaikṛtamālakṣya devarājo viśāṃpate |
avaikṣata sahasrākṣastadā divyena cakṣuṣā

स ददर्श मुनिं तस्याः शरीरान्तरगोचरम् ।
प्रतिबिम्बमिवादर्शे गुरुपत्न्याः शरीरगम्

sa dadarśa muniṃ tasyāḥ śarīrāntaragocaram |
pratibimbamivādarśe gurupatnyāḥ śarīragam

स तं घोरेण तपसा युक्तं दृष्ट्वा पुरंदरः ।
प्रावेपत सुसंत्रस्तो व्रीडितश्च तदा विभो

sa taṃ ghoreṇa tapasā yuktaṃ dṛṣṭvā puraṃdaraḥ |
prāvepata susaṃtrasto vrīḍitaśca tadā vibho

विमुच्य गुरुपत्नीं तु विपुलः सुमहातपाः ।
स्वकलेबरमाविश्य शक्रं भीतमथाब्रवीत्

vimucya gurupatnīṃ tu vipulaḥ sumahātapāḥ |
svakalebaramāviśya śakraṃ bhītamathābravīt

अजितेन्द्रिय दुर्बुद्धे पापात्मक पुरंदर ।
न चिरं पूजयिष्यन्ति देवास्त्वां मानुषास्तथा

ajitendriya durbuddhe pāpātmaka puraṃdara |
na ciraṃ pūjayiṣyanti devāstvāṃ mānuṣāstathā

किन्नु तद्विस्मृतं शक्र न तन्मनसि ते स्थितम् ।
गौतमेनासि यन्मुक्तो भगाङ्कपरिचिह्नितः

kinnu tadvismṛtaṃ śakra na tanmanasi te sthitam |
gautamenāsi yanmukto bhagāṅkaparicihnitaḥ

जाने त्वां बालिशमतिमकृतात्मानमस्थिरम् ।
मयेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पाप यथागतम्

jāne tvāṃ bāliśamatimakṛtātmānamasthiram |
mayeyaṃ rakṣyate mūḍha gaccha pāpa yathāgatam

नाहं त्वामद्य मूढात्मन्दहेयं हि स्वतेजसा ।
कृपायमानस्तु न ते दग्धुमिच्छामि वासव

nāhaṃ tvāmadya mūḍhātmandaheyaṃ hi svatejasā |
kṛpāyamānastu na te dagdhumicchāmi vāsava

स च घोरतमो धीमान्गुरुर्मे पापचेतसम् ।
दृष्ट्वा त्वां निर्दहेदद्य क्रोधदीप्तेन चक्षुषा

sa ca ghoratamo dhīmāngururme pāpacetasam |
dṛṣṭvā tvāṃ nirdahedadya krodhadīptena cakṣuṣā

नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर्मान्याश्च ते द्विजाः ।
मा गमः ससुतामात्यः क्षयं ब्रह्मबलार्दितः

naivaṃ tu śakra kartavyaṃ punarmānyāśca te dvijāḥ |
mā gamaḥ sasutāmātyaḥ kṣayaṃ brahmabalārditaḥ

अमरोस्मीति यद्बुद्धिं समास्थाय प्रवर्तते ।
मावमंस्था न तपसा न साध्यं नाम किञ्चन

amarosmīti yadbuddhiṃ samāsthāya pravartate |
māvamaṃsthā na tapasā na sādhyaṃ nāma kiñcana

तच्छ्रुत्वा वचनं शक्रो विपुलस्य महात्मनः ।
न किञ्चिदुक्त्वा व्रीडार्तस्तत्रैवान्तरधीयत

tacchrutvā vacanaṃ śakro vipulasya mahātmanaḥ |
na kiñciduktvā vrīḍārtastatraivāntaradhīyata

मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु देवशर्मा महातपाः ।
कृत्वा यज्ञं यथाकाममाजगाम स्वमाश्रमम्

muhūrtayāte tasmiṃstu devaśarmā mahātapāḥ |
kṛtvā yajñaṃ yathākāmamājagāma svamāśramam

आगतेऽथ गुरौ राजन्विपुलः प्रियकर्मकृत् ।
रक्षितां गुरेव भार्यां न्यवेदयदनिन्दिताम्

āgate'tha gurau rājanvipulaḥ priyakarmakṛt |
rakṣitāṃ gureva bhāryāṃ nyavedayadaninditām

अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सलः ।
विपुलः पर्युपातिष्ठद्यथापूर्वमशङ्कितः

abhivādya ca śāntātmā sa guruṃ guruvatsalaḥ |
vipulaḥ paryupātiṣṭhadyathāpūrvamaśaṅkitaḥ

विश्रान्ताय ततस्तस्मै सहासीनाय भार्यया ।
निवेदयामास तदा विपुलः शक्रकर्म तत्

viśrāntāya tatastasmai sahāsīnāya bhāryayā |
nivedayāmāsa tadā vipulaḥ śakrakarma tat

तच्छुत्वा स मुनिस्तुष्टों विपुलस्य प्रतापवान् ।
बभूव शीलवृत्ताभ्यां तपसा नियमेन च

tacchutvā sa munistuṣṭoṃ vipulasya pratāpavān |
babhūva śīlavṛttābhyāṃ tapasā niyamena ca

विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिमात्मनि तत्प्रभुः ।
धर्मे च स्थिरतां दृष्ट्वा साधुसाध्वित्यभाषत

vipulasya gurau vṛttiṃ bhaktimātmani tatprabhuḥ |
dharme ca sthiratāṃ dṛṣṭvā sādhusādhvityabhāṣata

प्रतिनन्द्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम् ।
वरेण च्छन्दयामास देवशर्मा महामतिः

pratinandya ca dharmātmā śiṣyaṃ dharmaparāyaṇam |
vareṇa cchandayāmāsa devaśarmā mahāmatiḥ

स्थितिं च धर्मे जग्राह स तस्माद्गुरुवत्सलः ।
अनुज्ञातश्च गुरुणा चचारानुत्तमं तपः

sthitiṃ ca dharme jagrāha sa tasmādguruvatsalaḥ |
anujñātaśca guruṇā cacārānuttamaṃ tapaḥ

तथैव देवशर्मापि सभार्यः स महातपाः ।
निर्भयो बलवृत्रघ्नाच्चचार विजने वने

tathaiva devaśarmāpi sabhāryaḥ sa mahātapāḥ |
nirbhayo balavṛtraghnāccacāra vijane vane