अध्याय 75: गुरुपत्नी की रक्षा हेतु विपुल का योग-प्रवेश

एवमेतन्महाबाहो नात्र मिथ्याऽस्ति किञ्चन ।
यथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप

evametanmahābāho nātra mithyā'sti kiñcana |
yathā bravīṣi kauravya nārīṃ prati janādhipa

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam |
yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā

प्रमदाश्च यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ ॥
यदर्थं तच्च ते तात प्रवक्ष्यामि नराधिप

pramadāśca yathā sṛṣṭā brahmaṇā bharatarṣabha ||
yadarthaṃ tacca te tāta pravakṣyāmi narādhipa

न हि स्त्रीभ्यः परं पुत्र पापीयः किञ्चिदस्ति वै ।
अग्निर्हिः प्रमदा दीप्तो मायाश्च मयजा विभो ।
क्षुरधारा विषं सर्पो मृत्युरित्येकतः स्त्रियः

na hi strībhyaḥ paraṃ putra pāpīyaḥ kiñcidasti vai |
agnirhiḥ pramadā dīpto māyāśca mayajā vibho |
kṣuradhārā viṣaṃ sarpo mṛtyurityekataḥ striyaḥ

प्रजा इमा महाबाहो धार्मिक्य इति नः श्रुतम् ।
स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद्भयम्

prajā imā mahābāho dhārmikya iti naḥ śrutam |
svayaṃ gacchanti devatvaṃ tato devāniyādbhayam

अथाभ्यागच्छन्देवास्ते पितामहमरिंदम ।
निवेद्य मानसं चापि तूष्णीमासन्नधोमुखाः

athābhyāgacchandevāste pitāmahamariṃdama |
nivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīmāsannadhomukhāḥ

तेषामन्तर्गतं ज्ञात्वा देवानां स पितामहः ।
मानवानां प्रमोहार्थं कृत्या नार्योऽसृजत्प्रभुः

teṣāmantargataṃ jñātvā devānāṃ sa pitāmahaḥ |
mānavānāṃ pramohārthaṃ kṛtyā nāryo'sṛjatprabhuḥ

पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन् ।
असाध्व्यस्तु समुत्पन्नाः कृत्याः सर्गात्प्रजापतेः
0
ताः कामलुब्धाः प्रमदाः प्रामथ्नन्त नरान्सदा

pūrvasarge tu kaunteya sādhvyo nārya ihābhavan |
asādhvyastu samutpannāḥ kṛtyāḥ sargātprajāpateḥ
0
tāḥ kāmalubdhāḥ pramadāḥ prāmathnanta narānsadā

क्रोधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत्प्रभुः ।
असज्जन्त प्रजाः सर्वाः कामक्रोधवशङ्गताः

krodhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjatprabhuḥ |
asajjanta prajāḥ sarvāḥ kāmakrodhavaśaṅgatāḥ

द्विजानां च गुरूणां च महागुरुनृपादिनाम् ।
क्षणस्त्रीसङ्गकामोत्था यातनाहो निरन्तरा

dvijānāṃ ca gurūṇāṃ ca mahāgurunṛpādinām |
kṣaṇastrīsaṅgakāmotthā yātanāho nirantarā

अरक्तमनसां नित्यं ब्रह्मचर्यामलात्मनाम् ।
तपोदमार्चनाध्यानयुक्तानां शुद्धिरुत्तमा

araktamanasāṃ nityaṃ brahmacaryāmalātmanām |
tapodamārcanādhyānayuktānāṃ śuddhiruttamā

न च स्त्रीणां क्रियाः काश्चिदिति धर्मो व्यवस्थितः ।
निरिन्द्रिया ह्यशास्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति श्रुतिः

na ca strīṇāṃ kriyāḥ kāściditi dharmo vyavasthitaḥ |
nirindriyā hyaśāstrāśca striyo'nṛtamiti śrutiḥ

शय्यासनमलङ्कारमन्नपानमनार्यताम् ।
दुर्वाग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्यः प्रजापतिः

śayyāsanamalaṅkāramannapānamanāryatām |
durvāgbhāvaṃ ratiṃ caiva dadau strībhyaḥ prajāpatiḥ

न तासां रक्षणं शक्यं कर्तुं पुंसां कथञ्चन ।
अपि विस्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह

na tāsāṃ rakṣaṇaṃ śakyaṃ kartuṃ puṃsāṃ kathañcana |
api visvakṛtā tāta kutastu puruṣairiha

वाचा च वधबन्धैर्वा क्लेशैर्वा विविधैस्तथा ।
न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयताः

vācā ca vadhabandhairvā kleśairvā vividhaistathā |
na śakyā rakṣituṃ nāryastā hi nityamasaṃyatāḥ

इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच्छ्रुतवानहम् ।
यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरुस्त्रियाः

idaṃ tu puruṣavyāghra purastācchrutavānaham |
yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena gurustriyāḥ

ऋषिरासीन्महाभागो देवशर्मेति विश्रुतः ।
तस्य भार्या रुचिर्नाम रूपेणासदृशी भुवि

ṛṣirāsīnmahābhāgo devaśarmeti viśrutaḥ |
tasya bhāryā rucirnāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi

तस्या रूपेण सम्मत्ता देवगन्धर्वदानवाः ।
विशेषेण तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः

tasyā rūpeṇa sammattā devagandharvadānavāḥ |
viśeṣeṇa tu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ

नारीणां चरितज्ञश्च देवशर्मा महामतिः ।
यथाशक्ति यथोस्साहं भार्यां तामभ्यरक्षत

nārīṇāṃ caritajñaśca devaśarmā mahāmatiḥ |
yathāśakti yathossāhaṃ bhāryāṃ tāmabhyarakṣata

पुरंदरं च जानंश्च परस्त्रीकामचारिणम् ।
तस्माद्यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह

puraṃdaraṃ ca jānaṃśca parastrīkāmacāriṇam |
tasmādyatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha

स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा ।
भार्यासंरक्षणं कार्यं कथं स्यादित्यचिन्तयत्

sa kadācidṛṣistāta yajñaṃ kartumanāstadā |
bhāryāsaṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ syādityacintayat

रक्षाविधानं मनसा स सञ्चिन्त्य महातपाः ।
आहूय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम्

rakṣāvidhānaṃ manasā sa sañcintya mahātapāḥ |
āhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ prāha bhārgavam

यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः ।
यतः प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम्

yajñakāro gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥ |
yataḥ prārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalam

अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरंदरम् ।
स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूत्तम

apramattena te bhāvyaṃ sadā prati puraṃdaram |
sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūttama

इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः ।
सदैवोग्रतपा राजन्नग्र्यर्कसदृशद्युतिः

ityukto vipulastena tapasvī niyatendriyaḥ |
sadaivogratapā rājannagryarkasadṛśadyutiḥ

धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत ।
पुनश्चेदं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम्

dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti pratyabhāṣata |
punaścedaṃ mahārāja papraccha prasthitaṃ gurum

कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने ।
वपुस्तेजश्च कीदृग्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kāni rūpāṇi śakrasya bhavantyāgacchato mune |
vapustejaśca kīdṛgvai tanme vyākhyātumarhasi

ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने ।
आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत

tataḥ sa bhagavāṃstasmai vipulāya mahātmane |
ācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata

बहुमायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनः ।
तांस्तान्विकुरुते भावान्बहूनथ मुहुर्मुहुः

bahumāyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ |
tāṃstānvikurute bhāvānbahūnatha muhurmuhuḥ

किरीटी वज्रधृग्धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः ।
भवत्यथ मुहूर्तेनि चण्डालसमदर्शनः

kirīṭī vajradhṛgdhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ |
bhavatyatha muhūrteni caṇḍālasamadarśanaḥ

शिखी जटी चीरवासाः पुनर्भवति पुत्रक ।
बृहच्छरीरश्च पनश्चीरवासाः पुनः कृशः

śikhī jaṭī cīravāsāḥ punarbhavati putraka |
bṛhaccharīraśca panaścīravāsāḥ punaḥ kṛśaḥ

गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः ।
विरूपो रूपवांश्चैव युवा वृद्धस्तथैव च

gauraṃ śyāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥ |
virūpo rūpavāṃścaiva yuvā vṛddhastathaiva ca

प्राज्ञो जडश्च मूकश्च ह्रस्वो दीर्घस्तथैव च ।
ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यः शूद्रस्तथैव च

prājño jaḍaśca mūkaśca hrasvo dīrghastathaiva ca |
brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva vaiśyaḥ śūdrastathaiva ca

प्रतिलोमोऽनुलोमश्च भवत्यथ शतक्रतुः ।
शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान्

pratilomo'nulomaśca bhavatyatha śatakratuḥ |
śukavāyasarūpī ca haṃsakokilarūpavān

सिंहव्याघ्रगजानां च रूपं धारयते पुनः ।
दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेऽपि च

siṃhavyāghragajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ |
daivaṃ daityamatho rājñāṃ vapurdhārayate'pi ca

अकृशो मायुभग्राङ्गः शकुनिर्विकृतस्तथा ।
चतुष्पाद्बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिशः

akṛśo māyubhagrāṅgaḥ śakunirvikṛtastathā |
catuṣpādbahurūpaśca punarbhavati bāliśaḥ

मक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेऽपि च ।
न शक्यमस्य ग्रहणं कर्तुं विपुल केनचित्

makṣikāmaśakādīnāṃ vapurdhārayate'pi ca |
na śakyamasya grahaṇaṃ kartuṃ vipula kenacit

अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत् ।
पुनरन्तर्हितः शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा

api viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭamidaṃ jagat |
punarantarhitaḥ śakro dṛśyate jñānacakṣuṣā

वायुभूतश्च स पुनर्देवराजो भवत्युतः ।
एवंरूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः ।
तस्माद्विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम्

vāyubhūtaśca sa punardevarājo bhavatyutaḥ |
evaṃrūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥ |
tasmādvipula yatnena rakṣemāṃ tanumadhyamām

यथा रुचिं नवलिहेद्देवेन्द्रो भृगुसत्तम ।
क्रतावुपहिते न्यस्तं हविः श्वेव दुरात्मवान्

yathā ruciṃ navaliheddevendro bhṛgusattama |
kratāvupahite nyastaṃ haviḥ śveva durātmavān

एवमाख्याय स मुनिर्यज्ञकारोऽगमत्तदा ।
देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम

evamākhyāya sa muniryajñakāro'gamattadā |
devaśarmā mahābhāgastato bharatasattama

विपुलस्तु वचः श्रुत्वा गुरोश्चिन्तामुपेयिवान् ।
रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात्

vipulastu vacaḥ śrutvā gurościntāmupeyivān |
rakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājānmahābalāt

किन्नु शक्यं मया कर्तुं गुरुदाराभिरक्षणे ।
मायावी हि सुरेन्द्रोसौ दुर्धर्षश्चापि वीर्यवान्

kinnu śakyaṃ mayā kartuṃ gurudārābhirakṣaṇe |
māyāvī hi surendrosau durdharṣaścāpi vīryavān

नीपिधायाश्रमं शक्यो रक्षितुं पाकशासनः ।
उटजं वा तथा ह्यस्य नानाविधसरूपता

nīpidhāyāśramaṃ śakyo rakṣituṃ pākaśāsanaḥ |
uṭajaṃ vā tathā hyasya nānāvidhasarūpatā

वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत् ।
तस्मादिमां सम्प्रविश्य रुचिं स्थास्येहमद्य वै

vāyurūpeṇa vā śakro gurupatnīṃ pradharṣayet |
tasmādimāṃ sampraviśya ruciṃ sthāsyehamadya vai

अथवा पौरुषेणेयं न शक्या रक्षितुं मया ।
बहुरूपो हि भगवाञ्छ्रूयते पाकशासनः

athavā pauruṣeṇeyaṃ na śakyā rakṣituṃ mayā |
bahurūpo hi bhagavāñchrūyate pākaśāsanaḥ

सोहं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात् ।
गात्राणि गात्रैरस्याहं सम्प्रवेक्ष्ये हि रक्षितुम्

sohaṃ yogabalādenāṃ rakṣiṣye pākaśāsanāt |
gātrāṇi gātrairasyāhaṃ sampravekṣye hi rakṣitum

यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीमद्य पश्यति मे गुरुः ।
शप्स्यत्यसंशयं कोपाद्दिव्यज्ञानो महातपाः

yadyucchiṣṭāmimāṃ patnīmadya paśyati me guruḥ |
śapsyatyasaṃśayaṃ kopāddivyajñāno mahātapāḥ

न चेयं रक्षितुं शक्या यथाऽन्या प्रमदा नृभिः ।
मायावी हि सुरेन्द्रोसावहो प्राप्तोस्मि संशयम्

na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathā'nyā pramadā nṛbhiḥ |
māyāvī hi surendrosāvaho prāptosmi saṃśayam

अवश्यं करणीयं हि गुरोरिह हि शासनम् ।
यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्यं स्यात्कृतं मया

avaśyaṃ karaṇīyaṃ hi guroriha hi śāsanam |
yadi tvetadahaṃ kuryāmāścaryaṃ syātkṛtaṃ mayā

योगेनाथ प्रविश्येदं गुरुपत्न्याः कलेवरम् ।
असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथा चलः

yogenātha praviśyedaṃ gurupatnyāḥ kalevaram |
asaktaḥ padmapatrastho jalabinduryathā calaḥ

एवमेव शरीरे ऽस्या निवत्स्यामि समाहितः ।
निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम

evameva śarīre 'syā nivatsyāmi samāhitaḥ |
nirmuktasya rajorūpānnāparādho bhavenmama

यथाहि शून्यां पथिकः सभामध्यावसेत्यथि ।
तथाऽद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्याः कलेवरम् ।
एवमेव शरीरे ऽस्य निवत्स्यामि समाहितः

yathāhi śūnyāṃ pathikaḥ sabhāmadhyāvasetyathi |
tathā'dyāvāsayiṣyāmi gurupatnyāḥ kalevaram |
evameva śarīre 'sya nivatsyāmi samāhitaḥ

इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्च सर्वशः ।
तपश्च विपुलं दृष्ट्वा गुरोरात्मन एव च

ityevaṃ dharmamālokya vedavedāṃśca sarvaśaḥ |
tapaśca vipulaṃ dṛṣṭvā gurorātmana eva ca

इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गवः ।
अन्वतिष्ठत्परं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव

iti niścitya manasā rakṣāṃ prati sa bhārgavaḥ |
anvatiṣṭhatparaṃ yatnaṃ yathā tacchṛṇu pārthiva

गुरुपत्नीं समासीनो विपुलः स महातपाः ।
उपासीनामनिन्द्याङ्गी कथार्थैः समलोभयत्

gurupatnīṃ samāsīno vipulaḥ sa mahātapāḥ |
upāsīnāmanindyāṅgī kathārthaiḥ samalobhayat

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रश्मिं संयोज्य रश्मिभिः ।
विवेश विपुलः कायमाकाशं पवनो यथा

netrābhyāṃ netrayorasyā raśmiṃ saṃyojya raśmibhiḥ |
viveśa vipulaḥ kāyamākāśaṃ pavano yathā

लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च ।
अविचेष्टन्नतिष्ठद्वै छायेवान्तर्गतो मुनिः

lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca |
aviceṣṭannatiṣṭhadvai chāyevāntargato muniḥ

ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्याः कलेवरम् ।
उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुध्यत

tato viṣṭabhya vipulo gurupatnyāḥ kalevaram |
uvāsa rakṣaṇe yukto na ca sā tamabudhyata

यं कालं नागतो राजन्गुरुस्तस्य महात्मनः ।
क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं कालं सोऽभ्यरक्षत

yaṃ kālaṃ nāgato rājangurustasya mahātmanaḥ |
kratuṃ samāpya svagṛhaṃ taṃ kālaṃ so'bhyarakṣata