अध्याय 7: बदला हुआ चरु और विश्वामित्र का जन्म

श्रूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रो यथा पुरा ।
ब्राह्मणत्वं गतस्तात् ब्रह्मर्षित्वं तथैव च

śrūyatāṃ pārtha tattvena viśvāmitro yathā purā |
brāhmaṇatvaṃ gatastāt brahmarṣitvaṃ tathaiva ca

भरतस्यान्ववाये वै मिथिलो नाम पार्थिवः ।
बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतांवरः

bharatasyānvavāye vai mithilo nāma pārthivaḥ |
babhūva bharataśreṣṭha yajvā dharmabhṛtāṃvaraḥ

तस्य पुत्रो महानासीञ्जह्नुर्नाम नरेश्वरः ।
दुहितृत्वमनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः

tasya putro mahānāsīñjahnurnāma nareśvaraḥ |
duhitṛtvamanuprāptā gaṅgā yasya mahātmanaḥ

तस्यात्मजस्तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपो महायशाः ।
सिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिर्बलाकाश्वो महाबलः

tasyātmajastulyaguṇaḥ sindhudvīpo mahāyaśāḥ |
sindhudvīpācca rājarṣirbalākāśvo mahābalaḥ

वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म इवापरः ।
कुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः

vallabhastasya tanayaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ |
kuśikastasya tanayaḥ sahasrākṣasamadyutiḥ

कुशिकस्यात्मजः श्रीमान्गाधिर्नाम जनेश्वरः ।
अपुत्रः प्रसवेनार्थी वनवासमुपावसत्

kuśikasyātmajaḥ śrīmāngādhirnāma janeśvaraḥ |
aputraḥ prasavenārthī vanavāsamupāvasat

कन्या जज्ञे सुतात्तस्य वने निवसतः सतः ।
नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि

kanyā jajñe sutāttasya vane nivasataḥ sataḥ |
nāmnā satyavatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi

तां वव्रे भार्गवः श्रीमांश्च्यवनस्यात्मसम्भवः ।
ऋचीक इति विख्यातो विपुले तपसि स्थितः

tāṃ vavre bhārgavaḥ śrīmāṃścyavanasyātmasambhavaḥ |
ṛcīka iti vikhyāto vipule tapasi sthitaḥ

स तां न प्रददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने ।
दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः

sa tāṃ na pradadau tasmai ṛcīkāya mahātmane |
daridra iti matvā vai gādhiḥ śatrunibarhaṇaḥ

प्रत्याख्याय पुनर्यान्तमब्रवीद्राजसत्तप्रः ।
शुल्कं प्रदीयतां मह्यं ततो वत्स्यसि मे सुताम्

pratyākhyāya punaryāntamabravīdrājasattapraḥ |
śulkaṃ pradīyatāṃ mahyaṃ tato vatsyasi me sutām

किं प्रयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कमहं नृप ।
दुहितुर्ब्रूह्यसंसक्तो माऽभूत्तत्र विचारणा

kiṃ prayacchāmi rājendra tubhyaṃ śulkamahaṃ nṛpa |
duhiturbrūhyasaṃsakto mā'bhūttatra vicāraṇā

चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरहसाम् ।
एकतः श्यामकर्णानां सहस्रं दाह भार्गव

candraraśmiprakāśānāṃ hayānāṃ vātarahasām |
ekataḥ śyāmakarṇānāṃ sahasraṃ dāha bhārgava

ततः स भृगुशार्दूलश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः ।
अब्रवीद्वरुणं देवमादित्यं पतिमम्भसाम्

tataḥ sa bhṛguśārdūlaścyavanasyātmajaḥ prabhuḥ |
abravīdvaruṇaṃ devamādityaṃ patimambhasām

एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।
सहस्रं वातवेगानां भिक्षे त्वां देवसत्तम

ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām |
sahasraṃ vātavegānāṃ bhikṣe tvāṃ devasattama

तथेति वरुणो देव आदित्यो भृगुसत्तमम् ।
उवाच यत्र ते च्छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिनः

tatheti varuṇo deva ādityo bhṛgusattamam |
uvāca yatra te cchandastatrotthāsyanti vājinaḥ

ध्यातमात्रे ऋचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।
गङ्गाजलात्समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम्

dhyātamātre ṛcīkena hayānāṃ candravarcasām |
gaṅgājalātsamuttasthau sahasraṃ vipulaujasām

अदूरे कान्यकुब्जस्य गङ्गायास्तीरमुत्तमम् ।
अश्वतीर्थं तदद्यापि मानवाः परिचक्षते

adūre kānyakubjasya gaṅgāyāstīramuttamam |
aśvatīrthaṃ tadadyāpi mānavāḥ paricakṣate

ततो वै गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम् ।
ऋचीकः प्रददौ प्रीतः शुल्कार्थं तपतां वरः

tato vai gādhaye tāta sahasraṃ vājināṃ śubham |
ṛcīkaḥ pradadau prītaḥ śulkārthaṃ tapatāṃ varaḥ

ततः स विस्मितो राजा गाधिः शापभयेन च ।
ददौ तां समलङ्कृत्य कन्यां भृगुसुताय वै

tataḥ sa vismito rājā gādhiḥ śāpabhayena ca |
dadau tāṃ samalaṅkṛtya kanyāṃ bhṛgusutāya vai

जग्राह विधिवत्पाणिं तस्या ब्रह्मर्षिसत्तमः ।
सा च तं पतिमासाद्य परं हर्षमवाप ह

jagrāha vidhivatpāṇiṃ tasyā brahmarṣisattamaḥ |
sā ca taṃ patimāsādya paraṃ harṣamavāpa ha

स तुतोष च ब्रह्मर्षिस्तस्या वृत्तेन भारत ।
छन्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम्

sa tutoṣa ca brahmarṣistasyā vṛttena bhārata |
chandayāmāsa caivaināṃ vareṇa varavarṇinīm

मात्रे तत्सर्वमाचख्यौ सा कन्या राजसत्तम ।
अथतामब्रवीन्माता सुतां किञ्चिदवाङ्मुखीम्

mātre tatsarvamācakhyau sā kanyā rājasattama |
athatāmabravīnmātā sutāṃ kiñcidavāṅmukhīm

ममापि पुत्रि भर्ता ते प्रसादं कर्तुमर्हति ।
अपत्यस्य प्रदानेन समर्थश्च महातपाः

mamāpi putri bhartā te prasādaṃ kartumarhati |
apatyasya pradānena samarthaśca mahātapāḥ

ततः सा त्वरितं गत्वा तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ।
मातुश्चिकीर्षितं राजन्ऋचीकस्तामथाब्रवीत्

tataḥ sā tvaritaṃ gatvā tatsarvaṃ pratyavedayat |
mātuścikīrṣitaṃ rājanṛcīkastāmathābravīt

गुणवन्तं च पुत्रं वै त्वं च साऽथ जनिष्यथ ।
जनन्यास्तव कल्याणि मा भूद्वै प्रणयोऽन्यथा

guṇavantaṃ ca putraṃ vai tvaṃ ca sā'tha janiṣyatha |
jananyāstava kalyāṇi mā bhūdvai praṇayo'nyathā

तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते महान् ।
अस्मद्वंशकरः श्रीमांस्तव भ्राता च वंशकृत्

tava caiva guṇaślāghī putra utpatsyate mahān |
asmadvaṃśakaraḥ śrīmāṃstava bhrātā ca vaṃśakṛt

ऋतुस्नाता च साऽश्वत्थं त्वं च वृक्षमुदुम्बरम् ।
परिष्वजेतं कल्याणि तत इष्टमवाप्स्यथः

ṛtusnātā ca sā'śvatthaṃ tvaṃ ca vṛkṣamudumbaram |
pariṣvajetaṃ kalyāṇi tata iṣṭamavāpsyathaḥ

चरुद्वयमिदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते ।
त्वं च सा चोपभुञ्जीतं ततः पुत्राववाप्स्यथः

carudvayamidaṃ caiva mantrapūtaṃ śucismite |
tvaṃ ca sā copabhuñjītaṃ tataḥ putrāvavāpsyathaḥ

ततः सत्यवती हृष्टा मातरं प्रत्यभाषत ।
यदृचीकेन कथितं तच्चाचख्यौ चरुद्वयम्

tataḥ satyavatī hṛṣṭā mātaraṃ pratyabhāṣata |
yadṛcīkena kathitaṃ taccācakhyau carudvayam

तामुवाच ततो माता सुतां सत्यवतीं तदा ।
पुत्रि पूर्वोपपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम

tāmuvāca tato mātā sutāṃ satyavatīṃ tadā |
putri pūrvopapannāyāḥ kuruṣva vacanaṃ mama

भर्त्रा य एष दत्तस्ते चरुर्मन्त्रपुरस्कृतः ।
एनं प्रयच्छ मह्यं त्वं मदीयं त्वं गृहाण च

bhartrā ya eṣa dattaste carurmantrapuraskṛtaḥ |
enaṃ prayaccha mahyaṃ tvaṃ madīyaṃ tvaṃ gṛhāṇa ca

व्यत्यासं वृक्षयोश्चापि करवाव शुचिस्मिते ।
यदि प्रमाणं वचनं मम मातुरनिन्दिते

vyatyāsaṃ vṛkṣayoścāpi karavāva śucismite |
yadi pramāṇaṃ vacanaṃ mama māturanindite

स्वमपत्यं विशिष्टं हि सर्व इच्छत्यनाविलम् ।
व्यक्तं भगवता चात्र कृतमेवं भविष्यति

svamapatyaṃ viśiṣṭaṃ hi sarva icchatyanāvilam |
vyaktaṃ bhagavatā cātra kṛtamevaṃ bhaviṣyati

ततो मे त्वच्चरौ भावः पादपे च समुध्यमे ।
कथं विशिष्टो भ्राता मे भवेदित्येव चिन्तय

tato me tvaccarau bhāvaḥ pādape ca samudhyame |
kathaṃ viśiṣṭo bhrātā me bhavedityeva cintaya

तथाच कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा ।
अथ गर्भावनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर

tathāca kṛtavatyau te mātā satyavatī ca sā |
atha garbhāvanuprāpte ubhe te vai yudhiṣṭhira

दृष्ट्वा गर्भमनुप्राप्तां भार्यां स च महानृषिः ।
उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः

dṛṣṭvā garbhamanuprāptāṃ bhāryāṃ sa ca mahānṛṣiḥ |
uvāca tāṃ satyavatīṃ durmanā bhṛgusattamaḥ

व्यत्यासेनोपयुक्तस्ते चरुर्व्यक्तं भविष्यति ।
व्यत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे

vyatyāsenopayuktaste carurvyaktaṃ bhaviṣyati |
vyatyāsaḥ pādape cāpi suvyaktaṃ te kṛtaḥ śubhe

मया हि विश्वं यद्ब्राह्म त्वच्चरौ सन्निवेशितम् ।
क्षत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम्

mayā hi viśvaṃ yadbrāhma tvaccarau sanniveśitam |
kṣatravīryaṃ ca sakalaṃ carau tasyā niveśitam

त्रैलोक्यविख्यातगुणं त्वं विप्रं जनयिष्यसि ।
सा च क्षत्रं विशिष्टं वै तत एतत्कृतं मया

trailokyavikhyātaguṇaṃ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi |
sā ca kṣatraṃ viśiṣṭaṃ vai tata etatkṛtaṃ mayā

व्यत्यासस्तु कृतो यस्मात्त्वया मात्रा च ते शुभे ।
तस्मात्सा ब्राह्मणं श्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति

vyatyāsastu kṛto yasmāttvayā mātrā ca te śubhe |
tasmātsā brāhmaṇaṃ śreṣṭhaṃ mātā te janayiṣyati

क्षत्रियं तूग्रकर्माणं त्वं भद्रे जनयिष्यसि ।
न हि ते तत्कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि

kṣatriyaṃ tūgrakarmāṇaṃ tvaṃ bhadre janayiṣyasi |
na hi te tatkṛtaṃ sādhu mātṛsnehena bhāmini

सा श्रुत्वा शोकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी ।
भूमौ सत्यवती राजंश्छिन्नेव रुचिरा लता

sā śrutvā śokasaṃtaptā papāta varavarṇinī |
bhūmau satyavatī rājaṃśchinneva rucirā latā

प्रतिलभ्य च सा सञ्ज्ञां शिरसा प्रणिपत्य च ।
उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी भार्गवर्षभम्

pratilabhya ca sā sañjñāṃ śirasā praṇipatya ca |
uvāca bhāryā bhartāraṃ gādheyī bhārgavarṣabham

प्रसादयन्त्यां भार्यायां मयि ब्रह्मविदांवर ।
प्रसादं कुरु विप्रर्षे न मे स्यात्त्रत्रियः सुतः

prasādayantyāṃ bhāryāyāṃ mayi brahmavidāṃvara |
prasādaṃ kuru viprarṣe na me syāttratriyaḥ sutaḥ

कामं ममोग्रकर्मा वै पौत्रो भवितुमर्हति ।
न तु मे स्यात्सुतो ब्रह्मन्नेष मे दीयतां वरः

kāmaṃ mamograkarmā vai pautro bhavitumarhati |
na tu me syātsuto brahmanneṣa me dīyatāṃ varaḥ

एवमस्त्विति होवाच स्वां भार्यां सुमहातपाः ।
ततः सा जनयामास जमदग्निं सुतं शुभम्

evamastviti hovāca svāṃ bhāryāṃ sumahātapāḥ |
tataḥ sā janayāmāsa jamadagniṃ sutaṃ śubham

विश्वामित्रं चाजनयद्गाधिभार्या यशस्विनी ।
ऋषेः प्रसादाद्राजेन्द्र ब्रह्मर्षि ब्रह्मवादिनम्

viśvāmitraṃ cājanayadgādhibhāryā yaśasvinī |
ṛṣeḥ prasādādrājendra brahmarṣi brahmavādinam

ततो ब्राह्मणतां यातो विश्वामित्रो महातपाः ।
क्षत्रियः सोऽप्यथ तथा ब्रह्मवंशस्य कारकः

tato brāhmaṇatāṃ yāto viśvāmitro mahātapāḥ |
kṣatriyaḥ so'pyatha tathā brahmavaṃśasya kārakaḥ

तस्य पुत्रा महात्मानो ब्रह्मवंशविवर्धनाः ।
तपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकर्तार एव च

tasya putrā mahātmāno brahmavaṃśavivardhanāḥ |
tapasvino brahmavido gotrakartāra eva ca

मधुच्छन्दश्च भगवान्देवरातश्च वीर्यवान् ।
अक्षीणश्च शकुन्तश्च बभ्रुः कालपथस्तथा

madhucchandaśca bhagavāndevarātaśca vīryavān |
akṣīṇaśca śakuntaśca babhruḥ kālapathastathā

याज्ञवल्क्यश्च विख्यातस्तथा स्थूणो महाव्रतः ।
उलूको यमदूतश्च तथर्षिः सैन्धवायनः

yājñavalkyaśca vikhyātastathā sthūṇo mahāvrataḥ |
ulūko yamadūtaśca tatharṣiḥ saindhavāyanaḥ

पर्णजङ्घश्च भगवान्गावलश्च महानृषिः ।
ऋषिर्वज्रस्तथा ख्यातः सालङ्कायन एव च

parṇajaṅghaśca bhagavāngāvalaśca mahānṛṣiḥ |
ṛṣirvajrastathā khyātaḥ sālaṅkāyana eva ca

लीलाढ्यो नारदश्चैव तथा कूर्चामुखः स्मृतः ।
वादुलिर्मुसलश्चैव वक्षोग्रीवस्तथैव च ।

līlāḍhyo nāradaścaiva tathā kūrcāmukhaḥ smṛtaḥ |
vādulirmusalaścaiva vakṣogrīvastathaiva ca |

आङ्घ्रिको नैकदृक्चैव शिलायूपः सितः शुचिः ।
चक्रको मारुतन्तव्यो वातघ्नोऽथाश्वलायनः

āṅghriko naikadṛkcaiva śilāyūpaḥ sitaḥ śuciḥ |
cakrako mārutantavyo vātaghno'thāśvalāyanaḥ

श्यामायनोऽथ गार्ग्यश्च जाबालिः सुश्रुतस्तथा ।
कारीषिरथ संश्रुत्यः परपौरवतन्तवः

śyāmāyano'tha gārgyaśca jābāliḥ suśrutastathā |
kārīṣiratha saṃśrutyaḥ parapauravatantavaḥ

महानृषिश्च कपिलस्तथर्षिस्ताडकायनः ।
तथैव चोपगहनस्तथर्षिश्चासुरायणः

mahānṛṣiśca kapilastatharṣistāḍakāyanaḥ |
tathaiva copagahanastatharṣiścāsurāyaṇaḥ

मार्दमर्षिर्हिरण्याक्षो जङ्गारिर्बाभ्रवायणिः ।
भूतिर्विभूतिः सूतश्च सुरकृत्तु तथैव च

mārdamarṣirhiraṇyākṣo jaṅgārirbābhravāyaṇiḥ |
bhūtirvibhūtiḥ sūtaśca surakṛttu tathaiva ca

अरालिर्नाचिकश्चैव चाम्पेयोज्जयनौ तथा ।
नवतन्तुर्बकनखः सेयनो यतिरेव च

arālirnācikaścaiva cāmpeyojjayanau tathā |
navatanturbakanakhaḥ seyano yatireva ca

अम्भोरुदश्चारुमत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः ।
ऊर्जयोनिरुदापेक्षी नारदी च महानृषिः ।
विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः

ambhorudaścārumatsyaḥ śirīṣī cātha gārdabhiḥ |
ūrjayonirudāpekṣī nāradī ca mahānṛṣiḥ |
viśvāmitrātmajāḥ sarve munayo brahmavādinaḥ

तथैव क्षत्रियो राजन्विश्वामित्रो महातपाः ।
ऋचीकेनाहितं ब्रह्म परमेतद्युधिष्ठिर

tathaiva kṣatriyo rājanviśvāmitro mahātapāḥ |
ṛcīkenāhitaṃ brahma parametadyudhiṣṭhira

एतत्ते सर्वमाख्यातं तत्वेन भरतर्षभ ।
विश्वामित्रस्य वै जन्म सोमसूर्याग्नितेजसः

etatte sarvamākhyātaṃ tatvena bharatarṣabha |
viśvāmitrasya vai janma somasūryāgnitejasaḥ

यत्रयत्र च सन्देहो भूयस्ते राजसत्तम ।
तत्रतत्र च मां ब्रूहि च्छेत्ताऽस्मि तव संशयान्

yatrayatra ca sandeho bhūyaste rājasattama |
tatratatra ca māṃ brūhi cchettā'smi tava saṃśayān