अध्याय 6: युधिष्ठिर पूछते हैं विश्वामित्र ब्राह्मण कैसे बने

ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्राप्यं त्रिभिर्वर्णैर्नराधिप ।
कथं प्राप्तं महाराज क्षत्रियेण महात्मना

brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpyaṃ tribhirvarṇairnarādhipa |
kathaṃ prāptaṃ mahārāja kṣatriyeṇa mahātmanā

विश्वामित्रेण धर्मात्मन्ब्राह्मणत्वं नरर्षभ ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तन्मे ब्रूहि पितामह

viśvāmitreṇa dharmātmanbrāhmaṇatvaṃ nararṣabha |
śrotumicchāmi tattvena tanme brūhi pitāmaha

तेन ह्यमितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः ।
हतं पुत्रशतं सद्यस्तपसाऽपि पितामह

tena hyamitavīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
hataṃ putraśataṃ sadyastapasā'pi pitāmaha

यातुधानाश्च बहवो राक्षसास्तिग्मतेजसः ।
मन्युनाऽऽविष्टदेहेन सृष्टाः कालान्तकोपमाः

yātudhānāśca bahavo rākṣasāstigmatejasaḥ |
manyunā''viṣṭadehena sṛṣṭāḥ kālāntakopamāḥ

महान्कुशिकवंशश्च ब्रह्मर्षिशतसंकुलः ।
स्थापितो नरलोकेऽस्मिन्विद्वद्ब्राह्मणसंकुलः

mahānkuśikavaṃśaśca brahmarṣiśatasaṃkulaḥ |
sthāpito naraloke'sminvidvadbrāhmaṇasaṃkulaḥ

ऋतीकस्यात्मजश्चैव शुनःशेपो महातपाः ।
विमोक्षितो महासत्रात्पशुतामप्युपागतः

ṛtīkasyātmajaścaiva śunaḥśepo mahātapāḥ |
vimokṣito mahāsatrātpaśutāmapyupāgataḥ

हरिश्चन्द्रक्रतौ देवांस्तोषयित्वाऽऽत्मतेजसा ।
पुत्रतामनुसंप्राप्तो विश्वामित्रस्य धीमतः

hariścandrakratau devāṃstoṣayitvā''tmatejasā |
putratāmanusaṃprāpto viśvāmitrasya dhīmataḥ

नाभिवादयते ज्येष्ठं देवरातं नराधिप ।
पुत्राः पञ्चशतं चापि शप्ताः श्वपचतां गताः

nābhivādayate jyeṣṭhaṃ devarātaṃ narādhipa |
putrāḥ pañcaśataṃ cāpi śaptāḥ śvapacatāṃ gatāḥ

त्रिशङ्कुर्बन्धुभिर्मुक्त ऐक्ष्वाकः प्रीतिपूर्वकम् ।
अवाक्शिरादिवं नीतो दक्षिणामाश्रितोदिशम्

triśaṅkurbandhubhirmukta aikṣvākaḥ prītipūrvakam |
avākśirādivaṃ nīto dakṣiṇāmāśritodiśam

विश्वामित्रस्य भगिनी नदी देवर्षिसेविता ।
कौशिकीति कृता पुण्या ब्रह्मर्षिसुरसेविता

viśvāmitrasya bhaginī nadī devarṣisevitā |
kauśikīti kṛtā puṇyā brahmarṣisurasevitā

तपोविघ्नकरी चैव पञ्चचूडा सुसंमता ।
रम्भा नामाप्सराः शापाद्यस्य शैलत्वमागता

tapovighnakarī caiva pañcacūḍā susaṃmatā |
rambhā nāmāpsarāḥ śāpādyasya śailatvamāgatā

तथैवास्य भयाद्बद्ध्वा वसिष्ठः सलिले पुरा ।
आत्मानं मञ्जयञ्श्रीमान्विपाशः पुनरुत्थितः

tathaivāsya bhayādbaddhvā vasiṣṭhaḥ salile purā |
ātmānaṃ mañjayañśrīmānvipāśaḥ punarutthitaḥ

तदाप्रभृति पुण्या हि विपाशाऽभून्महानदी ।
विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मनः

tadāprabhṛti puṇyā hi vipāśā'bhūnmahānadī |
vikhyātā karmaṇā tena vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

वश्यश्च भगवान्येन देवसेनाग्रगः प्रभुः ।
स्तुतः प्रीतमनाश्चासीच्छापाच्चैनममुञ्चत

vaśyaśca bhagavānyena devasenāgragaḥ prabhuḥ |
stutaḥ prītamanāścāsīcchāpāccainamamuñcata

ध्रुवस्यौत्तानपादस्य ब्रह्मर्षीणां तथैव च ।
मध्ये ज्वलति यो नित्यमुदीचीमाश्रितो दिशम्

dhruvasyauttānapādasya brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca |
madhye jvalati yo nityamudīcīmāśrito diśam

तस्यैतानि च कर्माणि तथाऽन्यानि च कौरव ।
क्षत्रियस्येत्यतो जातमिदं कौहतूलं मम

tasyaitāni ca karmāṇi tathā'nyāni ca kaurava |
kṣatriyasyetyato jātamidaṃ kauhatūlaṃ mama

किमेतदिति तत्त्वेन प्रब्रूहि भरतर्षभ ।
देहान्तरमनासाद्य कथं स ब्राह्मणोऽभवत्

kimetaditi tattvena prabrūhi bharatarṣabha |
dehāntaramanāsādya kathaṃ sa brāhmaṇo'bhavat

एतत्तत्वेन मे तात सर्वमाख्यातुमर्हसि ।
मतङ्गस्य यथातत्त्वं तथैवैतद्वदस्व मे

etattatvena me tāta sarvamākhyātumarhasi |
mataṅgasya yathātattvaṃ tathaivaitadvadasva me

स्थाने मतङ्गो ब्राह्मण्यं नालभद्भरतर्षभ ।
चण्डालयोनौजातो हि कथं ब्राह्मण्यमाप्तवान्

sthāne mataṅgo brāhmaṇyaṃ nālabhadbharatarṣabha |
caṇḍālayonaujāto hi kathaṃ brāhmaṇyamāptavān