अध्याय 8: भृगु के वचन से वीतहव्य ब्राह्मण बने

श्रुतं मे महदाख्यानमेतत्कुरुकुलोद्वह ।
सुदुष्प्रापं यद्ब्रवीषि ब्राह्मण्यं वदतांवर

śrutaṃ me mahadākhyānametatkurukulodvaha |
suduṣprāpaṃ yadbravīṣi brāhmaṇyaṃ vadatāṃvara

विश्वामिइत्रो महाराज राजा ब्राह्मणतां गतः ।
कथितं भवता सर्वं विस्तरेण पितामह

viśvāmiitro mahārāja rājā brāhmaṇatāṃ gataḥ |
kathitaṃ bhavatā sarvaṃ vistareṇa pitāmaha

तच्च राजन्मया सर्वं श्रुतं बुद्धिमतांवर ।
आगमो हि परोऽस्माकं त्वत्तः कौरवनन्दन

tacca rājanmayā sarvaṃ śrutaṃ buddhimatāṃvara |
āgamo hi paro'smākaṃ tvattaḥ kauravanandana

वीतहव्यश्च नृपतिः श्रुतो मे विप्रतां गतः ।
तदेव तावद्गाङ्गेय श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो

vītahavyaśca nṛpatiḥ śruto me vipratāṃ gataḥ |
tadeva tāvadgāṅgeya śrotumicchāmyahaṃ vibho

स केन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्मण्यं राजसत्तमः ।
वरेण तपसा वाऽपि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

sa kena karmaṇā prāpto brāhmaṇyaṃ rājasattamaḥ |
vareṇa tapasā vā'pi tanme vyākhyātumarhasi

शृणु राजन्यथा राजा वीतहव्यो महायशाः ।
राजर्षिर्दुर्लभं प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम्

śṛṇu rājanyathā rājā vītahavyo mahāyaśāḥ |
rājarṣirdurlabhaṃ prāpto brāhmaṇyaṃ lokasatkṛtam

मनोर्महात्मनस्तात प्रजा धर्मेण शासतः ।
बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिरिति विश्रुतः

manormahātmanastāta prajā dharmeṇa śāsataḥ |
babhūva putro dharmātmā śaryātiriti viśrutaḥ

तस्यान्ववाये द्वौ राजन्राजानौ सम्बभूवतुः ।
हैहयस्तालजङ्घश्च वत्सेषु जयतांवर

tasyānvavāye dvau rājanrājānau sambabhūvatuḥ |
haihayastālajaṅghaśca vatseṣu jayatāṃvara

हैहयस्य तु राजेन्द्र दशसु स्त्रीषु भारत ।
शतं बभूव पुत्राणां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
तुल्यरूपप्रभावानां बलिनां युद्धशालिनाम्

haihayasya tu rājendra daśasu strīṣu bhārata |
śataṃ babhūva putrāṇāṃ śūrāṇāmanivartinām |
tulyarūpaprabhāvānāṃ balināṃ yuddhaśālinām

धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः

dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kṛtaśramāḥ

काशिष्वपि नृपो राजन्दिवोदासपितामहः ।
हर्यश्व इति विख्यातो बभूव जयतांवरः

kāśiṣvapi nṛpo rājandivodāsapitāmahaḥ |
haryaśva iti vikhyāto babhūva jayatāṃvaraḥ

स वीतहव्यदायादैरागत्य पुरुषर्षभ ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये सङ्ग्रामे विनिपातितः

sa vītahavyadāyādairāgatya puruṣarṣabha |
gaṅgāyamunayormadhye saṅgrāme vinipātitaḥ

तं तु हत्वा नरपतिं हैहयास्ते महारथाः ।
प्रतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानामकुतोभयाः

taṃ tu hatvā narapatiṃ haihayāste mahārathāḥ |
pratijagmuḥ purīṃ ramyāṃ vatsānāmakutobhayāḥ

हर्यश्वस्य च दायादः काशिराजोऽभ्यषिच्यत ।
सुदेवो देवसंकाशः साक्षाद्धर्म इवापरः

haryaśvasya ca dāyādaḥ kāśirājo'bhyaṣicyata |
sudevo devasaṃkāśaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ

स पालयामास महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः ।
तैर्वीतहव्यैरागत्य युधि सर्वैर्विनिर्जितः

sa pālayāmāsa mahīṃ dharmātmā kāśinandanaḥ |
tairvītahavyairāgatya yudhi sarvairvinirjitaḥ

तमथाजौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।
सौदेविस्त्वथ काशीशोदिवोदासोऽभ्यषिच्यत

tamathājau vinirjitya pratijagmuryathāgatam |
saudevistvatha kāśīśodivodāso'bhyaṣicyata

दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्य तेषां यतात्मनाम् ।
वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात्

divodāsastu vijñāya vīrya teṣāṃ yatātmanām |
vārāṇasīṃ mahātejā nirmame śakraśāsanāt

विप्रक्षत्रियसम्बाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम् ।
नैकद्रव्योच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम्

viprakṣatriyasambādhāṃ vaiśyaśūdrasamākulām |
naikadravyoccayavatīṃ samṛddhavipaṇāpaṇām

गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम् ॥
गोमत्या दक्षिणे कूले शक्रस्येवामरावतीम् ।

gaṅgāyā uttare kūle vaprānte rājasattam ||
gomatyā dakṣiṇe kūle śakrasyevāmarāvatīm |

तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम् ।
आगत्य हैहया भूयः पर्यधावन्त भारत

tatra taṃ rājaśārdūlaṃ nivasantaṃ mahīpatim |
āgatya haihayā bhūyaḥ paryadhāvanta bhārata

स निष्क्रम्य ददौ युद्धं तेभ्यो राजा महाबलः ।
देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युतिः

sa niṣkramya dadau yuddhaṃ tebhyo rājā mahābalaḥ |
devāsurasamaṃ ghoraṃ divodāso mahādyutiḥ

स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर्दश ।
हतवाहनभूयिष्ठस्ततो दैन्यमुपागमत्

sa tu yuddhe mahārāja dinānāṃ daśatīrdaśa |
hatavāhanabhūyiṣṭhastato dainyamupāgamat

हतयोधस्ततो राजन्क्षीणकोशश्चक भूमिपः ।
दिवोदासः पुरीं त्यक्त्वा पलायनपरोऽभवत्

hatayodhastato rājankṣīṇakośaścaka bhūmipaḥ |
divodāsaḥ purīṃ tyaktvā palāyanaparo'bhavat

गत्वाऽऽश्रमपदं रम्यं भरद्वाजस्य धीमतः ।
जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिररिंदम्

gatvā''śramapadaṃ ramyaṃ bharadvājasya dhīmataḥ |
jagāma śaraṇaṃ rājā kṛtāñjalirariṃdam

तमुवाच भरद्वाजो ज्येष्ठः पुत्रो बृहस्पतेः ।
पुरोधाः शीलसम्पन्नो दिवोदासं महीपतिम्

tamuvāca bharadvājo jyeṣṭhaḥ putro bṛhaspateḥ |
purodhāḥ śīlasampanno divodāsaṃ mahīpatim

किमागमनकृत्यं ते सर्वं प्रबूहि मे नृप ।
यत्ते प्रियं तत्करिष्ये न मेऽत्रास्ति विचारणा

kimāgamanakṛtyaṃ te sarvaṃ prabūhi me nṛpa |
yatte priyaṃ tatkariṣye na me'trāsti vicāraṇā

भगवन्वैतहव्यैर्मे युद्धे वंशः प्रणाशितः ।
अहमेकः परिद्यूनो भवन्तं शरणं गतः

bhagavanvaitahavyairme yuddhe vaṃśaḥ praṇāśitaḥ |
ahamekaḥ paridyūno bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ

शिष्यस्नेहेन भगवंस्त्वं मां रक्षितुमर्हसि ।
एकशेषः कृतो वंशो मम तैः पापकर्मभिः

śiṣyasnehena bhagavaṃstvaṃ māṃ rakṣitumarhasi |
ekaśeṣaḥ kṛto vaṃśo mama taiḥ pāpakarmabhiḥ

तमुवाच महाभागो भरद्वाजः प्रतापवान् ।
न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम्

tamuvāca mahābhāgo bharadvājaḥ pratāpavān |
na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ saudeva vyetu te bhayam

अहमिष्टिं करिष्यामि पुत्रार्थं ते विशाम्पते ।
वीतहव्यसहस्राणि येन त्वं प्रहरिष्यसि

ahamiṣṭiṃ kariṣyāmi putrārthaṃ te viśāmpate |
vītahavyasahasrāṇi yena tvaṃ prahariṣyasi

तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम् ।
अथास्य तनयो जज्ञे दैवोदासः प्रतर्दनः

tata iṣṭiṃ cakārarṣistasya vai putrakāmikīm |
athāsya tanayo jajñe daivodāsaḥ pratardanaḥ

स जातमात्रो ववृधे समाः सद्यस्त्रयोदश ।
वेदं चापि जगौ कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत

sa jātamātro vavṛdhe samāḥ sadyastrayodaśa |
vedaṃ cāpi jagau kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ ca bhārata

योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता ।
कृत्स्नं हि तेजो यल्लोके तदेतद्देहमाविशत्

yogena ca samāviṣṭo bharadvājena dhīmatā |
kṛtsnaṃ hi tejo yalloke tadetaddehamāviśat

ततः स कवची धन्वी स्तूयमानः सुरर्षिभिः ।
बन्दिभिर्वन्द्यमानश्च बभौ सूर्य इवोदितः

tataḥ sa kavacī dhanvī stūyamānaḥ surarṣibhiḥ |
bandibhirvandyamānaśca babhau sūrya ivoditaḥ

स रथी बद्धनिस्त्रिंशो बभौ दीप्त इवानलः ।
प्रययौ स धनुर्धुन्वन्विवर्षिषुरिवाम्बुदः

sa rathī baddhanistriṃśo babhau dīpta ivānalaḥ |
prayayau sa dhanurdhunvanvivarṣiṣurivāmbudaḥ

तं दृष्ट्वा परमं हर्षं सुदेवतनयो ययौ ।
मेने च मनसा दग्धान्वैतहव्यान्स पार्थिवः

taṃ dṛṣṭvā paramaṃ harṣaṃ sudevatanayo yayau |
mene ca manasā dagdhānvaitahavyānsa pārthivaḥ

ततोसौ यौवराज्ये च स्थापयित्वा प्रतर्दनम् ।
कृतकृत्यं तदाऽऽत्मानं स राजा प्रत्यपद्यत

tatosau yauvarājye ca sthāpayitvā pratardanam |
kṛtakṛtyaṃ tadā''tmānaṃ sa rājā pratyapadyata

ततस्तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः ।
पुत्रं प्रस्थापयासास प्रतर्दनमरिंदमम्

tatastu vaitahavyānāṃ vadhāya sa mahīpatiḥ |
putraṃ prasthāpayāsāsa pratardanamariṃdamam

सरथः स तु संतीर्य गङ्गामाशु पराक्रमी ।
प्रययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरंजयः

sarathaḥ sa tu saṃtīrya gaṅgāmāśu parākramī |
prayayau vītahavyānāṃ purīṃ parapuraṃjayaḥ

वैतहव्यास्तु संश्रुत्य रथघोषं समुद्धतम् ।
निर्ययुर्नगराकारै रथैः पररथारुजैः

vaitahavyāstu saṃśrutya rathaghoṣaṃ samuddhatam |
niryayurnagarākārai rathaiḥ pararathārujaiḥ

निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश्चित्रयोधिनः ।
प्रतर्दनं समाजग्मुः शरवर्षैरुदायुधाः

niṣkramya te naravyāghrā daṃśitāścitrayodhinaḥ |
pratardanaṃ samājagmuḥ śaravarṣairudāyudhāḥ

शस्त्रैश्च विविधाकारै रथौघैश्च युधिष्ठिर ।
अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तमिवाम्बुदाः

śastraiśca vividhākārai rathaughaiśca yudhiṣṭhira |
abhyavarṣanta rājānaṃ himavantamivāmbudāḥ

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां राजा प्रतर्दनः ।
जघान तान्महातेजा वज्रानलसमैः शरैः

astrairastrāṇi saṃvārya teṣāṃ rājā pratardanaḥ |
jaghāna tānmahātejā vajrānalasamaiḥ śaraiḥ

कृत्तोत्तमाङ्गास्ते राजन्भल्लैः शतसहस्रशः ।
अपतन्रुधिरार्द्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः

kṛttottamāṅgāste rājanbhallaiḥ śatasahasraśaḥ |
apatanrudhirārdrāṅgā nikṛttā iva kiṃśukāḥ

हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्वथ ।
प्राद्रवन्नगरं हित्वा भृगोराश्रममप्युत

hateṣu teṣu sarveṣu vītahavyaḥ suteṣvatha |
prādravannagaraṃ hitvā bhṛgorāśramamapyuta

ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यो नराधिपः ।
अभयं च ददौ तस्मै वीतहव्याय भार्गवः ।
आसनं शिष्यमध्ये च भृगुरन्यत्समादिशत्

yayau bhṛguṃ ca śaraṇaṃ vītahavyo narādhipaḥ |
abhayaṃ ca dadau tasmai vītahavyāya bhārgavaḥ |
āsanaṃ śiṣyamadhye ca bhṛguranyatsamādiśat

अथानुपदमेवाशु तत्रागच्छत्प्रतर्दनः ।
स प्राप्य चाश्रमपदं दिवोदासात्मजोऽब्रवीत्

athānupadamevāśu tatrāgacchatpratardanaḥ |
sa prāpya cāśramapadaṃ divodāsātmajo'bravīt

भोभो केऽत्राश्रमे सन्ति भृगोः शिष्या महात्मनः ।
द्रष्टुमिच्छे मुनिमहं तस्याचक्षत मामिति

bhobho ke'trāśrame santi bhṛgoḥ śiṣyā mahātmanaḥ |
draṣṭumicche munimahaṃ tasyācakṣata māmiti

स तं विदित्वा तु भृगुर्निश्चक्रामाश्रमात्तदा ।
पूजयामास च ततो विधिना नृपसत्तमम्

sa taṃ viditvā tu bhṛgurniścakrāmāśramāttadā |
pūjayāmāsa ca tato vidhinā nṛpasattamam

उवाच चैनं राजेन्द्र किं कार्यं ब्रूहि पार्थिव ।
स चोवाच नृपस्तस्मै यदागमनकारणम्

uvāca cainaṃ rājendra kiṃ kāryaṃ brūhi pārthiva |
sa covāca nṛpastasmai yadāgamanakāraṇam

अयं ब्रह्मन्नितो राजा वीतहव्यो विसर्ज्यताम् ।
अस्य पुत्रैर्हि मे कृत्स्नो ब्रह्मन्वंशः प्रणाशितः

ayaṃ brahmannito rājā vītahavyo visarjyatām |
asya putrairhi me kṛtsno brahmanvaṃśaḥ praṇāśitaḥ

उत्सादितश्च विषयः काशीनां रत्नसञ्चयः ।
एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया ।
अस्येदानीं वधादद्य भविष्याम्यनृणः पितुः

utsāditaśca viṣayaḥ kāśīnāṃ ratnasañcayaḥ |
etasya vīryadṛptasya hataṃ putraśataṃ mayā |
asyedānīṃ vadhādadya bhaviṣyāmyanṛṇaḥ pituḥ

तमुवाच कृपाविष्टो भृगुर्धर्मभृतांवरः ।
नेहास्ति क्षत्रियः कश्चित्सर्वे हीमे द्विजातयः

tamuvāca kṛpāviṣṭo bhṛgurdharmabhṛtāṃvaraḥ |
nehāsti kṣatriyaḥ kaścitsarve hīme dvijātayaḥ

एतत्तु वचनं श्रुत्वा भृगोस्तथ्यं प्रतर्दनः ।
पादावुपस्पृश्य शनैः प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्

etattu vacanaṃ śrutvā bhṛgostathyaṃ pratardanaḥ |
pādāvupaspṛśya śanaiḥ prahṛṣṭo vākyamabravīt

एवमप्यस्मि भगवन्कृतकृत्यो न संशयः ।
य एष राजा वीर्येण स्वजातिं त्याजितो मया

evamapyasmi bhagavankṛtakṛtyo na saṃśayaḥ |
ya eṣa rājā vīryeṇa svajātiṃ tyājito mayā

अनुजानीहि मां ब्रह्मन्ध्यायस्व च शिवेन माम् ।
त्याजितो हि मया जातिमेव राजा भृगूद्वह

anujānīhi māṃ brahmandhyāyasva ca śivena mām |
tyājito hi mayā jātimeva rājā bhṛgūdvaha

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दनः ।
यथागतं महाराज मुक्त्वा विषमिवोरगः

tatastenābhyanujñāto yayau rājā pratardanaḥ |
yathāgataṃ mahārāja muktvā viṣamivoragaḥ

भृगोर्वचनमात्रेण स च ब्रह्मर्षितां गतः ।
वीतहव्यो महाराज ब्रह्मवादित्वमेव च

bhṛgorvacanamātreṇa sa ca brahmarṣitāṃ gataḥ |
vītahavyo mahārāja brahmavāditvameva ca

तस्य गृत्समदः पुत्रो रूपेणेन्द्र इवापरः ।
शक्रस्त्वमिति यो दैत्यैर्निगृहीतः किलाभवत्

tasya gṛtsamadaḥ putro rūpeṇendra ivāparaḥ |
śakrastvamiti yo daityairnigṛhītaḥ kilābhavat

ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या श्रुतिर्यस्य महात्मनः ।
यत्र गृत्समदो राजन्ब्राह्मणैः स महीयते

ṛgvede vartate cāgryā śrutiryasya mahātmanaḥ |
yatra gṛtsamado rājanbrāhmaṇaiḥ sa mahīyate

स ब्रह्मचारी विप्रर्षिः श्रीमान्गृत्समदोऽभवत् ।
पुत्रो गृत्समदस्यापि विप्रः सावैनसोऽभवत्

sa brahmacārī viprarṣiḥ śrīmāngṛtsamado'bhavat |
putro gṛtsamadasyāpi vipraḥ sāvainaso'bhavat

सावैनसस्य पुत्रो वै वितस्त्यस्तस्य चात्मजः ।
वितस्त्यस्य सुतस्तस्य शिवस्तश्चात्मजोऽभवत्

sāvainasasya putro vai vitastyastasya cātmajaḥ |
vitastyasya sutastasya śivastaścātmajo'bhavat

श्रवास्तस्य सुतश्चर्षिः श्रवसश्चाभवत्तमः ।
तमसश्च प्रकाशोऽभूत्तनयो द्विजसत्तमः

śravāstasya sutaścarṣiḥ śravasaścābhavattamaḥ |
tamasaśca prakāśo'bhūttanayo dvijasattamaḥ

प्रकाशस्य च वागिन्द्रो बभूव जयतांवरः ।
तस्यात्मजश्च प्रमितिर्वेदवेदाङ्गपारगः

prakāśasya ca vāgindro babhūva jayatāṃvaraḥ |
tasyātmajaśca pramitirvedavedāṅgapāragaḥ

घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर्नामोदपद्यत ।
प्रमद्वरायां तु रुरोः पुत्रः समुदपद्यत ।
शुनको नाम विप्रर्षिर्यस्य पुत्रोऽथ शौनकः

ghṛtācyāṃ tasya putrastu rururnāmodapadyata |
pramadvarāyāṃ tu ruroḥ putraḥ samudapadyata |
śunako nāma viprarṣiryasya putro'tha śaunakaḥ

एवं विप्रत्वमगमद्वीतहव्यो नराधिपः ।
भृगोः प्रसादाद्राजेन्द्र क्षत्रियः क्षत्रियर्षभ

evaṃ vipratvamagamadvītahavyo narādhipaḥ |
bhṛgoḥ prasādādrājendra kṣatriyaḥ kṣatriyarṣabha

एष ते कथितो वंशो राजन्गार्त्समदो मया ।
विस्तरेण महाराज किमन्यदनुपृच्छसि

eṣa te kathito vaṃśo rājangārtsamado mayā |
vistareṇa mahārāja kimanyadanupṛcchasi