अध्याय 68: राजा का प्रथम कर्तव्य ब्राह्मणों का सम्मान

किं राज्ञः सर्वकृत्यानां गरीयः स्यात्पितामह ।
कुर्वन्किं कर्म नृपतिरुभौ लोकौ समश्रुते

kiṃ rājñaḥ sarvakṛtyānāṃ garīyaḥ syātpitāmaha |
kurvankiṃ karma nṛpatirubhau lokau samaśrute

एतद्राज्ञः कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत ।
ब्राह्मणानां रक्षणं च पूजा च सुखमिच्छतः

etadrājñaḥ kṛtyatamamabhiṣiktasya bhārata |
brāhmaṇānāṃ rakṣaṇaṃ ca pūjā ca sukhamicchataḥ

कर्तव्यं पार्थिवेन्द्रेण तथैव भरतर्षभ ।
श्रोत्रियान्ब्राह्मणान्वृद्धान्नित्यमेवाभिपूजयेत्

kartavyaṃ pārthivendreṇa tathaiva bharatarṣabha |
śrotriyānbrāhmaṇānvṛddhānnityamevābhipūjayet

पौरजानपदांश्चापि ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् ।
सांत्वेन भोगदानेन नमस्कारैः सदाऽर्चयेत्

paurajānapadāṃścāpi brāhmaṇāṃśca bahuśrutān |
sāṃtvena bhogadānena namaskāraiḥ sadā'rcayet

एतत्कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवोपलक्षयेत् ।
यथाऽऽत्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान्प्रतिपालयेत्

etatkṛtyatamaṃ rājño nityamevopalakṣayet |
yathā''tmānaṃ yathā putrāṃstathaitānpratipālayet

ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान्दृढं प्रतिपूजयेत् ।
तेषु शान्तेषु तद्राष्ट्रं सर्वमेव विराजते

ye cāpyeṣāṃ pūjyatamāstāndṛḍhaṃ pratipūjayet |
teṣu śānteṣu tadrāṣṭraṃ sarvameva virājate

ते पूज्यास्ते नमस्कार्या मान्यास्ते पितरो यथा ।
तेष्वेव यात्रा लोकानां भूतानामिव वासवे

te pūjyāste namaskāryā mānyāste pitaro yathā |
teṣveva yātrā lokānāṃ bhūtānāmiva vāsave

अभिचारैरुपायैश्च दहेयुरपि चेतसा ।
निःशेपं कुपिताः कुर्युरुग्राः सत्यपराक्रमाः ।

abhicārairupāyaiśca daheyurapi cetasā |
niḥśepaṃ kupitāḥ kuryurugrāḥ satyaparākramāḥ |

नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्चाप्यपावृताः ।
कुपिताः समुदीक्षन्ते दावेषअवग्निशिखा इव

nāntameṣāṃ prapaśyāmi na diśaścāpyapāvṛtāḥ |
kupitāḥ samudīkṣante dāveṣaavagniśikhā iva

मान्यास्तेषां साधवो ये न निन्द्याश्चाप्यसाधवः ।
बिभ्यत्येषां साहसिका गुणास्तेषामतीव हि ।
कूपा इव तृणच्छन्ना विशुद्धा द्यौरिवापरे

mānyāsteṣāṃ sādhavo ye na nindyāścāpyasādhavaḥ |
bibhyatyeṣāṃ sāhasikā guṇāsteṣāmatīva hi |
kūpā iva tṛṇacchannā viśuddhā dyaurivāpare

प्रसह्यकारिणः केचित्कार्पासमृदवोऽपरे ।
सन्ति चैषामतिशठास्तथैवान्ये तपस्विनः

prasahyakāriṇaḥ kecitkārpāsamṛdavo'pare |
santi caiṣāmatiśaṭhāstathaivānye tapasvinaḥ

कृषिगोरक्ष्यमप्येके भैक्ष्यमन्येऽप्यनुष्ठिताः ।
चोराश्चान्येऽनृताश्चान्ये तथाऽन्ये नटनर्तकाः

kṛṣigorakṣyamapyeke bhaikṣyamanye'pyanuṣṭhitāḥ |
corāścānye'nṛtāścānye tathā'nye naṭanartakāḥ

सर्वकर्मसहाश्चान्ये पार्थिवेष्वितरेषु च ।
विविधाचारयुक्ताश्च ब्राह्मणा भरतर्षभ

sarvakarmasahāścānye pārthiveṣvitareṣu ca |
vividhācārayuktāśca brāhmaṇā bharatarṣabha

नानाकर्मसु रक्तानां बहुकर्मोपजीविनाम् ।
धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमवोनुकीर्तयेत्

nānākarmasu raktānāṃ bahukarmopajīvinām |
dharmajñānāṃ satāṃ teṣāṃ nityamavonukīrtayet

पितॄणां देवतानं च मनुष्योरगरक्षसाम् ।
पुराऽप्येते महाभागा ब्राह्मणा वै जनाधिप

pitṝṇāṃ devatānaṃ ca manuṣyoragarakṣasām |
purā'pyete mahābhāgā brāhmaṇā vai janādhipa

नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वैर्न राक्षसैः ।
नासुरैर्न पिशाचैश्च शक्या जेतुं द्विजातयः

naite devairna pitṛbhirna gandharvairna rākṣasaiḥ |
nāsurairna piśācaiśca śakyā jetuṃ dvijātayaḥ

अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम् ।
यमिच्छेयुः स राजा स्याद्यं द्विष्युः स पराभवेत्

adaivaṃ daivataṃ kuryurdaivataṃ cāpyadaivatam |
yamiccheyuḥ sa rājā syādyaṃ dviṣyuḥ sa parābhavet

परिवादं च ये कुर्युर्ब्राह्मणानामचेतसः ।
सत्यं ब्रवीमि ते राजन्विनश्येयुर्न संशयः

parivādaṃ ca ye kuryurbrāhmaṇānāmacetasaḥ |
satyaṃ bravīmi te rājanvinaśyeyurna saṃśayaḥ

निन्दाप्रशंसाकुशलाः कीर्त्यकीर्तिपरायणाः ।
परिकुप्यन्ति ते राजन्सततं द्विषतां द्विजाः

nindāpraśaṃsākuśalāḥ kīrtyakīrtiparāyaṇāḥ |
parikupyanti te rājansatataṃ dviṣatāṃ dvijāḥ

ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुषः स प्रवर्धते ।
ब्राह्मणैर्यः पराकृष्टः पराभूयात्क्षणाद्धि सः

brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate |
brāhmaṇairyaḥ parākṛṣṭaḥ parābhūyātkṣaṇāddhi saḥ

शका यवनकाम्भोजास्तास्ताः क्षत्रियजातयः ।
वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात्

śakā yavanakāmbhojāstāstāḥ kṣatriyajātayaḥ |
vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānāmadarśanāt

द्राविडाश्च कलिङ्गाश्च पुलिन्दाश्चाप्युशीनराः ।
कोलिसर्पा महिपकास्तास्ताः क्षत्रियजातयः

drāviḍāśca kaliṅgāśca pulindāścāpyuśīnarāḥ |
kolisarpā mahipakāstāstāḥ kṣatriyajātayaḥ

वृपलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् ।
श्रेयान्पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतांवर

vṛpalatvaṃ parigatā brāhmaṇānāmadarśanāt |
śreyānparājayastebhyo na jayo jayatāṃvara

यस्तु सर्वमिदं हन्याद्ब्राह्मणं च न तत्समम् ।
ब्रह्मवध्या महान्दोष इत्याहुः परमर्षयः

yastu sarvamidaṃ hanyādbrāhmaṇaṃ ca na tatsamam |
brahmavadhyā mahāndoṣa ityāhuḥ paramarṣayaḥ

परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्यः कथञ्चन ।
आसीताधोमुखस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेत वा

parivādo dvijātīnāṃ na śrotavyaḥ kathañcana |
āsītādhomukhastūṣṇīṃ samutthāya vrajeta vā

न स जातो जनिष्यो वा पृथिव्यामिह कश्चन ।
यो ब्राह्मणविरोधेन सुखं जीवितुमुत्सहेत्

na sa jāto janiṣyo vā pṛthivyāmiha kaścana |
yo brāhmaṇavirodhena sukhaṃ jīvitumutsahet

दुर्ग्राह्यो मुष्टिना वायुर्दुःस्पर्शः पाणिना शशी ।
दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्जया ब्राह्मणा भुवि

durgrāhyo muṣṭinā vāyurduḥsparśaḥ pāṇinā śaśī |
durdharā pṛthivī mūrdhnā durjayā brāhmaṇā bhuvi