अध्याय 67: राजा वृषदर्भ कबूतर के लिए अपना मांस देते हैं

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि धर्मं भरतसत्तम

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
tvatto'haṃ śrotumicchāmi dharmaṃ bharatasattama

शरणागतं ये रक्षन्ति भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
किं तस्य भरतश्रेष्ठ फलं भवति तत्त्वतः

śaraṇāgataṃ ye rakṣanti bhūtagrāmaṃ caturvidham |
kiṃ tasya bharataśreṣṭha phalaṃ bhavati tattvataḥ

इदं शृणु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र महायशः ।
इतिहासं पुरावृत्तं शरणार्थं महाफलम्

idaṃ śṛṇu mahāprājña dharmaputra mahāyaśaḥ |
itihāsaṃ purāvṛttaṃ śaraṇārthaṃ mahāphalam

प्रपात्यमानः श्येनेन कपोतः प्रियदर्शनः ।
वृषदर्भं महाभागं नरेन्द्रं शरणं गतः

prapātyamānaḥ śyenena kapotaḥ priyadarśanaḥ |
vṛṣadarbhaṃ mahābhāgaṃ narendraṃ śaraṇaṃ gataḥ

स तं दृष्ट्वा विशुद्धात्मा त्रासादङ्कमुपागतम् ।
आश्वास्याश्वसिहीत्याह न तेऽस्ति भयमण्डज

sa taṃ dṛṣṭvā viśuddhātmā trāsādaṅkamupāgatam |
āśvāsyāśvasihītyāha na te'sti bhayamaṇḍaja

भयं ते सुमहत्कस्मात्कुत्र किं वा कृतं त्वया ।
येन त्वमिह सम्प्राप्तो विसंज्ञो भ्रान्तचेतनः

bhayaṃ te sumahatkasmātkutra kiṃ vā kṛtaṃ tvayā |
yena tvamiha samprāpto visaṃjño bhrāntacetanaḥ

नवनीलोत्पलापीड चारुवर्ण सुदर्शन ।
दाडिमाशोकपुष्पाक्ष मा त्रसस्वाभयं तव

navanīlotpalāpīḍa cāruvarṇa sudarśana |
dāḍimāśokapuṣpākṣa mā trasasvābhayaṃ tava

मत्सकाशमनुप्राप्तं न त्वां कश्चित्समुत्सहेत् ।
मनसा ग्रहणं कर्तुं रक्षाध्यक्षपुरस्कृतम्

matsakāśamanuprāptaṃ na tvāṃ kaścitsamutsahet |
manasā grahaṇaṃ kartuṃ rakṣādhyakṣapuraskṛtam

काशिराज्यं तदद्यैव त्वदर्तं जीवितं तथा ।
त्यजेयं भव विस्रब्धः कपोत भयं तव

kāśirājyaṃ tadadyaiva tvadartaṃ jīvitaṃ tathā |
tyajeyaṃ bhava visrabdhaḥ kapota bhayaṃ tava

ममैतद्विहितं भक्ष्यं न राजंस्त्रातुमर्हसि ।
अतिक्रान्तं च प्राप्तं च प्रयत्नाच्चोपपादितम्

mamaitadvihitaṃ bhakṣyaṃ na rājaṃstrātumarhasi |
atikrāntaṃ ca prāptaṃ ca prayatnāccopapāditam

मांसं च रुधइरं चास्य मज्जा मेदश्च मे हितम् ।
परितोषकरो ह्येष मम माऽस्याग्रतो भव

māṃsaṃ ca rudhairaṃ cāsya majjā medaśca me hitam |
paritoṣakaro hyeṣa mama mā'syāgrato bhava

तृष्णा मे बाधतेऽत्युग्रा क्षुधा निर्दहतीव माम् ।
मुञ्चैनं नहि शक्ष्यामि राजन्मन्दयितुं क्षुधाम्

tṛṣṇā me bādhate'tyugrā kṣudhā nirdahatīva mām |
muñcainaṃ nahi śakṣyāmi rājanmandayituṃ kṣudhām

मया ह्यनुसृतो ह्येष मत्पक्षनखविक्षतः ।
किञ्चिदुच्छ्वासनिःश्वासं न राजन्गोप्तुमर्हसि

mayā hyanusṛto hyeṣa matpakṣanakhavikṣataḥ |
kiñciducchvāsaniḥśvāsaṃ na rājangoptumarhasi

यदि स्वविषये राजन्प्रभुस्त्वं रक्षणे नृणाम् ।
खेचरस्य तृषार्तस्य न त्वं प्रभुरथोत्तम

yadi svaviṣaye rājanprabhustvaṃ rakṣaṇe nṛṇām |
khecarasya tṛṣārtasya na tvaṃ prabhurathottama

यदि वैरिषु भृत्येषु स्वजनव्यवहारयोः ।
विषयेष्विन्द्रियाणां च आकाशे मा पराक्रम

yadi vairiṣu bhṛtyeṣu svajanavyavahārayoḥ |
viṣayeṣvindriyāṇāṃ ca ākāśe mā parākrama

प्रभुत्वं हि पराक्रम्य सम्यक् पक्षहरेषु ते ।
यदि त्वमिह धर्मार्थी मामपि द्रष्टुमर्हसि

prabhutvaṃ hi parākramya samyak pakṣahareṣu te |
yadi tvamiha dharmārthī māmapi draṣṭumarhasi

श्रुत्वा श्येनस्य तद्वाक्यं राजर्षिर्विस्मयं गतः ।
सम्भाव्य चैनं तद्वाक्यं तदर्थी प्रत्यभाषत

śrutvā śyenasya tadvākyaṃ rājarṣirvismayaṃ gataḥ |
sambhāvya cainaṃ tadvākyaṃ tadarthī pratyabhāṣata

गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोपि वा ।
त्वदथर्मद्य क्रियतां क्षुधाप्रशमनाय ते

govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣopi vā |
tvadatharmadya kriyatāṃ kṣudhāpraśamanāya te

शरणागतं न त्यजेयमिति मे व्रतमाहितम् ।
न मुञ्चति ममाङ्गानि द्विजोऽयं पश्य वै द्विज

śaraṇāgataṃ na tyajeyamiti me vratamāhitam |
na muñcati mamāṅgāni dvijo'yaṃ paśya vai dvija

न वराहं न चोक्षाणं न चान्यान्विविधान्द्विजान्
भक्षयामि महाराज किमन्नाद्येन तेन मे

na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na cānyānvividhāndvijān
bhakṣayāmi mahārāja kimannādyena tena me

यस्तु मे विहितो भक्ष्यः स्वयं देवैः सनातनः ।
श्येनाः कपोतान्खादन्ति स्तितिरेषा सनातनी

yastu me vihito bhakṣyaḥ svayaṃ devaiḥ sanātanaḥ |
śyenāḥ kapotānkhādanti stitireṣā sanātanī

उशीनर कपोते तु यदि स्नेहस्तवानघ ।
ततस्त्वं मे प्रयच्छाद्य स्वमांसं तुलया धृतम्

uśīnara kapote tu yadi snehastavānagha |
tatastvaṃ me prayacchādya svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam

महाननुग्रहो मेऽद्य यस्त्वमेवमिहात्थ माम् ।
बाढमेव करिष्यामीत्युक्त्वाऽसौ राजसत्तमः

mahānanugraho me'dya yastvamevamihāttha mām |
bāḍhameva kariṣyāmītyuktvā'sau rājasattamaḥ

उत्कृत्योत्कृत्य मांसानि तुलया समतोलयत् ।
अन्तःपुरे ततस्तस्य स्त्रियो रत्नविभूषिताः

utkṛtyotkṛtya māṃsāni tulayā samatolayat |
antaḥpure tatastasya striyo ratnavibhūṣitāḥ

हाहाभूता विनिष्क्रान्ताः श्रुत्वा परमदुःखिताः ।
तासां रुदितशब्देन मन्त्रिभृत्यजनस्य च

hāhābhūtā viniṣkrāntāḥ śrutvā paramaduḥkhitāḥ |
tāsāṃ ruditaśabdena mantribhṛtyajanasya ca

बभूव सुमहान्नादो मेघगम्भीरनिःस्वनः ।
निरुद्धं गगनं सर्वं व्यभ्रं मेघैः समन्ततः

babhūva sumahānnādo meghagambhīraniḥsvanaḥ |
niruddhaṃ gaganaṃ sarvaṃ vyabhraṃ meghaiḥ samantataḥ

मही प्रचलिता चासीत्तस्य सत्येन कर्मणा

mahī pracalitā cāsīttasya satyena karmaṇā

स राजा पार्श्वतश्चैव बाहुभ्यामूरुतश्च यत् ।
तानि मांसानि सञ्छिद्य तुलां पूरयतेऽशनैः ।
तथापि न समस्तेन कपोतेन बभूव ह

sa rājā pārśvataścaiva bāhubhyāmūrutaśca yat |
tāni māṃsāni sañchidya tulāṃ pūrayate'śanaiḥ |
tathāpi na samastena kapotena babhūva ha

अस्थिभूतो यदा राजा निर्मांसो रुधिरस्रवः ।
तुलां ततः समारूढः स्वं मांसक्षयमुत्सृजन्

asthibhūto yadā rājā nirmāṃso rudhirasravaḥ |
tulāṃ tataḥ samārūḍhaḥ svaṃ māṃsakṣayamutsṛjan

ततः सेन्द्रास्त्रयो लोकास्तं नरेन्द्रमुपस्थिताः ।
र्भर्यश्चाकाशगैस्तत्र वादिता देवदुन्दुभिः

tataḥ sendrāstrayo lokāstaṃ narendramupasthitāḥ |
rbharyaścākāśagaistatra vāditā devadundubhiḥ

अमृतेनावसिक्तश्च वृषदर्भो नरेश्वरः ।
दिव्यैश्च सुसुखैर्माल्यैरभिवृष्टः पुनःपुनः

amṛtenāvasiktaśca vṛṣadarbho nareśvaraḥ |
divyaiśca susukhairmālyairabhivṛṣṭaḥ punaḥpunaḥ

देवगन्धर्वसन्घातैरप्सरोभिश्च सर्वतः ।
नृत्तश्चैवोपगीतश्च पितामह इव प्रभुः

devagandharvasanghātairapsarobhiśca sarvataḥ |
nṛttaścaivopagītaśca pitāmaha iva prabhuḥ

हेमप्रासादसम्बाधं मणिकाञ्चनतोरणम् ।
सवैडूर्यमणिस्तम्भं विमानं समधिष्ठितः

hemaprāsādasambādhaṃ maṇikāñcanatoraṇam |
savaiḍūryamaṇistambhaṃ vimānaṃ samadhiṣṭhitaḥ

स राजर्षिर्गतः स्वर्गं कर्मणा तेन शाश्वतम् ।
शरणागतेषु चैवं त्वं कुरु सर्वं युधिष्ठिर

sa rājarṣirgataḥ svargaṃ karmaṇā tena śāśvatam |
śaraṇāgateṣu caivaṃ tvaṃ kuru sarvaṃ yudhiṣṭhira

भक्तानामनुरक्तानामाश्रितानां च रक्षिता ।
दयावान्सर्वभूतेषु परत्र सुखमेधते

bhaktānāmanuraktānāmāśritānāṃ ca rakṣitā |
dayāvānsarvabhūteṣu paratra sukhamedhate

साधुवृत्तो हि यो राजा सद्वृत्तमनुतिष्ठति ।
किं न प्राप्तं भवेत्तेनि स्वव्याजेनेह कर्मणा

sādhuvṛtto hi yo rājā sadvṛttamanutiṣṭhati |
kiṃ na prāptaṃ bhavetteni svavyājeneha karmaṇā

स राजर्षिर्विशुद्धात्मा धीरः सत्यपराक्रमः ।
काशीनामीश्वरः ख्यातस्त्रिषु लोकेषु कर्मणा

sa rājarṣirviśuddhātmā dhīraḥ satyaparākramaḥ |
kāśīnāmīśvaraḥ khyātastriṣu lokeṣu karmaṇā

योऽप्यन्यः कारेयदेवं शरणागतरक्षणम् ।
सोपि गच्छेत तामेव गतिं भरतसत्तम

yo'pyanyaḥ kāreyadevaṃ śaraṇāgatarakṣaṇam |
sopi gaccheta tāmeva gatiṃ bharatasattama

इदं वृत्तं हि राजर्षे वृषदर्भस्य कीर्तयन् ।
पूतात्मा वै भवेल्लोके शृणुयाद्यश्च नित्यशः

idaṃ vṛttaṃ hi rājarṣe vṛṣadarbhasya kīrtayan |
pūtātmā vai bhavelloke śṛṇuyādyaśca nityaśaḥ