अध्याय 65: महर्षि भीष्म से मिलते हैं, सिद्ध का गंगा-स्तवन

बृहस्पतिसमं बुद्ध्या क्षमया ब्रह्मणः समम् ।
पराक्रमे शक्रसममादित्यसमतेजसम्

bṛhaspatisamaṃ buddhyā kṣamayā brahmaṇaḥ samam |
parākrame śakrasamamādityasamatejasam

गाङ्गेयमर्जुनेनाजौ निहतं भूरितेजसम् ।
भ्रातृभिः सहितोऽन्यैश्च पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

gāṅgeyamarjunenājau nihataṃ bhūritejasam |
bhrātṛbhiḥ sahito'nyaiśca paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणमच्युतम् ।
आजग्मुर्भरतश्रेष्ठं द्रष्टुकामा महर्षयः

śayānaṃ vīraśayane kālākāṅkṣiṇamacyutam |
ājagmurbharataśreṣṭhaṃ draṣṭukāmā maharṣayaḥ

अत्रिर्वसिष्ठोऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
अङ्गिरा गौतमोऽगस्त्यः सुमतिः सुयतात्मवान्

atrirvasiṣṭho'tha bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
aṅgirā gautamo'gastyaḥ sumatiḥ suyatātmavān

विश्वामित्रः स्थूलगिराः संवर्तः प्रमतिर्दमः ।
बृहस्पत्युशनोव्यासश्च्यवनः फाश्यपो ध्रुवः

viśvāmitraḥ sthūlagirāḥ saṃvartaḥ pramatirdamaḥ |
bṛhaspatyuśanovyāsaścyavanaḥ phāśyapo dhruvaḥ

दुर्वासा जमदग्निश्च मार्कण्डेयोऽथ गालवः ।
भरद्वाजोऽथ रैभ्यश्चक यवक्रीतस्त्रितस्तथा

durvāsā jamadagniśca mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥ |
bharadvājo'tha raibhyaścaka yavakrītastritastathā

स्थूलाक्षः शबलाक्षश्च कण्वो मेधातिथिः कृशः ।
नारदः पर्वतश्चैव सुधन्वाऽथैकतो द्विजः

sthūlākṣaḥ śabalākṣaśca kaṇvo medhātithiḥ kṛśaḥ |
nāradaḥ parvataścaiva sudhanvā'thaikato dvijaḥ

नितंभूर्भुवनो धौम्यः शतानन्दोऽकृतव्रणः ।
जामदग्र्यस्तथा रामः कचश्चेत्येवमादयः ।
समागता महात्मानो भीष्मं द्रष्टुं महर्षयः

nitaṃbhūrbhuvano dhaumyaḥ śatānando'kṛtavraṇaḥ |
jāmadagryastathā rāmaḥ kacaścetyevamādayaḥ |
samāgatā mahātmāno bhīṣmaṃ draṣṭuṃ maharṣayaḥ

तेषां महात्मनां पूजामागतानां युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितश्चक्रे यतावदनुपूर्वशः

teṣāṃ mahātmanāṃ pūjāmāgatānāṃ yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ sahitaścakre yatāvadanupūrvaśaḥ

ते पूजिताः सुखासीनाः कथाश्रक्रुर्महर्षयः ।
भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनोहराः

te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathāśrakrurmaharṣayaḥ |
bhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanoharāḥ

भीष्मस्तेषां कथाः श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
मेने दिविष्ठमात्मानं तुष्ट्या परमया युतः

bhīṣmasteṣāṃ kathāḥ śrutvā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
mene diviṣṭhamātmānaṃ tuṣṭyā paramayā yutaḥ

ततस्ते भीष्ममामन्त्र्य पाण्डवांश्च महर्षयः ।
अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषामेव पश्यताम्

tataste bhīṣmamāmantrya pāṇḍavāṃśca maharṣayaḥ |
antardhānaṃ gatāḥ sarve sarveṣāmeva paśyatām

तानृषीन्सुमहाभागानन्तर्धानगतानपि ।
पाण्डवास्तुष्टुवुः सर्वे प्रणेमुश्च मुहुर्मुहुः

tānṛṣīnsumahābhāgānantardhānagatānapi |
pāṇḍavāstuṣṭuvuḥ sarve praṇemuśca muhurmuhuḥ

प्रसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमम् ।
उपतस्थुर्यथोद्यन्तमादित्यं मन्त्रकोविदाः

prasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṃ kurusattamam |
upatasthuryathodyantamādityaṃ mantrakovidāḥ

प्रभावं तपसस्तेषामृषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः ।
प्रकाशन्तो दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः

prabhāvaṃ tapasasteṣāmṛṣīṇāṃ vīkṣya pāṇḍavāḥ |
prakāśanto diśaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

महाभाग्यं परं तेषामृषीणामनुचिन्त्य ते ।
पाण्डवाः सह भीष्मेण कथाश्चक्रुस्तदाश्रयाः

mahābhāgyaṃ paraṃ teṣāmṛṣīṇāmanucintya te |
pāṇḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāścakrustadāśrayāḥ

कथान्ते शिरसा पादौ स्पृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः ।
धर्म्यं धर्मसुतः प्रश्नं पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

kathānte śirasā pādau spṛṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥ |
dharmyaṃ dharmasutaḥ praśnaṃ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताः ।
प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यः पितामह

ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥ |
prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśca jñeyā nadyaḥ pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शिलोच्छवृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śilocchavṛtteḥ saṃvādaṃ siddhasya ca yudhiṣṭhira

इमां कश्चित्परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषणाम् ।
असकृद्द्विपदां श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य गृहमेधिनः

imāṃ kaścitparikramya pṛthivīṃ śailabhūṣaṇām |
asakṛddvipadāṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhasya gṛhamedhinaḥ

शिलवृत्तेर्गृहं प्राप्तः स तेन विधिनाऽर्चितः ।
उवास रजनीं तत्र सुमुखः सुखभागृषिः

śilavṛttergṛhaṃ prāptaḥ sa tena vidhinā'rcitaḥ |
uvāsa rajanīṃ tatra sumukhaḥ sukhabhāgṛṣiḥ

शिलवृत्तिस्तु यत्कृत्यं प्रातस्तत्कृतवाञ्शुचिः ।
कृतकृत्यमुपातिष्ठत्सिद्धं तमतिथिं तदा

śilavṛttistu yatkṛtyaṃ prātastatkṛtavāñśuciḥ |
kṛtakṛtyamupātiṣṭhatsiddhaṃ tamatithiṃ tadā

तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाः ।
चक्रतुर्वेदसम्बद्धास्तच्छेषकृतलक्षणाः

tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥ |
cakraturvedasambaddhāstaccheṣakṛtalakṣaṇāḥ

शिलवृत्तिः कथान्ते तु सिद्धमामन्त्र्य यत्नतः ।
प्रश्नं पप्रच्छ मेधावी यन्मां त्वं परिपृच्छसि

śilavṛttiḥ kathānte tu siddhamāmantrya yatnataḥ |
praśnaṃ papraccha medhāvī yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

केदेशाः के जनपदाः केऽऽश्रमाः के च पर्वताः ।
प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यस्तदुच्यताम्

kedeśāḥ ke janapadāḥ ke''śramāḥ ke ca parvatāḥ |
prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśca jñeyā nadyastaducyatām

ते देशास्ते जनपदास्तेऽऽश्रमास्ते च पर्वताः ।
येषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति रारिद्वरा

te deśāste janapadāste''śramāste ca parvatāḥ |
yeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti rāridvarā

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः ।
गतिं तां न लभेज्जन्तुर्गङ्गां संसेव्य यां लभेत्

tapasā brahmacaryeṇa yajñaistyāgena vā punaḥ |
gatiṃ tāṃ na labhejjanturgaṅgāṃ saṃsevya yāṃ labhet

स्पष्टानि येषां गाङ्गेयैस्तोयैर्गात्राणि देहिनाम् ।
न्यस्तानि न पुनस्तेषां त्यागः स्वर्गाद्विधीयते

spaṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyaistoyairgātrāṇi dehinām |
nyastāni na punasteṣāṃ tyāgaḥ svargādvidhīyate

सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस्तोयैः कार्याणि देहिनाम् ।
गां त्यक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति ते जनाः

sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyaistoyaiḥ kāryāṇi dehinām |
gāṃ tyaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te janāḥ

पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः ।
पश्चाद्गङ्गां निषेवन्ते तेऽपि यान्त्युत्तमां गतिम्

pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥ |
paścādgaṅgāṃ niṣevante te'pi yāntyuttamāṃ gatim

युक्ताश्च पातकैस्त्यक्त्वा देहं शुद्धा भवन्ति ते ।
मुच्यन्ते देहसंत्यागाद्गङ्गायमुनसङ्गमे

yuktāśca pātakaistyaktvā dehaṃ śuddhā bhavanti te |
mucyante dehasaṃtyāgādgaṅgāyamunasaṅgame

स्नातानां शुचिभिस्तोयैर्गाङ्गेयैः प्रयतात्मनाम् ।
व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि

snātānāṃ śucibhistoyairgāṅgeyaiḥ prayatātmanām |
vyuṣṭirbhavati yā puṃsāṃ na sā kratuśatairapi

यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठति ।
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

yāvadasthi manuṣyasya gaṅgātoyeṣu tiṣṭhati |
tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

अपहत्य तमस्तीव्रं यथा भात्युदये रविः ।
तथाऽपहत्य पाप्मानं भाति गङ्गाजलोक्षितः

apahatya tamastīvraṃ yathā bhātyudaye raviḥ |
tathā'pahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgājalokṣitaḥ

विसोमा इव शर्वर्यो विपुष्पास्तरवो यथा ।
तद्वद्देशा दिशश्चैव हीना गङ्गाजलैः शिवैः

visomā iva śarvaryo vipuṣpāstaravo yathā |
tadvaddeśā diśaścaiva hīnā gaṅgājalaiḥ śivaiḥ

वर्णाश्रमा यथा सर्वे धर्मज्ञानविवर्जिताः ।
क्रतवश्च यथाऽसोमास्तथा गङ्गां विना जगत्

varṇāśramā yathā sarve dharmajñānavivarjitāḥ |
kratavaśca yathā'somāstathā gaṅgāṃ vinā jagat

यथा हीनं नभोऽर्केण भूः शैलैः खं च वायुना ।
तथा देशा दिशश्चैव गङ्गाहीना न संशयः

yathā hīnaṃ nabho'rkeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṃ ca vāyunā |
tathā deśā diśaścaiva gaṅgāhīnā na saṃśayaḥ

त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव ते ।
तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गाजलैः शुभैः

triṣu lokeṣu ye kecitprāṇinaḥ sarva eva te |
tarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ

अन्ये च देवा मुनयः प्रेतानि पितृभिः सह ।
तर्पितास्तृप्तिमायान्ति त्रिषु लोकेषु सर्वशः

anye ca devā munayaḥ pretāni pitṛbhiḥ saha |
tarpitāstṛptimāyānti triṣu lokeṣu sarvaśaḥ

यस्तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम् ।
गवां निर्हरनिर्मुक्ताद्यावकात्तद्विशिष्यते

yastu sūryeṇa niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalam |
gavāṃ nirharanirmuktādyāvakāttadviśiṣyate

इन्द्रव्रतसहस्रं तु यश्चोरत्कायशोधनम् ।
पिवेद्यश्चापि गङ्गाम्यः समौ स्यातां न वा समौ

indravratasahasraṃ tu yaścoratkāyaśodhanam |
pivedyaścāpi gaṅgāmyaḥ samau syātāṃ na vā samau

तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पदेनैकेन यः पुमान् ।
मासमेकं तु गङ्गायां समौ स्यातां न वा सभौ

tiṣṭhedyugasahasraṃ tu padenaikena yaḥ pumān |
māsamekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau syātāṃ na vā sabhau

लम्बतेऽवाक्शिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् ।
तिष्ठेद्यथेष्टं यश्चापि गङ्गायां स विशिष्यते

lambate'vākśirā yastu yugānāmayutaṃ pumān |
tiṣṭhedyatheṣṭaṃ yaścāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate

अग्नौ प्रास्तं प्रधूयेत यथा तूलं द्विजोत्तम ।
तथा गङ्गावगाढस्य सर्वपापं प्रधूयते

agnau prāstaṃ pradhūyeta yathā tūlaṃ dvijottama |
tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvapāpaṃ pradhūyate

भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् ।
गतिमन्वेषमाणानां न गङ्गासदृशी गतिः

bhūtānāmiha sarveṣāṃ duḥkhopahatacetasām |
gatimanveṣamāṇānāṃ na gaṅgāsadṛśī gatiḥ

भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात् ।
गङ्गाया दर्शनातद्वत्सर्वपापैः प्रमुच्यते

bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanāt |
gaṅgāyā darśanātadvatsarvapāpaiḥ pramucyate

अप्रतिष्ठाश्च ये केचिदधर्मशरणाश्च ये ।
येषां प्रतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च ।

apratiṣṭhāśca ye kecidadharmaśaraṇāśca ye |
yeṣāṃ pratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ śarma varma ca |

प्रकृष्टैरशुभैर्ग्रस्ताननेकैः पुरुषाधमान् ।
पततो नरके गङ्गा संश्रितान्प्रेत्य तारयेत्

prakṛṣṭairaśubhairgrastānanekaiḥ puruṣādhamān |
patato narake gaṅgā saṃśritānpretya tārayet

ते संविभक्ता मुनिभिर्नूनं देवैः सवासवैः ।
येऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गां मतिमतांवर

te saṃvibhaktā munibhirnūnaṃ devaiḥ savāsavaiḥ |
ye'bhigacchanti satataṃ gaṅgāṃ matimatāṃvara

विनयाचारहीनाश्च अशिवाश्च नराधमाः ।
ते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गामुपाश्रिताः

vinayācārahīnāśca aśivāśca narādhamāḥ |
te bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāmupāśritāḥ

यथा सुराणामभृतं पितॄणां च यथा स्वधा ।
सुधा यथा च नागानां तथा गङ्गाजलं नृणाम्

yathā surāṇāmabhṛtaṃ pitṝṇāṃ ca yathā svadhā |
sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgājalaṃ nṛṇām

उपासते यथा बाला मातरं क्षुधयाऽर्दिताः ।
श्रेयस्कामास्तथा गङ्गामुपासन्तीह देहिनः

upāsate yathā bālā mātaraṃ kṣudhayā'rditāḥ |
śreyaskāmāstathā gaṅgāmupāsantīha dehinaḥ

स्वायंभुवं यथा स्थानं सर्वेषां श्रेष्ठमुच्यते ।
स्थानानां सरितां श्रेष्ठा गङ्गा तद्वदिहोच्यते

svāyaṃbhuvaṃ yathā sthānaṃ sarveṣāṃ śreṣṭhamucyate |
sthānānāṃ saritāṃ śreṣṭhā gaṅgā tadvadihocyate

उपजीव्या यथा धेनुर्लोकानां ब्राह्ममेव वा ।
हविषां तु यथा सोमस्तरणेषु तथा त्वियम्

upajīvyā yathā dhenurlokānāṃ brāhmameva vā |
haviṣāṃ tu yathā somastaraṇeṣu tathā tviyam

यथोपजीविनां धेनुर्देवादीनां परा स्मृता ।
तथोपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृतामिह

yathopajīvināṃ dhenurdevādīnāṃ parā smṛtā |
tathopajīvināṃ gaṅgā sarvaprāṇabhṛtāmiha

देवाः सोमार्कसंस्थानि यता सत्रादिभिर्मखैः ।
अमृतान्युपजीवन्ति तथा गङ्गाजलं नराः

devāḥ somārkasaṃsthāni yatā satrādibhirmakhaiḥ |
amṛtānyupajīvanti tathā gaṅgājalaṃ narāḥ

जाह्नवीपुलिनोत्थाभिः सिकताभिः समुक्षितम् ।
आत्मानं मन्यते लोको दिविष्ठमिव शोभितम्

jāhnavīpulinotthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitam |
ātmānaṃ manyate loko diviṣṭhamiva śobhitam

जाह्नवीतीरसम्भूतां मृदं मूर्ध्ना बिभर्ति यः ।
बिभर्ति रूपं सोऽर्कस्य तमोनाशाय निर्मलम्

jāhnavītīrasambhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā bibharti yaḥ |
bibharti rūpaṃ so'rkasya tamonāśāya nirmalam

गङ्गोर्मिभिरथो दिग्धः पुरुषं पवनो यदा ।
स्पृश्यते सोऽस्य पाप्मानं सद्य एवापकर्षति

gaṅgormibhiratho digdhaḥ puruṣaṃ pavano yadā |
spṛśyate so'sya pāpmānaṃ sadya evāpakarṣati

व्यसनैरभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतः ।
गङ्गादर्शनजा प्रीतिर्व्यसनान्यपकर्षति

vyasanairabhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥ |
gaṅgādarśanajā prītirvyasanānyapakarṣati

हंसारावैः कोकरवै रवैरन्यैश्च पक्षिणाम् ।
पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान्पुलिनैश्च शिलोच्चयान्

haṃsārāvaiḥ kokaravai ravairanyaiśca pakṣiṇām |
paspardha gaṅgā gandharvānpulinaiśca śiloccayān

हंसादिभिः सुबहुभिर्विविधैः पक्षिभिर्वृताम् ।
गङ्गां गोकुलसम्बादां दृष्ट्वा स्वर्गोऽपि विस्मृतः

haṃsādibhiḥ subahubhirvividhaiḥ pakṣibhirvṛtām |
gaṅgāṃ gokulasambādāṃ dṛṣṭvā svargo'pi vismṛtaḥ

न सा प्रीतिर्दिविष्ठस्य सर्वकामानुपाश्नतः ।
सम्भवेद्या परा प्रीतिर्गङ्गायाः पुलिने नृणाम्

na sā prītirdiviṣṭhasya sarvakāmānupāśnataḥ |
sambhavedyā parā prītirgaṅgāyāḥ puline nṛṇām

वाङ्मन कर्मजैर्ग्रस्तः पापैरपि पुमानिह ।
वीक्ष्य गङ्गां भवेन्मूतो अत्र मे नास्ति संशयः

vāṅmana karmajairgrastaḥ pāpairapi pumāniha |
vīkṣya gaṅgāṃ bhavenmūto atra me nāsti saṃśayaḥ

सप्तावरान्सप्त परान्पितॄंस्तेभ्यश्च ये परे ।
पुमांस्तारयते गङ्गां वीक्ष्य स्पृष्ट्वाऽवगाह्य च

saptāvarānsapta parānpitṝṃstebhyaśca ye pare |
pumāṃstārayate gaṅgāṃ vīkṣya spṛṣṭvā'vagāhya ca

श्रुताभिलषिता पीता स्पृष्टा दृष्टाऽवगाहिता ।
गङ्गा तारयते नॄणामुभौ वंशौ विशेषतः

śrutābhilaṣitā pītā spṛṣṭā dṛṣṭā'vagāhitā |
gaṅgā tārayate nṝṇāmubhau vaṃśau viśeṣataḥ

तत्तीरगानां तपसा श्राद्धपारायणादिभिः ।
गङ्गाद्वारप्रभृतिभिस्तत्तीर्थैर्न परं नृणाम्

tattīragānāṃ tapasā śrāddhapārāyaṇādibhiḥ |
gaṅgādvāraprabhṛtibhistattīrthairna paraṃ nṛṇām

सायं प्रातः स्मरेद्गङ्गां नित्यं स्नाने तु कीर्तयेत् ।
तर्पणे पितृपूजासु मरणे चापि संस्मरेत्

sāyaṃ prātaḥ smaredgaṅgāṃ nityaṃ snāne tu kīrtayet |
tarpaṇe pitṛpūjāsu maraṇe cāpi saṃsmaret

दर्शनात्स्पर्शनात्पानात्तथा गङ्गेति कीर्तनात् ।
पुनात्युपुण्यान्पुरुषाञ्शतशोऽथ सहस्रशः

darśanātsparśanātpānāttathā gaṅgeti kīrtanāt |
punātyupuṇyānpuruṣāñśataśo'tha sahasraśaḥ

य इच्छेत्सफलं जन्म जीवितं श्रुतमेव च ।
स पितॄंस्तर्पयेद्गङ्गामभिगम्य सुरांस्तथा

ya icchetsaphalaṃ janma jīvitaṃ śrutameva ca |
sa pitṝṃstarpayedgaṅgāmabhigamya surāṃstathā

न श्रुतैर्न च वित्तेन कर्मणा न च तत्फलम् ।
प्राप्नुयात्पुरुषोऽत्यन्तं गङ्गां प्राप्य यदाप्नुयात्

na śrutairna ca vittena karmaṇā na ca tatphalam |
prāpnuyātpuruṣo'tyantaṃ gaṅgāṃ prāpya yadāpnuyāt

जात्यन्धैरिह तुल्यास्ते मृतैः पङ्गुभिरेव च ।
समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम्

jātyandhairiha tulyāste mṛtaiḥ paṅgubhireva ca |
samarthā ye na paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śivām

भूतभव्यभविष्यज्ञैर्महर्षिभिरुपस्थिताम् ।
देवैः सेन्द्रैश्च को गङ्गां नोपसेवेत मानवः

bhūtabhavyabhaviṣyajñairmaharṣibhirupasthitām |
devaiḥ sendraiśca ko gaṅgāṃ nopaseveta mānavaḥ

वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः ।
विद्यावद्भिः श्रितां गङ्गां पुमान्को नाम नाश्रयेत्

vānaprasthairgṛhasthaiśca yatibhirbrahmacāribhiḥ |
vidyāvadbhiḥ śritāṃ gaṅgāṃ pumānko nāma nāśrayet

उत्कामद्बिश्च यः प्राणैः प्रयतः शिष्टसम्मतः ।
चिन्तयेन्मनसा गङ्गां स गतिं परमांलभेत्

utkāmadbiśca yaḥ prāṇaiḥ prayataḥ śiṣṭasammataḥ |
cintayenmanasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃlabhet

न भयेभ्यो भयं तस्य न पापेभ्यो न राजतः ।
आदेहपतनाद्गङ्गामुपास्ते यः पुमानिह

na bhayebhyo bhayaṃ tasya na pāpebhyo na rājataḥ |
ādehapatanādgaṅgāmupāste yaḥ pumāniha

गगनाद्गां पतन्तीं वै महापुण्यां महेश्वरः ।
दधार शिरसा गङ्गां तामेव दिवि सेवते

gaganādgāṃ patantīṃ vai mahāpuṇyāṃ maheśvaraḥ |
dadhāra śirasā gaṅgāṃ tāmeva divi sevate

अलङ्कृतास्त्रयो लोकाः पथिभिर्विमलैस्त्रिभिः ।
यस्तु तस्या जलं सेवेत्क्रतकृत्यः पुमान्भवेत् ।

alaṅkṛtāstrayo lokāḥ pathibhirvimalaistribhiḥ |
yastu tasyā jalaṃ sevetkratakṛtyaḥ pumānbhavet |

दिवि ज्योतिर्यथाऽऽदित्यः पितॄणां चैव चन्द्रमाः ।
देवेश यथा नृणां गङ्गा च सरितां तथा

divi jyotiryathā''dityaḥ pitṝṇāṃ caiva candramāḥ |
deveśa yathā nṛṇāṃ gaṅgā ca saritāṃ tathā

मात्रा पित्रा सुतैर्दारैर्विमुक्तस्य धनेन वा ।
न भवेद्धि तथा दुःखं यथा गङ्गा वियोगजम्

mātrā pitrā sutairdārairvimuktasya dhanena vā |
na bhaveddhi tathā duḥkhaṃ yathā gaṅgā viyogajam

नारण्यैर्नेष्टविषयैर्न सुतैर्न धनागमैः ।
तथा प्रसादो भवति गङ्गां वीक्ष्य यथा भवेत्

nāraṇyairneṣṭaviṣayairna sutairna dhanāgamaiḥ |
tathā prasādo bhavati gaṅgāṃ vīkṣya yathā bhavet

पूर्णमिन्दुं यथा दृष्ट्वा नृणां दृष्टिः प्रसीदति ।
तथा त्रिपथगां दृष्ट्वा नृणां दृष्टिः प्रसीदति

pūrṇaminduṃ yathā dṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ prasīdati |
tathā tripathagāṃ dṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ prasīdati

तद्भावस्तद्गतमनास्तन्निष्ठस्तत्परायणः ।
गङ्गांयोऽनुगतो भक्त्यास तस्याः प्रियतां व्रजेत्

tadbhāvastadgatamanāstanniṣṭhastatparāyaṇaḥ |
gaṅgāṃyo'nugato bhaktyāsa tasyāḥ priyatāṃ vrajet

भूस्थैः खस्थैर्दिविष्ठैश्च भूतैरुच्चावचैरपि ।
गङ्गा विगाह्या सततमेतत्कार्यतमं सताम्

bhūsthaiḥ khasthairdiviṣṭhaiśca bhūtairuccāvacairapi |
gaṅgā vigāhyā satatametatkāryatamaṃ satām

विश्वलोकेषु पुण्यत्वाद्गङ्गायाः प्रथितं यशः ।
दुर्मृताननपत्यांश्च सा मृताननयद्दिवम् ।
यत्पुत्रान्सगरस्येतो भस्माख्याननयद्दिवम्

viśvalokeṣu puṇyatvādgaṅgāyāḥ prathitaṃ yaśaḥ |
durmṛtānanapatyāṃśca sā mṛtānanayaddivam |
yatputrānsagarasyeto bhasmākhyānanayaddivam

वाय्वीरिताभिः सुमनोहराभि-
र्द्रुताभिरत्यर्थसमुत्थिताभिः ।
गङ्गोर्मिभिर्भानुमतीभिरिद्धाः
सहस्ररश्मिप्रतिमा भवन्ति

vāyvīritābhiḥ sumanoharābhi-
rdrutābhiratyarthasamutthitābhiḥ |
gaṅgormibhirbhānumatībhiriddhāḥ
sahasraraśmipratimā bhavanti

पयस्विनीं घृतिनीमत्युदारां
समृद्धिनीं वेगिनीं दुर्विगाह्याम् ।
गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं
गता धीरस्ते विबुधैः समत्वम्

payasvinīṃ ghṛtinīmatyudārāṃ
samṛddhinīṃ veginīṃ durvigāhyām |
gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ
gatā dhīraste vibudhaiḥ samatvam

अन्धाञ्चडान्द्रव्यहीनांश्च गङ्गा
यशस्विनी बृहती विश्वरूपा ।
देवैः सेन्द्रैर्मुनिभिर्मानवैश्च
निषेविता सर्वकामैर्युनक्ति

andhāñcaḍāndravyahīnāṃśca gaṅgā
yaśasvinī bṛhatī viśvarūpā |
devaiḥ sendrairmunibhirmānavaiśca
niṣevitā sarvakāmairyunakti

ऊर्जस्वतीं मधुमतीं महापुण्यां त्रिवर्त्मगाम् ।
त्रिलोकगोप्त्रीं ये गङ्गां संश्रितास्ते दिवं गताः

ūrjasvatīṃ madhumatīṃ mahāpuṇyāṃ trivartmagām |
trilokagoptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritāste divaṃ gatāḥ

यो वत्स्यति द्रक्ष्यति वाऽपि मर्त्य-
स्मस्मै प्रयच्छन्ति सुखानि देवाः ।
तद्भाविताः स्पर्शनदर्शनेन
इष्टां गतिं तस्य सुरा दिशन्ति

yo vatsyati drakṣyati vā'pi martya-
smasmai prayacchanti sukhāni devāḥ |
tadbhāvitāḥ sparśanadarśanena
iṣṭāṃ gatiṃ tasya surā diśanti

दक्षां पृश्निं बृहतीं विप्रकृष्टां
शिवामृद्धां भागिनीं सुप्रसन्नाम् ।
विभावरीं सर्वभूतप्रतिष्ठां
गङ्गां गता ये त्रिदिवं गतास्ते

dakṣāṃ pṛśniṃ bṛhatīṃ viprakṛṣṭāṃ
śivāmṛddhāṃ bhāginīṃ suprasannām |
vibhāvarīṃ sarvabhūtapratiṣṭhāṃ
gaṅgāṃ gatā ye tridivaṃ gatāste

ख्यातिर्यस्याः खं दिवं गां च नित्या-
मूर्ध्वं दिशो विदिशश्चावतस्थे ।
तस्या जलं सेव्य सरिद्वराया
मर्त्याः सर्वे कुतकृत्या भवन्ति

khyātiryasyāḥ khaṃ divaṃ gāṃ ca nityā-
mūrdhvaṃ diśo vidiśaścāvatasthe |
tasyā jalaṃ sevya saridvarāyā
martyāḥ sarve kutakṛtyā bhavanti

इयं गङ्गेति नियतं प्रतिष्ठा
गुहस्य स्क्मस्य च गर्भयोषा ।
प्रातस्त्रिवर्गा घृतवहा विपाप्मा
गङ्गाऽवतीर्णा वियतो विश्वतोया

iyaṃ gaṅgeti niyataṃ pratiṣṭhā
guhasya skmasya ca garbhayoṣā |
prātastrivargā ghṛtavahā vipāpmā
gaṅgā'vatīrṇā viyato viśvatoyā

दिवो भुवश्चापि वीक्ष्यानुरूपा

divo bhuvaścāpi vīkṣyānurūpā

सुताऽवनीध्रस्य हरस्य भार्या
दिवो भुवश्चापि कृतानुरूपा ।
भव्या पृथिव्यां भागिनी चापि राज-
न्गङ्गा लोकानां पृण्यदा वै त्रयाणाम्

sutā'vanīdhrasya harasya bhāryā
divo bhuvaścāpi kṛtānurūpā |
bhavyā pṛthivyāṃ bhāginī cāpi rāja-
ngaṅgā lokānāṃ pṛṇyadā vai trayāṇām

मधुस्रवा घृतधारा घृतार्चि-
र्महोर्मिभिः शोभिता ब्राह्मणैश्च ।
दिवश्च्युता शिरसाऽऽप्ता शिवेन
गङ्गाऽवनीध्रात्त्रिदिवस्य माता

madhusravā ghṛtadhārā ghṛtārci-
rmahormibhiḥ śobhitā brāhmaṇaiśca |
divaścyutā śirasā''ptā śivena
gaṅgā'vanīdhrāttridivasya mātā

योनिर्वरिष्ठा विरजा वितन्वी
शय्याऽचिरा वारिवहा यशोदा ।
विश्वावती चाकृतिरिष्टसिद्धा
गङ्गोक्षितानां भुवनस्य पन्थाः

yonirvariṣṭhā virajā vitanvī
śayyā'cirā vārivahā yaśodā |
viśvāvatī cākṛtiriṣṭasiddhā
gaṅgokṣitānāṃ bhuvanasya panthāḥ

क्षान्त्या मह्या गोपने धारणे च
दीप्त्य, कृशानोस्तपनस्य चैव ।
तुल्या गङ्गा सम्मता ब्राह्मणानां
गृहस्य ब्रह्मण्यतया च नित्यम्

kṣāntyā mahyā gopane dhāraṇe ca
dīptya, kṛśānostapanasya caiva |
tulyā gaṅgā sammatā brāhmaṇānāṃ
gṛhasya brahmaṇyatayā ca nityam

ऋषिष्टुतां विष्णुपदीं पुराणां
सुपुण्यतोयां मनसाऽपि लोके ।
सर्वात्मना जाह्नवीं ये प्रवन्ना
स्ते ब्रह्मणः सदनं सम्प्रयाताः

ṛṣiṣṭutāṃ viṣṇupadīṃ purāṇāṃ
supuṇyatoyāṃ manasā'pi loke |
sarvātmanā jāhnavīṃ ye pravannā
ste brahmaṇaḥ sadanaṃ samprayātāḥ

लोकानिमान्नयति या जननीव पुत्रा-
न्सर्वात्मना सर्वगुणोपपन्ना ।
तत्स्थानकं ब्राह्ममभीप्समानै-
र्गङ्गा सदैवात्मवशैरुपास्या

lokānimānnayati yā jananīva putrā-
nsarvātmanā sarvaguṇopapannā |
tatsthānakaṃ brāhmamabhīpsamānai-
rgaṅgā sadaivātmavaśairupāsyā

गंङ्गां श्रयेदात्मवान्सिद्धिकामः

gaṃṅgāṃ śrayedātmavānsiddhikāmaḥ

प्रसाद्य देवान्सविभून्समस्ता-
न्भगीरथस्तपसोग्रेण गङ्गाम् ।
गामानयत्तामभिगम्य शश्व-
त्पुंसां भयं नेह चामुत्र विद्यात्

prasādya devānsavibhūnsamastā-
nbhagīrathastapasogreṇa gaṅgām |
gāmānayattāmabhigamya śaśva-
tpuṃsāṃ bhayaṃ neha cāmutra vidyāt

उदाहृतः सर्वथा ते गुणानां
मयैकदेशः प्रसमीक्ष्य बृद्ध्या ।
शक्तिर्न से काचिदिहास्ति वक्तुं
गुणान्सर्वान्परिमातुं तथैव

udāhṛtaḥ sarvathā te guṇānāṃ
mayaikadeśaḥ prasamīkṣya bṛddhyā |
śaktirna se kācidihāsti vaktuṃ
guṇānsarvānparimātuṃ tathaiva

मेरोः समुद्रस्य च सर्वयत्नैः
सङ्ख्योपलानामुदकस्य वाऽपि ।
शक्यं वक्तुं नेह गङ्गाजलानां
गुणाख्यानं परिमातुं तथैव

meroḥ samudrasya ca sarvayatnaiḥ
saṅkhyopalānāmudakasya vā'pi |
śakyaṃ vaktuṃ neha gaṅgājalānāṃ
guṇākhyānaṃ parimātuṃ tathaiva

तस्मादेतान्परया श्रद्धयोक्ता-
न्गुणान्सर्वाञ्जाह्नवीयान्सदैव ।
भवेद्वाचा मनसा कर्मणा च
भक्त्या युक्तः श्रद्धया श्रद्दधानः

tasmādetānparayā śraddhayoktā-
nguṇānsarvāñjāhnavīyānsadaiva |
bhavedvācā manasā karmaṇā ca
bhaktyā yuktaḥ śraddhayā śraddadhānaḥ

लोकानिमांस्त्रीन्यशसा वितत्य
सिद्धिं प्राप्य महतीं तां दुरापाम् ।
गङ्गाकृतानचिरेणैव लोका-
न्यथेष्टमिष्टान्विहरिष्यसि त्वम्

lokānimāṃstrīnyaśasā vitatya
siddhiṃ prāpya mahatīṃ tāṃ durāpām |
gaṅgākṛtānacireṇaiva lokā-
nyatheṣṭamiṣṭānvihariṣyasi tvam

तव मम च गुणैर्महानुभावा
जुषतु भतिं सततं स्वधर्मयुक्तैः ।
अभिमतजनवत्सला हि गङ्गा
जगति युनक्ति सुखैश्च भक्तिमन्तम्

tava mama ca guṇairmahānubhāvā
juṣatu bhatiṃ satataṃ svadharmayuktaiḥ |
abhimatajanavatsalā hi gaṅgā
jagati yunakti sukhaiśca bhaktimantam

इति परममतिर्गुणानशेषा-
ञ्शिलरतये त्रिपथानुयोगरूपान् ।
बहुविधमनुशास्य तथ्यरूपा-
न्गगनतलं द्युतिमान्विवेश सिद्धः

iti paramamatirguṇānaśeṣā-
ñśilarataye tripathānuyogarūpān |
bahuvidhamanuśāsya tathyarūpā-
ngaganatalaṃ dyutimānviveśa siddhaḥ

शिलवृत्तिस्तु सिद्धस्य वाक्यैः सम्बोधितस्तदा ।
गङ्गामुपास्य विधिवत्सिद्धिं प्राप सुदुर्लभाम्

śilavṛttistu siddhasya vākyaiḥ sambodhitastadā |
gaṅgāmupāsya vidhivatsiddhiṃ prāpa sudurlabhām

तथा त्वमपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतः ।
गङ्गामभ्येहि सततं प्राप्स्यसे सिद्धिमुत्तमाम्

tathā tvamapi kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥ |
gaṅgāmabhyehi satataṃ prāpsyase siddhimuttamām

श्रुत्वेतिहासं भीष्मोक्तं गङ्गायाः स्तवसंयुतम् ।
युधिष्ठिरः परां प्रीतिमगच्छद्धातृभिः सह

śrutvetihāsaṃ bhīṣmoktaṃ gaṅgāyāḥ stavasaṃyutam |
yudhiṣṭhiraḥ parāṃ prītimagacchaddhātṛbhiḥ saha