अध्याय 64: अंगिरा गौतम को तीर्थों का पुण्य बताते हैं

तीर्थानां दर्शनं श्रेयः स्नानं च भरतर्षभ ।
श्रवणं च महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।

tīrthānāṃ darśanaṃ śreyaḥ snānaṃ ca bharatarṣabha |
śravaṇaṃ ca mahāprājña śrotumicchāmi tattvataḥ |

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ ।
वक्तुमर्हसि मे तानि श्रोताऽस्मि नियतं प्रभो

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni bharatarṣabha |
vaktumarhasi me tāni śrotā'smi niyataṃ prabho

इममङ्गिरसा प्रोक्तं तीर्थवंशं महाद्युते ।
श्रोतुमर्हसि भद्रं ते प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम्

imamaṅgirasā proktaṃ tīrthavaṃśaṃ mahādyute |
śrotumarhasi bhadraṃ te prāpsyase dharmamuttamam

तपोवनगतं विप्रमभिगम्य महामुनिम् ।
पप्रच्छाङ्गिरसं धीरं गौतमः संशितव्रतः ।

tapovanagataṃ vipramabhigamya mahāmunim |
papracchāṅgirasaṃ dhīraṃ gautamaḥ saṃśitavrataḥ |

अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तन्मे शंस महामुने

asti me bhagavankaścittīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ |
tatsarvaṃ śrotumicchāmi tanme śaṃsa mahāmune

उपस्पृश्य फलं किं स्यात्तेषु तीर्थेषु वै मुने ।
प्रेत्यभावे महाप्राज्ञ तद्यथाऽस्ति तथा वद

upaspṛśya phalaṃ kiṃ syātteṣu tīrtheṣu vai mune |
pretyabhāve mahāprājña tadyathā'sti tathā vada

सप्ताहं चन्द्रभागां वै वितस्तामूर्मिमालिनीम् ।
विगाह्य वै निराहारो निर्मलो मुनिवद्भवेत्

saptāhaṃ candrabhāgāṃ vai vitastāmūrmimālinīm |
vigāhya vai nirāhāro nirmalo munivadbhavet

काश्मीरमण्डले नद्यो याः पतन्ति महास्वनम् ।
ता नदीः सिन्धुमासाद्य शीलवान्स्वर्गमाप्नुयात्

kāśmīramaṇḍale nadyo yāḥ patanti mahāsvanam |
tā nadīḥ sindhumāsādya śīlavānsvargamāpnuyāt

पुष्करं च प्रभासं च नैमिषं सागरोदकम् ।
देविकामिन्द्रमार्गं च स्वर्णबिन्दुं विगाह्य च

puṣkaraṃ ca prabhāsaṃ ca naimiṣaṃ sāgarodakam |
devikāmindramārgaṃ ca svarṇabinduṃ vigāhya ca

विबोध्यते विमानस्थः सोऽप्सरोभिरभिष्टुतः ।
हिरण्यबिन्दुमालक्ष्य प्रयतश्चाभिवाद्य च

vibodhyate vimānasthaḥ so'psarobhirabhiṣṭutaḥ |
hiraṇyabindumālakṣya prayataścābhivādya ca

कुशेशये च देवत्वं धूयते तस्य किल्बिषम् ।
इन्द्रतोयां समासाद्य गन्धमादनसन्निधौ

kuśeśaye ca devatvaṃ dhūyate tasya kilbiṣam |
indratoyāṃ samāsādya gandhamādanasannidhau

करतोयां कुरुङ्गे च त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
अश्वमेधमवाप्नोति विगाह्य प्रयतः शुचिः

karatoyāṃ kuruṅge ca trirātropoṣito naraḥ |
aśvamedhamavāpnoti vigāhya prayataḥ śuciḥ

गङ्गाद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नीलपर्वते ।
तथा कनखले स्नात्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत्

gaṅgādvāre kuśāvarte bilvake nīlaparvate |
tathā kanakhale snātvā dhūtapāpmā divaṃ vrajet

अपां ह्रद उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् ।
ब्रह्मचारी जितक्रोधः सत्यसन्धस्त्वहिंसकः

apāṃ hrada upaspṛśya vājimedhaphalaṃ labhet |
brahmacārī jitakrodhaḥ satyasandhastvahiṃsakaḥ

यत्र भागीरथी गङ्गा वहते दिशमुत्तरम् ।
महेश्वरस्य त्रिस्थाने यो नरस्त्वभिषिच्यते

yatra bhāgīrathī gaṅgā vahate diśamuttaram |
maheśvarasya tristhāne yo narastvabhiṣicyate

एकमासं निराहारः स पश्यति हि देवताः ।
सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च इन्द्रमार्गे च तर्पयन्

ekamāsaṃ nirāhāraḥ sa paśyati hi devatāḥ |
saptagaṅge trigaṅge ca indramārge ca tarpayan

अर्थान्वै लभते भोक्तुं यो नरो जायते पुनः ।
महाश्रम उपस्पृश्य योऽग्निहोत्रपरः शुचिः

arthānvai labhate bhoktuṃ yo naro jāyate punaḥ |
mahāśrama upaspṛśya yo'gnihotraparaḥ śuciḥ

एकमासं निराहारः सिद्धिं मासेन स व्रजेत् ।
महाह्रद उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे त्वलोलुपः

ekamāsaṃ nirāhāraḥ siddhiṃ māsena sa vrajet |
mahāhrada upaspṛśya bhṛgutuṅge tvalolupaḥ

त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ।
कन्याकूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतोदकः

trirātropoṣito bhūtvā mucyate brahmahatyayā |
kanyākūpa upaspṛśya balākāyāṃ kṛtodakaḥ

देवेषु लभते कीर्तिं यशसा च विराजते

deveṣu labhate kīrtiṃ yaśasā ca virājate

देविकायामुपस्पृश्य तथा सुन्दरिकाह्रदे ।
अश्विन्यां रूपवर्चस्कं प्रेत्य वै लभते नरः

devikāyāmupaspṛśya tathā sundarikāhrade |
aśvinyāṃ rūpavarcaskaṃ pretya vai labhate naraḥ

महागङ्गामुपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तथा ।
पक्षमेकं निराहारः स्वर्गमाप्नोति निर्मलः

mahāgaṅgāmupaspṛśya kṛttikāṅgārake tathā |
pakṣamekaṃ nirāhāraḥ svargamāpnoti nirmalaḥ

वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तथा ।
निवासेऽप्सरसां दिव्ये कामचारी महीयते

vaimānika upaspṛśya kiṅkiṇīkāśrame tathā |
nivāse'psarasāṃ divye kāmacārī mahīyate

कालिकाश्रममासाद्य विपाशायां कृतोदकः ।
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं मुच्यते भवात्

kālikāśramamāsādya vipāśāyāṃ kṛtodakaḥ |
brahmacārī jitakrodhastrirātraṃ mucyate bhavāt

आश्रमे कृत्तिकानां तु स्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् ।
तोषयित्वा महादेवं निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्

āśrame kṛttikānāṃ tu snātvā yastarpayetpitṝn |
toṣayitvā mahādevaṃ nirmalaḥ svargamāpnuyāt

महाकूपमुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ।
त्रसानां स्थावराणां च द्विपदानां भयं त्यजेत्

mahākūpamupaspṛśya trirātropoṣitaḥ śuciḥ |
trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca dvipadānāṃ bhayaṃ tyajet

देवदारुवने स्नात्वा धूतपाप्मा कृतोदकः ।
देवशब्दमवाप्नोति सप्तरात्रोषितः शुचिः

devadāruvane snātvā dhūtapāpmā kṛtodakaḥ |
devaśabdamavāpnoti saptarātroṣitaḥ śuciḥ

शरस्तम्बे कुशस्तम्बे द्रोणशर्मपदे तथा ।
अपांप्रपतनासेवी सेव्यते सोप्सरोगणैः

śarastambe kuśastambe droṇaśarmapade tathā |
apāṃprapatanāsevī sevyate sopsarogaṇaiḥ

चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनीजले ।
विगाह्य वै निराहारो राजलक्ष्म्या निषेव्यते

citrakūṭe janasthāne tathā mandākinījale |
vigāhya vai nirāhāro rājalakṣmyā niṣevyate

श्यामायास्त्वाश्रमं गत्वा उषित्वा चाभिषिच्य च ।
एकपक्षं निराहारस्त्वन्तर्धानफलं लभेत्

śyāmāyāstvāśramaṃ gatvā uṣitvā cābhiṣicya ca |
ekapakṣaṃ nirāhārastvantardhānaphalaṃ labhet

कौशिकीं तु समासाद्य वायुभक्षस्त्वलोलुपः ।
एकविंशतिरात्रेण स्वर्गमारोहते नरः

kauśikīṃ tu samāsādya vāyubhakṣastvalolupaḥ |
ekaviṃśatirātreṇa svargamārohate naraḥ

मतङ्गवाप्यां यः स्नायादेकरात्रेण सिध्यति ।
विगाहति ह्यनालम्बमन्धकं वै सनातनम्

mataṅgavāpyāṃ yaḥ snāyādekarātreṇa sidhyati |
vigāhati hyanālambamandhakaṃ vai sanātanam

नैमिषे स्वर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रियः ।
फलं पुरुषमेधस्य लभेन्मासं कृतोदकः

naimiṣe svargatīrthe ca upaspṛśya jitendriyaḥ |
phalaṃ puruṣamedhasya labhenmāsaṃ kṛtodakaḥ

गङ्गाह्रद उपस्पृस्य तथा चैवोत्पलावने ।
अश्वमेघमवाप्नोति तत्र मासं कृतोदकः

gaṅgāhrada upaspṛsya tathā caivotpalāvane |
aśvameghamavāpnoti tatra māsaṃ kṛtodakaḥ

गङ्गायमुनयोस्तीर्थे तथा कालञ्जरे गिरौ ।
दशाश्वमेधानाप्नोति तत्र मासं कृतोदकः

gaṅgāyamunayostīrthe tathā kālañjare girau |
daśāśvamedhānāpnoti tatra māsaṃ kṛtodakaḥ

यष्टिह्रद उपस्पृश्य चान्नदानाद्विशिष्यते

yaṣṭihrada upaspṛśya cānnadānādviśiṣyate

दशतीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथाऽपराः ।
समागच्छन्ति माघ्यां तु प्रयागे भरतर्षभ

daśatīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyastathā'parāḥ |
samāgacchanti māghyāṃ tu prayāge bharatarṣabha

माघमासं प्रयागे तु नियतः संशितव्रतः ।
स्नात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्

māghamāsaṃ prayāge tu niyataḥ saṃśitavrataḥ |
snātvā tu bharataśreṣṭha nirmalaḥ svargamāpnuyāt

मरुद्गण उपस्पृश्य पितॄणामाश्रमे शुचिः ।
वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतो भवेन्नरः

marudgaṇa upaspṛśya pitṝṇāmāśrame śuciḥ |
vaivasvatasya tīrthe ca tīrthabhūto bhavennaraḥ

तथा ब्रह्मसरो गत्वा भागीरथ्यां कृतोदकः ।
एकमासं निराहारः सोमलोकमवाप्नुयात्

tathā brahmasaro gatvā bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ |
ekamāsaṃ nirāhāraḥ somalokamavāpnuyāt

उत्पातके नरः स्नात्वा अष्टावक्रे कृतोदकः ।
द्वादशाहं निराहारो नरमेधफलं लभेत्

utpātake naraḥ snātvā aṣṭāvakre kṛtodakaḥ |
dvādaśāhaṃ nirāhāro naramedhaphalaṃ labhet

अश्मपृष्ठे गयायां च निरविन्दे च पर्वते ।
तृतीयां क्रौञ्चपद्यां च ब्रह्महत्यां विशुध्यते

aśmapṛṣṭhe gayāyāṃ ca niravinde ca parvate |
tṛtīyāṃ krauñcapadyāṃ ca brahmahatyāṃ viśudhyate

कलविङ्क उपस्पृश्य विद्याच्च बहुशो जलम् ।
अग्नेः पुरे नरः स्नात्वा अग्निकन्यापुरे वसेत्

kalaviṅka upaspṛśya vidyācca bahuśo jalam |
agneḥ pure naraḥ snātvā agnikanyāpure vaset

करवीरपुरे स्नात्वा विशालायां कृतोदकः ।
देवह्रद उपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते

karavīrapure snātvā viśālāyāṃ kṛtodakaḥ |
devahrada upaspṛśya brahmabhūto virājate

पुनरावर्तनन्दां च महानन्दां च सेव्य वै ।
नन्दने सेव्यते दान्तस्त्वप्सरोभिरहिंसकः

punarāvartanandāṃ ca mahānandāṃ ca sevya vai |
nandane sevyate dāntastvapsarobhirahiṃsakaḥ

उर्वशीं कृत्तिकायोगे गत्वा चैव समाहितः ।
लौहित्ये विधिवत्स्नात्वा पुण्डरीकफलं लभेत्

urvaśīṃ kṛttikāyoge gatvā caiva samāhitaḥ |
lauhitye vidhivatsnātvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet

रामह्रद उपस्पृश्य विपाशायां कृतोदकः ।
द्वादशाहं निराहारः कल्मषाद्विप्रमुच्यते

rāmahrada upaspṛśya vipāśāyāṃ kṛtodakaḥ |
dvādaśāhaṃ nirāhāraḥ kalmaṣādvipramucyate

महाह्रद उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नरः ।
एकमासं निराहारो जमदग्निगतिं लभेत्

mahāhrada upaspṛśya śuddhena manasā naraḥ |
ekamāsaṃ nirāhāro jamadagnigatiṃ labhet

विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसन्धस्त्वहिंसकः ।
विनयात्तप आस्थाय मासेनैकेन सिध्यति

vindhye saṃtāpya cātmānaṃ satyasandhastvahiṃsakaḥ |
vinayāttapa āsthāya māsenaikena sidhyati

मुण्डे ब्रह्मगवा चैव निरिचिं देवपर्वतम् ।
देवह्रदमुपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते ।
कुमारपदमास्थाय मासेनैकेन शुध्यति

muṇḍe brahmagavā caiva niriciṃ devaparvatam |
devahradamupaspṛśya brahmabhūto virājate |
kumārapadamāsthāya māsenaikena śudhyati

नर्मदायामुपस्पृश्य तता शूर्पारकोदके ।
एकपक्षं निराहारो राजपुत्रो विधीयते

narmadāyāmupaspṛśya tatā śūrpārakodake |
ekapakṣaṃ nirāhāro rājaputro vidhīyate

जम्बूमार्गे त्रिभिर्मासैः संयतः सुसमाहितः ।
अहोरात्रेण चैकेन सिद्धिं समधिगच्छति

jambūmārge tribhirmāsaiḥ saṃyataḥ susamāhitaḥ |
ahorātreṇa caikena siddhiṃ samadhigacchati

कोकामुखे विगाह्याथ गत्वा चाञ्जलिकाश्रमम् ।
शाकभक्षश्चीरवासाः कुमारीर्विन्दते दश

kokāmukhe vigāhyātha gatvā cāñjalikāśramam |
śākabhakṣaścīravāsāḥ kumārīrvindate daśa

वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत्कदाचन ।
प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां ममाहितः ।
सिद्ध्यते तु महाबाहो यो नरो जायतेऽमरः

vaivasvatasya sadanaṃ na sa gacchetkadācana |
prabhāse tvekarātreṇa amāvāsyāṃ mamāhitaḥ |
siddhyate tu mahābāho yo naro jāyate'maraḥ

उज्जानक उपस्पृस्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमे ।
पिङ्गायाश्चाश्रमे स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

ujjānaka upaspṛsya ārṣṭiṣeṇasya cāśrame |
piṅgāyāścāśrame snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate

कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघमर्षणम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः

kulyāyāṃ samupaspṛśya japtvā caivāghamarṣaṇam |
aśvamedhamavāpnoti trirātropoṣito naraḥ

पिण्डारक उपस्पृश्य एकरात्रोषितो नरः ।
अग्निष्टोममवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः

piṇḍāraka upaspṛśya ekarātroṣito naraḥ |
agniṣṭomamavāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ

तथा ब्रह्मसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम् ।
पुण्डरीकमवाप्नोति उपस्पृश्य नरः शुचिः

tathā brahmasaro gatvā dharmāraṇyopaśobhitam |
puṇḍarīkamavāpnoti upaspṛśya naraḥ śuciḥ

मैनाके पर्वते स्नात्वा तथा सन्ध्यामुपास्य च ।
कामं जित्वा च वै मासं सर्वयज्ञफलं लभेत्

maināke parvate snātvā tathā sandhyāmupāsya ca |
kāmaṃ jitvā ca vai māsaṃ sarvayajñaphalaṃ labhet

कालोदकं नन्दिकुण्डं तथा चोत्तरमानसम् ।
अभ्येत्य योजनशताद्भूणहा विप्रमुच्यते

kālodakaṃ nandikuṇḍaṃ tathā cottaramānasam |
abhyetya yojanaśatādbhūṇahā vipramucyate

नन्दीश्वरस्य मूर्ति तु दृष्ट्वा मुच्येत किल्बिषैः ।
स्वर्गमार्गे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकं स गच्छति

nandīśvarasya mūrti tu dṛṣṭvā mucyeta kilbiṣaiḥ |
svargamārge naraḥ snātvā brahmalokaṃ sa gacchati

विख्यातो हिमवान्पुण्यः शंकरश्वशुरो गिरिः ।
आकरः सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवितः

vikhyāto himavānpuṇyaḥ śaṃkaraśvaśuro giriḥ |
ākaraḥ sarvaratnānāṃ siddhacāraṇasevitaḥ

दर्शनाद्गमनात्पूतो भवेदनशनादपि ।
शरीरमुत्सृजेत्तत्र विधिपूर्वमनाशके

darśanādgamanātpūto bhavedanaśanādapi |
śarīramutsṛjettatra vidhipūrvamanāśake

अध्रुवं जीवितं ज्ञात्वा यो वै वेदान्तगो द्विजः ।
अभ्यर्च्य देवतास्तत्र नमस्कृत्य मुनींस्तथा ।

adhruvaṃ jīvitaṃ jñātvā yo vai vedāntago dvijaḥ |
abhyarcya devatāstatra namaskṛtya munīṃstathā |

ततः क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमावसेत् ।
न तेन किञ्चिन्न प्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत्

tataḥ krodhaṃ ca lobhaṃ ca yo jitvā tīrthamāvaset |
na tena kiñcinna prāptaṃ tīrthābhigamanādbhavet

यान्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च ।
मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमीक्षया

yānyagamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca |
manasā tāni gamyāni sarvatīrthasamīkṣayā

इदं मेध्यमिदं पुण्यमिदं स्वर्ग्यमनुत्तमम् ।
इदं रहस्यं वेदानामाप्लाव्यं पावनं तथा

idaṃ medhyamidaṃ puṇyamidaṃ svargyamanuttamam |
idaṃ rahasyaṃ vedānāmāplāvyaṃ pāvanaṃ tathā

इदं दद्याद्‌द्विजातीनां साधोरात्महितस्य च ।
सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च ।

idaṃ dadyād‌dvijātīnāṃ sādhorātmahitasya ca |
suhṛdāṃ ca japetkarṇe śiṣyasyānugatasya ca |

दत्तवान्गौतमस्यैतदङ्गिरा वै महातपाः ।
अङ्गिराः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता

dattavāngautamasyaitadaṅgirā vai mahātapāḥ |
aṅgirāḥ samanujñātaḥ kāśyapena ca dhīmatā

महर्षीणामिदं जप्यं पावनानां तथोत्तमम् ।
जपंश्चाभ्युत्थितः शश्वन्निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्

maharṣīṇāmidaṃ japyaṃ pāvanānāṃ tathottamam |
japaṃścābhyutthitaḥ śaśvannirmalaḥ svargamāpnuyāt

इदं यश्चापि शृणुयाद्रहस्यं त्वङ्गिरोमतम् ।
उत्तमे च कुले जन्म लभेञ्जातीश्च संस्मरेत्

idaṃ yaścāpi śṛṇuyādrahasyaṃ tvaṅgiromatam |
uttame ca kule janma labheñjātīśca saṃsmaret