अध्याय 61: श्राद्ध के नियम और निमन्त्रण के योग्य ब्राह्मण

श्राद्धकाले च दैवे च पित्र्येऽपि च पितामह ।
इच्छामीह त्वयाऽऽख्यातं विहितं यत्सुरर्षिभिः

śrāddhakāle ca daive ca pitrye'pi ca pitāmaha |
icchāmīha tvayā''khyātaṃ vihitaṃ yatsurarṣibhiḥ

दैवं पौर्वाह्णिके कुर्यादपराह्णे तु पैतृकम् ।
मङ्गलाचारसम्पन्नः कृतशौचः प्रयत्नवान्

daivaṃ paurvāhṇike kuryādaparāhṇe tu paitṛkam |
maṅgalācārasampannaḥ kṛtaśaucaḥ prayatnavān

मनुष्याणां तु मध्याह्ने प्रदद्यादुपपत्तिभिः ।
कालहीनं तु यद्दानं तं भागं रक्षसां विदुः

manuṣyāṇāṃ tu madhyāhne pradadyādupapattibhiḥ |
kālahīnaṃ tu yaddānaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

लङ्घितं चावलीढं च लाकपूर्वं च यत्कृतम् ।
रजस्वलाभिदृष्टं च तं भागं रक्षसां विदुः

laṅghitaṃ cāvalīḍhaṃ ca lākapūrvaṃ ca yatkṛtam |
rajasvalābhidṛṣṭaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

अवघुष्टं च यद्भुक्तमव्रतेन च भारत ।
परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः

avaghuṣṭaṃ ca yadbhuktamavratena ca bhārata |
parāmṛṣṭaṃ śunā caiva taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

केशकीटावपतितं क्षुतं श्वभिरवेक्षितम् ।
रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः

keśakīṭāvapatitaṃ kṣutaṃ śvabhiravekṣitam |
ruditaṃ cāvadhūtaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

निरोङ्कारेण यद्भुक्तं सशस्त्रेण च भारत ।
दुरात्मना च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः

niroṅkāreṇa yadbhuktaṃ saśastreṇa ca bhārata |
durātmanā ca yadbhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

परोच्छिष्टं च यद्भुक्तं परिभुक्तं च यद्भवेत् ।
दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः

parocchiṣṭaṃ ca yadbhuktaṃ paribhuktaṃ ca yadbhavet |
daive pitrye ca satataṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यच्छ्राद्धं परिविष्यते ।
त्रिभिर्वर्णैर्नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः

mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ yacchrāddhaṃ pariviṣyate |
tribhirvarṇairnaraśreṣṭha taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

आज्याहुतिं विना चैव यत्किञ्चित्परिविष्यते ।
दुराचारैश्च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः

ājyāhutiṃ vinā caiva yatkiñcitpariviṣyate |
durācāraiśca yadbhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ

ये भागा रक्षसां प्राप्तास्त उक्ता भरतर्षभ ।
अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां ब्राह्मणे शृणु

ye bhāgā rakṣasāṃ prāptāsta uktā bharatarṣabha |
ata ūrdhvaṃ visargasya parīkṣāṃ brāhmaṇe śṛṇu

यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तास्तथैव च ।
दैवे वाऽप्यथ पित्र्ये वा राजन्नार्हन्ति केतनम्

yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattāstathaiva ca |
daive vā'pyatha pitrye vā rājannārhanti ketanam

श्वित्री क्लीबश्च कुष्ठी च तता यक्ष्महतश्च यः ।
अपस्मारी च यश्चान्धो राजन्नार्हन्ति केतनम्

śvitrī klībaśca kuṣṭhī ca tatā yakṣmahataśca yaḥ |
apasmārī ca yaścāndho rājannārhanti ketanam

चिकित्सका देवलका वृथा नियमधारिणः ।
सोमविक्रयिणश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम्

cikitsakā devalakā vṛthā niyamadhāriṇaḥ |
somavikrayiṇaścaiva śrāddhe nārhanti ketanam

गायना नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा ।
कथका योधकाश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम्

gāyanā nartakāścaiva plavakā vādakāstathā |
kathakā yodhakāścaiva rājannārhanti ketanam

होतारो वृषलानां च वृषलाध्यापकास्तथा ।
तथा वृषलशिष्याश्च राजन्नार्हन्ति केतनम्

hotāro vṛṣalānāṃ ca vṛṣalādhyāpakāstathā |
tathā vṛṣalaśiṣyāśca rājannārhanti ketanam

अनुयोक्ता च यो विप्रो अनुयुक्तश्च भारत ।
नार्हतस्तावपि श्राद्धं ब्रह्मविक्रयिणौ हि तौ

anuyoktā ca yo vipro anuyuktaśca bhārata |
nārhatastāvapi śrāddhaṃ brahmavikrayiṇau hi tau

अग्रणीर्यः कृतः पूर्वं वर्णावरपरिग्रहः ।
ब्राह्मणः सर्वविद्योऽपि राजन्नार्हति केतनम्

agraṇīryaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ varṇāvaraparigrahaḥ |
brāhmaṇaḥ sarvavidyo'pi rājannārhati ketanam

अनग्नयश्च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश्च ये ।
स्तेनाश्च पतिताश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम्

anagnayaśca ye viprā mṛtaniryātakāśca ye |
stenāśca patitāścaiva rājannārhanti ketanam

अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपूर्वाश्च भारत ।
पुत्रिकापूर्वपुत्राश्च श्राद्धे नार्हन्ति केतनम्

aparijñātapūrvāśca gaṇapūrvāśca bhārata |
putrikāpūrvaputrāśca śrāddhe nārhanti ketanam

ऋणकर्ता च यो राजन्यश्च वार्धुषिको नरः ।
प्राणिविक्रयवृत्तिश्च राजन्नार्हन्ति केतनम्

ṛṇakartā ca yo rājanyaśca vārdhuṣiko naraḥ |
prāṇivikrayavṛttiśca rājannārhanti ketanam

स्त्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश्च यावन्तो भरतर्षभ ।
आजपा ब्राह्मणाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम्

strīpūrvāḥ kāṇḍapṛṣṭhāśca yāvanto bharatarṣabha |
ājapā brāhmaṇāścaiva śrāddhe nārhanti ketanam

श्राद्धे दैवे च निर्दिष्टो ब्राह्मणो भरतर्षभ ।
दातुः प्रतिग्रहीतुश्च शृणुष्वानुग्रहं पुनः

śrāddhe daive ca nirdiṣṭo brāhmaṇo bharatarṣabha |
dātuḥ pratigrahītuśca śṛṇuṣvānugrahaṃ punaḥ

चीर्णव्रता गुणैर्युक्ता भवेयुर्येऽपि कर्षकाः ।
सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते राजन्केतनक्षमाः

cīrṇavratā guṇairyuktā bhaveyurye'pi karṣakāḥ |
sāvitrījñāḥ kriyāvantaste rājanketanakṣamāḥ

क्षात्रधर्मिणमप्याजौ केतयेत्कुलजं द्विजम् ।
न त्वेव वणिजं तात श्राद्धे च परिकल्पयेत्

kṣātradharmiṇamapyājau ketayetkulajaṃ dvijam |
na tveva vaṇijaṃ tāta śrāddhe ca parikalpayet

अग्निहोत्री च यो विप्रो ग्रामवासी च यो भवेत् ।
अस्तेनश्चातिथिज्ञश्च स राजन्केतनक्षमः

agnihotrī ca yo vipro grāmavāsī ca yo bhavet |
astenaścātithijñaśca sa rājanketanakṣamaḥ

सावित्रीं जपते यस्तु त्रिकालं भरतर्षभ ।
भिक्षावृत्तिः क्रियावांश्च स राजन्केतनक्षमः

sāvitrīṃ japate yastu trikālaṃ bharatarṣabha |
bhikṣāvṛttiḥ kriyāvāṃśca sa rājanketanakṣamaḥ

उदितास्तमितो यश्च तथैवास्तमितोदितः ।
अहिंस्रश्चाल्पदोषश्च स राजन्केतनक्षमः

uditāstamito yaśca tathaivāstamitoditaḥ |
ahiṃsraścālpadoṣaśca sa rājanketanakṣamaḥ

अकल्कको ह्यतर्कश्च ब्राह्मणो भरतर्षभ ।
संसर्ग भैक्ष्यवृत्तिश्च स राजन्केतनक्षमः

akalkako hyatarkaśca brāhmaṇo bharatarṣabha |
saṃsarga bhaikṣyavṛttiśca sa rājanketanakṣamaḥ

अव्रती कितवः स्तेनः प्राणिविक्रयिको वणिक् ।
सनिष्कृतिः पुनः सोमं पीतवान्केतनक्षमः

avratī kitavaḥ stenaḥ prāṇivikrayiko vaṇik |
saniṣkṛtiḥ punaḥ somaṃ pītavānketanakṣamaḥ

अर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैरपि कर्मभिः ।
भवेत्सर्वातिथिः पश्चात्स राजन्केतनक्षमः

arjayitvā dhanaṃ pūrvaṃ dāruṇairapi karmabhiḥ |
bhavetsarvātithiḥ paścātsa rājanketanakṣamaḥ

ब्रह्मविक्रयनिर्दिष्टं स्त्रिया यच्चार्जितं धनम् ।
अदेयं पितृविप्रेभ्यो यच्च क्लैब्यादुपार्जितम्

brahmavikrayanirdiṣṭaṃ striyā yaccārjitaṃ dhanam |
adeyaṃ pitṛviprebhyo yacca klaibyādupārjitam

क्रियमाणेऽपवर्गे च यो द्विजो भरतर्षभ ।
न व्याहरति यद्युक्तं तस्याधर्मो गवानृतम्

kriyamāṇe'pavarge ca yo dvijo bharatarṣabha |
na vyāharati yadyuktaṃ tasyādharmo gavānṛtam

श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दधि घृतं तथा ।
सोमक्षयश्च मांसं च यदारण्यं युधिष्ठिर

śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṃ dadhi ghṛtaṃ tathā |
somakṣayaśca māṃsaṃ ca yadāraṇyaṃ yudhiṣṭhira

मुहूर्तानां त्रयं पूर्वमह्नः प्रातरिति स्मृतम् ।
जपध्यानादिभिस्तस्मिन्विप्रैः कार्यं शुभव्रतम्

muhūrtānāṃ trayaṃ pūrvamahnaḥ prātariti smṛtam |
japadhyānādibhistasminvipraiḥ kāryaṃ śubhavratam

सङ्गवाख्यं त्रिभागं तु मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तकः ।
लौकिकं सङ्गवेऽर्धं च स्नानादि ह्यथ मध्यमे

saṅgavākhyaṃ tribhāgaṃ tu madhyāhnastrimuhūrtakaḥ |
laukikaṃ saṅgave'rdhaṃ ca snānādi hyatha madhyame

चतुर्थमपराह्णं तु त्रिमुहूर्तं तु पित्र्यकम् ।
सायाह्नस्त्रिमुहूर्तं च मध्यमं कविभिः स्मृतम्

caturthamaparāhṇaṃ tu trimuhūrtaṃ tu pitryakam |
sāyāhnastrimuhūrtaṃ ca madhyamaṃ kavibhiḥ smṛtam

चतुर्थ त्वपराह्णाख्ये श्राद्धं कुर्यात्सदा नृप

caturtha tvaparāhṇākhye śrāddhaṃ kuryātsadā nṛpa

प्रागुदीचीमुखा विप्राः विश्वेदेवे च दक्षिणाः ।
श्रावितेषु सुतृप्तेषु पिण्डं दद्यात्सदक्षिणम्

prāgudīcīmukhā viprāḥ viśvedeve ca dakṣiṇāḥ |
śrāviteṣu sutṛpteṣu piṇḍaṃ dadyātsadakṣiṇam

श्राद्धापवर्गे विप्रस्य दातारो वोस्त्वितीरयेत् ।
क्षत्रियस्यापि यो ब्रूयात्प्रीयन्तां पितरस्त्विति

śrāddhāpavarge viprasya dātāro vostvitīrayet |
kṣatriyasyāpi yo brūyātprīyantāṃ pitarastviti

अपवर्गे तु वैश्यस्य श्राद्धकर्मणि भारत ।
अक्षय्यमभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत

apavarge tu vaiśyasya śrāddhakarmaṇi bhārata |
akṣayyamabhidhātavyaṃ svasti śūdrasya bhārata

पुण्याहवाचनं दैवं ब्राह्मणस्य विधीयते ।
एतदेव निरोङ्कारं क्षत्रियस्य विधीयते

puṇyāhavācanaṃ daivaṃ brāhmaṇasya vidhīyate |
etadeva niroṅkāraṃ kṣatriyasya vidhīyate

वैश्यस्य दैवे वक्तव्यं प्रीयन्तां देवता इति ।
गोर्हिसायां चतुर्भागं पूर्वं विप्रातिकेतिनः

vaiśyasya daive vaktavyaṃ prīyantāṃ devatā iti |
gorhisāyāṃ caturbhāgaṃ pūrvaṃ viprātiketinaḥ

वर्णावरेषु भुञ्जानं क्रमाच्छूद्रे चतुर्गुणम् ।
नान्यत्र ब्राह्मणो ब्रूयात्पूर्वं विप्रेण केतितः

varṇāvareṣu bhuñjānaṃ kramācchūdre caturguṇam |
nānyatra brāhmaṇo brūyātpūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ

अभोजने च दोषः स्याद्वर्जयेच्छूद्रकेतनम् ।
शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गो द्विजो नोर्ध्वां गतिं लभेत्

abhojane ca doṣaḥ syādvarjayecchūdraketanam |
śūdrānnarasapuṣṭāṅgo dvijo nordhvāṃ gatiṃ labhet

अशुचिर्नैव चाश्नीयान्नास्तिको मानवर्जितः ।
न पूर्वं लङ्घयेल्लोभादेकवर्णोऽपि पार्थिव

aśucirnaiva cāśnīyānnāstiko mānavarjitaḥ |
na pūrvaṃ laṅghayellobhādekavarṇo'pi pārthiva

विप्राः स्मृता भूमिदेवा उपकुर्वाणवर्जिताः ।
कर्मणामानुपूर्व्येण विदिपूर्वं कृतं शृणु

viprāḥ smṛtā bhūmidevā upakurvāṇavarjitāḥ |
karmaṇāmānupūrvyeṇa vidipūrvaṃ kṛtaṃ śṛṇu

जातकर्मादिकाः सर्वास्त्रिषु वर्णेषु भारत ।
ब्रह्मक्षत्रे हि मन्त्रोक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर

jātakarmādikāḥ sarvāstriṣu varṇeṣu bhārata |
brahmakṣatre hi mantroktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira

विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्यगामिनी ।
बाल्वजी ह्येव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर

viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanyagāminī |
bālvajī hyeva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira

पालाशो द्विजदण्डः स्यादश्वत्थः क्षत्रियस्य तु ।
औदुम्बरश्च वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर

pālāśo dvijadaṇḍaḥ syādaśvatthaḥ kṣatriyasya tu |
audumbaraśca vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira

दातुः प्रतिग्रहीतुश्च धर्माधर्माविमौ शृणु ।
ब्राह्मणस्यानृतेऽधर्मः प्रोक्तः पातकसंज्ञितः ।
चतुर्गुणः क्षत्रियस्य वैश्यस्याष्टगुणः स्मृतः

dātuḥ pratigrahītuśca dharmādharmāvimau śṛṇu |
brāhmaṇasyānṛte'dharmaḥ proktaḥ pātakasaṃjñitaḥ |
caturguṇaḥ kṣatriyasya vaiśyasyāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

नान्यत्र ब्राह्मणोऽश्नीयात्पूर्वं विप्रेण केतितः ।
[यवीयान्पशुहिंसायां तुल्यधर्मा भवेत्स हि

nānyatra brāhmaṇo'śnīyātpūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ |
[yavīyānpaśuhiṃsāyāṃ tulyadharmā bhavetsa hi

तथा राजन्यवैश्याभ्यां यद्यश्नीयात्तु केतितः ।
यवीयान्पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात्

tathā rājanyavaiśyābhyāṃ yadyaśnīyāttu ketitaḥ |
yavīyānpaśuhiṃsāyāṃ bhāgārdhaṃ samavāpnuyāt

दैवं वाऽप्यथवा पित्र्यं योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु ।]
अस्नातो ब्राह्मणो राजंस्तस्याधर्मोऽनृतं स्मृतम्

daivaṃ vā'pyathavā pitryaṃ yo'śnīyādbrāhmaṇādiṣu |]
asnāto brāhmaṇo rājaṃstasyādharmo'nṛtaṃ smṛtam

आशौचो ब्राह्मणो राजन्योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु ।
ज्ञानपूर्वमथो लोभात्तस्याधर्मो गवानृतम्

āśauco brāhmaṇo rājanyo'śnīyādbrāhmaṇādiṣu |
jñānapūrvamatho lobhāttasyādharmo gavānṛtam

अर्थेनान्येन यो लिप्सेत्कर्मार्थं चैव भारत ।
आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मोऽनृतं स्मृतम्

arthenānyena yo lipsetkarmārthaṃ caiva bhārata |
āmantrayati rājendra tasyādharmo'nṛtaṃ smṛtam

अवेदव्रतचारित्रास्त्रिभिर्वर्णैर्युधिष्ठिर ।
मन्त्रवत्परिविष्यन्ते तस्याधर्मो गवानृतम्

avedavratacāritrāstribhirvarṇairyudhiṣṭhira |
mantravatpariviṣyante tasyādharmo gavānṛtam