अध्याय 55: कन्यादान के विषय में नारद का उपदेश

श्रुतं वर्णावरैर्दत्तं हव्यं कव्यं च नारद ।
सम्प्रयोगे च पुत्राणां कन्यानां च ब्रवीहि मे

śrutaṃ varṇāvarairdattaṃ havyaṃ kavyaṃ ca nārada |
samprayoge ca putrāṇāṃ kanyānāṃ ca bravīhi me

कन्याप्रदानं प्रत्राणां स्त्रीणां संयोगमेव च ।
आनुपूर्व्यान्मया सम्यगुच्यमानं निबोध मे

kanyāpradānaṃ pratrāṇāṃ strīṇāṃ saṃyogameva ca |
ānupūrvyānmayā samyagucyamānaṃ nibodha me

जातमात्रा तु दातव्या कन्यका सदृशे वरे ।
काले दत्तासु कन्यासु पिता धर्मेण युज्यते

jātamātrā tu dātavyā kanyakā sadṛśe vare |
kāle dattāsu kanyāsu pitā dharmeṇa yujyate

यस्तु पुष्पवतीं कन्यां बान्धवो न प्रयच्छति ।
मासिमासि गते बन्धुस्तस्या भ्रौणघ्न्यमाप्नुते

yastu puṣpavatīṃ kanyāṃ bāndhavo na prayacchati |
māsimāsi gate bandhustasyā bhrauṇaghnyamāpnute

यस्तु कन्यां गृहे रुन्ध्याद्ग्राम्यैर्भोगैर्विवर्जिताम् ।
अवध्यातः स कन्याया बन्धुः प्राप्नोति भ्रूणहाम्

yastu kanyāṃ gṛhe rundhyādgrāmyairbhogairvivarjitām |
avadhyātaḥ sa kanyāyā bandhuḥ prāpnoti bhrūṇahām

दूषिता पाणिमात्रेण मृते भर्तरि दारिका ।
संस्कारं लभते नारी द्वितीये सा पुनः पतौ

dūṣitā pāṇimātreṇa mṛte bhartari dārikā |
saṃskāraṃ labhate nārī dvitīye sā punaḥ patau

पुनर्भूर्नाम सा कन्या सपुत्रा हव्यकव्यदा ।
अदूष्या सा प्रसूतीषु प्रजानां दारकर्मणि

punarbhūrnāma sā kanyā saputrā havyakavyadā |
adūṣyā sā prasūtīṣu prajānāṃ dārakarmaṇi

या तु कन्या प्रसूयेत गर्भिणी या तु वा भवेत् ।
कथं दारक्रियां भूयः सा भवेदृषिसत्तम

yā tu kanyā prasūyeta garbhiṇī yā tu vā bhavet |
kathaṃ dārakriyāṃ bhūyaḥ sā bhavedṛṣisattama

तत्वार्थनिश्चितं शब्दं कन्यका नयतेऽग्नये ।
तस्मात्कुर्वन्ति वै भावं कुमार्यस्ता न कन्यकाः

tatvārthaniścitaṃ śabdaṃ kanyakā nayate'gnaye |
tasmātkurvanti vai bhāvaṃ kumāryastā na kanyakāḥ

ब्रह्महत्यात्रिभागेन गर्भाधानविशोधितः ।
गृह्णीयात्तां चतुर्भागविशुद्धां सर्जनात्पुनः

brahmahatyātribhāgena garbhādhānaviśodhitaḥ |
gṛhṇīyāttāṃ caturbhāgaviśuddhāṃ sarjanātpunaḥ

कथं कन्यासु ये जाता बन्धूनां दूषिताः सदा ।
कस्य ते हव्यकव्यानि प्रदास्यन्ति महामुने

kathaṃ kanyāsu ye jātā bandhūnāṃ dūṣitāḥ sadā |
kasya te havyakavyāni pradāsyanti mahāmune

कन्यायास्तु पितुः पुत्राः कानीना हव्यकव्यदाः ।
अन्तर्वत्नयास्तु यः पाणिं गृह्णीयात्स सहोढजः

kanyāyāstu pituḥ putrāḥ kānīnā havyakavyadāḥ |
antarvatnayāstu yaḥ pāṇiṃ gṛhṇīyātsa sahoḍhajaḥ

अथ येनाहितो गर्भः कन्यायां तत्र नारद ।
कथं पुत्रफलं तस्य भवेदेतत्प्रचक्ष्व मे

atha yenāhito garbhaḥ kanyāyāṃ tatra nārada |
kathaṃ putraphalaṃ tasya bhavedetatpracakṣva me

धर्माचारेषु ते नित्यं दूषकाः कृतशोधनाः ।
बीजं च नश्यते तेषां मोघचेष्टा भवन्ति ते

dharmācāreṣu te nityaṃ dūṣakāḥ kṛtaśodhanāḥ |
bījaṃ ca naśyate teṣāṃ moghaceṣṭā bhavanti te

अथ काचिद्भवेत्कन्या क्रीता दत्ता हृताऽपि वा ।
कथं पुत्रकृतं तस्यास्तद्भवेद्दषिसत्तम

atha kācidbhavetkanyā krītā dattā hṛtā'pi vā |
kathaṃ putrakṛtaṃ tasyāstadbhaveddaṣisattama

क्रीता दत्ता हृता चैव या कन्या पाणिवर्जिता ।
कौमारी नाम सा भार्या प्रसवेदौरसान्सुतान् ।
न पत्न्यर्थे शुभा प्रोक्ता तत्कर्मण्यपराजिते

krītā dattā hṛtā caiva yā kanyā pāṇivarjitā |
kaumārī nāma sā bhāryā prasavedaurasānsutān |
na patnyarthe śubhā proktā tatkarmaṇyaparājite

केन मङ्गलकृत्येषु विनियुज्यन्ति कन्यकाः ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्वेनेह महामुने

kena maṅgalakṛtyeṣu viniyujyanti kanyakāḥ |
etadicchāmi vijñātuṃ tatveneha mahāmune

नित्यं निवसते लक्ष्मीः कन्यकासु प्रतिष्ठिता ।
शोभना शुभयोग्या च पूज्या मङ्गलकर्मसु

nityaṃ nivasate lakṣmīḥ kanyakāsu pratiṣṭhitā |
śobhanā śubhayogyā ca pūjyā maṅgalakarmasu

आकरस्थं यथा रत्नं सर्वकामफलोपगम् ।
तथा कन्या महालक्ष्मीः सर्वलोकस्य मङ्गलम्

ākarasthaṃ yathā ratnaṃ sarvakāmaphalopagam |
tathā kanyā mahālakṣmīḥ sarvalokasya maṅgalam

एवं कन्या परा लक्ष्मी रतिस्तोषश्च देहिनाम् ।
महाकुलानां चारित्रवृत्तेन निकषोपलम्

evaṃ kanyā parā lakṣmī ratistoṣaśca dehinām |
mahākulānāṃ cāritravṛttena nikaṣopalam

आनयित्वा स्वकाद्वर्णात्कन्यकां यो भजेन्नरः ।
दातारं हव्यकव्यानां पुत्रकं या प्रसूयति

ānayitvā svakādvarṇātkanyakāṃ yo bhajennaraḥ |
dātāraṃ havyakavyānāṃ putrakaṃ yā prasūyati

साध्वी कुलं वर्धयति साध्वी पुष्टिग्रहे परा ।
साध्वी लक्ष्मी रतिः साक्षात्प्रतिष्ठा सन्ततिस्तथा

sādhvī kulaṃ vardhayati sādhvī puṣṭigrahe parā |
sādhvī lakṣmī ratiḥ sākṣātpratiṣṭhā santatistathā