अध्याय 54: नारद मार्कण्डेय को चार युगों का धर्म बताते हैं

पुत्रैः कथं महाराज पुरुषस्तारितो भवेत् ।
यावन्न लब्धवान्पुत्रमफलः पुरुषो नृप

putraiḥ kathaṃ mahārāja puruṣastārito bhavet |
yāvanna labdhavānputramaphalaḥ puruṣo nṛpa

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदेन पुरा गीतं मार्कण्डेयाय पृच्छते

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradena purā gītaṃ mārkaṇḍeyāya pṛcchate

पर्वतं नारदं चैव असितं देवलं च तम् ।
आरुणेयं च रैभ्यं च एतानत्रागतान्पुरा

parvataṃ nāradaṃ caiva asitaṃ devalaṃ ca tam |
āruṇeyaṃ ca raibhyaṃ ca etānatrāgatānpurā

गङ्गायमुनयोर्मध्ये भोगवत्याः समागमे ।
दृष्ट्वा पूर्वं समासीनान्मार्कण्डेयोऽभ्यगच्छत

gaṅgāyamunayormadhye bhogavatyāḥ samāgame |
dṛṣṭvā pūrvaṃ samāsīnānmārkaṇḍeyo'bhyagacchata

ऋषयस्तु मुनिं दृष्ट्वा समुत्थायोन्मुखाः स्थिताः ।
अर्चयित्वाऽर्हतो विप्रं किं कुर्म इति चाब्रुवन्

ṛṣayastu muniṃ dṛṣṭvā samutthāyonmukhāḥ sthitāḥ |
arcayitvā'rhato vipraṃ kiṃ kurma iti cābruvan

अयं समागमः सद्भिर्यत्नेनासादितो मया ।
अत्र प्राप्स्यामि धर्माणामाचारस्य च निश्चयम्

ayaṃ samāgamaḥ sadbhiryatnenāsādito mayā |
atra prāpsyāmi dharmāṇāmācārasya ca niścayam

ऋजुः कृतयुगे धर्मस्तस्मिन्क्षीणे विमुह्यति ।
युगेयुगे महर्षिभ्यो धर्ममिच्छामि वेदितुम्

ṛjuḥ kṛtayuge dharmastasminkṣīṇe vimuhyati |
yugeyuge maharṣibhyo dharmamicchāmi veditum

ऋषिभिर्नारदः प्रोक्तो ब्रूहि यत्रास्य संशयः ।
धर्माधर्मेषु तत्वज्ञ त्वं हि च्छेत्ता हि संशयान्

ṛṣibhirnāradaḥ prokto brūhi yatrāsya saṃśayaḥ |
dharmādharmeṣu tatvajña tvaṃ hi cchettā hi saṃśayān

ऋषिभ्योऽनुमतं वाक्यं नियोगान्नारदस्तदा ।
सर्वधर्मार्थतत्वज्ञं मार्कण्‍डेयं ततोऽब्रवीत्

ṛṣibhyo'numataṃ vākyaṃ niyogānnāradastadā |
sarvadharmārthatatvajñaṃ mārkaṇ‍ḍeyaṃ tato'bravīt

दीर्घायो तपसा दीप्त वदेवदाङ्गतत्ववित् ।
यत्र ते संशयो ब्रह्मन्समुत्पन्नः स उच्यताम्

dīrghāyo tapasā dīpta vadevadāṅgatatvavit |
yatra te saṃśayo brahmansamutpannaḥ sa ucyatām

धर्मं लोकोपकारं वा यच्चान्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।
तदहं कथयिष्यामि ब्रूहि त्वं सुमहातपाः

dharmaṃ lokopakāraṃ vā yaccānyacchrotumicchasi |
tadahaṃ kathayiṣyāmi brūhi tvaṃ sumahātapāḥ

युगेयुगे व्यतीतेऽस्मिन्धर्मसेतुः प्रणश्यति ।
कथं धर्मच्छलेनाहं प्राप्नुयामिति मे मतिः

yugeyuge vyatīte'smindharmasetuḥ praṇaśyati |
kathaṃ dharmacchalenāhaṃ prāpnuyāmiti me matiḥ

आसीद्धर्मः पुरा विप्र चतुष्पादः कृते युगे ।
ततो ह्यधर्मः कालेन प्रसूतः किञ्चिदूनतः

āsīddharmaḥ purā vipra catuṣpādaḥ kṛte yuge |
tato hyadharmaḥ kālena prasūtaḥ kiñcidūnataḥ

ततस्त्रेतायुगं नाम प्रवृत्तं धर्मदूषणम्

tatastretāyugaṃ nāma pravṛttaṃ dharmadūṣaṇam

तस्मिन्नतीते सम्प्राप्तं तृतीयं द्वापरं युगम् ।
तदा धर्मस्य द्वौ पादावधर्मो नाशयिष्यति

tasminnatīte samprāptaṃ tṛtīyaṃ dvāparaṃ yugam |
tadā dharmasya dvau pādāvadharmo nāśayiṣyati

द्वापरे तु परिक्षीणे नन्दिके समुपस्थिते ।
लोकवृत्तं च धर्मं च उच्यमानं निबोध मे

dvāpare tu parikṣīṇe nandike samupasthite |
lokavṛttaṃ ca dharmaṃ ca ucyamānaṃ nibodha me

चतुर्थं नन्दिकं नाम धर्मः पादावशेषितः ।
ततः प्रभृति जायन्ते क्षीणप्रज्ञायुपो नराः ।
क्षीणप्राणधना लोके धर्माचारबहिष्कृताः

caturthaṃ nandikaṃ nāma dharmaḥ pādāvaśeṣitaḥ |
tataḥ prabhṛti jāyante kṣīṇaprajñāyupo narāḥ |
kṣīṇaprāṇadhanā loke dharmācārabahiṣkṛtāḥ

एवं विलुलिते धर्मे लोके चाधर्मसंयुते ।
चातुर्वर्ण्यस्य नियतं हव्यं कव्यं नियच्छति

evaṃ vilulite dharme loke cādharmasaṃyute |
cāturvarṇyasya niyataṃ havyaṃ kavyaṃ niyacchati

मन्त्रपूतं सदा हव्यं कव्यं चैव न नश्यति ।
प्रतिगृह्णन्ति तद्देवा दातुर्न्यायात्प्रयच्छतः

mantrapūtaṃ sadā havyaṃ kavyaṃ caiva na naśyati |
pratigṛhṇanti taddevā dāturnyāyātprayacchataḥ

सत्वयुक्तं च दाता च सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।
अवाप्तकामः स्वर्गे च महीयेत यथेप्सितम्

satvayuktaṃ ca dātā ca sarvānkāmānavāpnuyāt |
avāptakāmaḥ svarge ca mahīyeta yathepsitam

चत्वारो ह्यथ ये वर्णा हव्यं कव्यं प्रदास्यति ।
मन्त्रहीनमपन्यायं तेषां दत्तं क्व गच्छति

catvāro hyatha ye varṇā havyaṃ kavyaṃ pradāsyati |
mantrahīnamapanyāyaṃ teṣāṃ dattaṃ kva gacchati

असुरान्गच्छते दत्तं विप्रै रक्षांसि क्षत्रियैः ।
वैश्यैः प्रेतानि वै दत्तं शूद्रैर्भूतानि गच्छति

asurāngacchate dattaṃ viprai rakṣāṃsi kṣatriyaiḥ |
vaiśyaiḥ pretāni vai dattaṃ śūdrairbhūtāni gacchati

अथ वर्णावरे जाताश्चातुर्वर्ण्योपदेशिनः ।
दास्यन्ति हव्यकव्यानि तेषां दत्तं क्व गच्छति

atha varṇāvare jātāścāturvarṇyopadeśinaḥ |
dāsyanti havyakavyāni teṣāṃ dattaṃ kva gacchati

वर्णावराणां भूतानां हव्यकव्यप्रदातृणाम् ।
नैव देवा न पितरः प्रतिगृह्णन्ति तत्स्वयम्

varṇāvarāṇāṃ bhūtānāṃ havyakavyapradātṛṇām |
naiva devā na pitaraḥ pratigṛhṇanti tatsvayam

यातुधानाः पिशाचाश्च भूता ये चापि नैर्ऋताः ।
तेषां सा विहिता वृत्तिः पितृदैवतनिर्गताः

yātudhānāḥ piśācāśca bhūtā ye cāpi nairṛtāḥ |
teṣāṃ sā vihitā vṛttiḥ pitṛdaivatanirgatāḥ

तेषां सर्वप्रदातॄणां हव्यकव्यं समाहिताः ।
यत्प्रयच्छन्ति विधइवत्तद्वै भुञ्जन्ति देवताः

teṣāṃ sarvapradātṝṇāṃ havyakavyaṃ samāhitāḥ |
yatprayacchanti vidhaivattadvai bhuñjanti devatāḥ