अध्याय 53: असामान्य माताओं से जन्मे महान ऋषि

वैश्ययोन्यां समुत्पन्नाः शूद्रयोन्यां तथैव च ।
ब्रह्मर्षय इति प्रोक्ताः पुराणि द्विजसत्तमाः

vaiśyayonyāṃ samutpannāḥ śūdrayonyāṃ tathaiva ca |
brahmarṣaya iti proktāḥ purāṇi dvijasattamāḥ

कथमेतन्महाराज तत्त्वं शंसितुमर्हसि ।
विरुद्धमिह पश्यामि वियोनौ ब्राह्मणो भवेत्

kathametanmahārāja tattvaṃ śaṃsitumarhasi |
viruddhamiha paśyāmi viyonau brāhmaṇo bhavet

अलं कौतूहलेनात्र निबोध त्वं युधिष्ठिर ।
शुभेतरं शुभं वाऽपि न चिन्तयितुमर्हसि

alaṃ kautūhalenātra nibodha tvaṃ yudhiṣṭhira |
śubhetaraṃ śubhaṃ vā'pi na cintayitumarhasi

ईशन्त्यात्मन इत्येते गतिश्चैषां न सञ्जते ।
ब्रह्मभूयांस इत्येव ऋषयः श्रुतिचोदिताः

īśantyātmana ityete gatiścaiṣāṃ na sañjate |
brahmabhūyāṃsa ityeva ṛṣayaḥ śruticoditāḥ

निन्द्या न चैते राजेन्द्र प्रमाणं हि प्रमाणिनाम् ।
लोकोऽनुमन्यते चैतान्प्रमाणं ह्यत्र वै तपः

nindyā na caite rājendra pramāṇaṃ hi pramāṇinām |
loko'numanyate caitānpramāṇaṃ hyatra vai tapaḥ

एवं महात्मभिस्तात तपोज्ञानसमन्वितैः ।
प्रवर्तितानि कार्याणि प्रमाणान्येव सत्तम

evaṃ mahātmabhistāta tapojñānasamanvitaiḥ |
pravartitāni kāryāṇi pramāṇānyeva sattama

भार्याश्चतस्रो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य स्वधर्मतः ।
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च भरतर्षभ

bhāryāścatasro rājendra brāhmaṇasya svadharmataḥ |
brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca bharatarṣabha

राज्ञां तु क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च भरतर्षभ ।
वैश्यस्य वैश्या विहिता शूद्रा च भरतर्षभ

rājñāṃ tu kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca bharatarṣabha |
vaiśyasya vaiśyā vihitā śūdrā ca bharatarṣabha

शूद्रस्यैका स्मृता भार्या प्रतिलोमे तु सङ्करः ।
शूद्रायास्तु नरश्रेष्ठ चत्वारः पतयः स्मृताः

śūdrasyaikā smṛtā bhāryā pratilome tu saṅkaraḥ |
śūdrāyāstu naraśreṣṭha catvāraḥ patayaḥ smṛtāḥ

वर्णोत्तमायास्तु पतिः सवर्णस्त्वेक एव सः ।
द्वौ क्षत्रियाया विहितौ ब्राह्मणः क्षत्रियस्तथा

varṇottamāyāstu patiḥ savarṇastveka eva saḥ |
dvau kṣatriyāyā vihitau brāhmaṇaḥ kṣatriyastathā

वैश्यायास्तु नरश्रेष्ठ विहिताः पतयस्त्रयः ।
सवर्णः क्षत्रियश्चैव ब्राह्मणश्च विशाम्पते

vaiśyāyāstu naraśreṣṭha vihitāḥ patayastrayaḥ |
savarṇaḥ kṣatriyaścaiva brāhmaṇaśca viśāmpate

एवंविधिमनुस्मृत्य ततस्ते ऋषिभिः पुरा ।
उत्पादिता महात्मानः पुत्रा ब्रह्मर्षयः पुरा

evaṃvidhimanusmṛtya tataste ṛṣibhiḥ purā |
utpāditā mahātmānaḥ putrā brahmarṣayaḥ purā

पुराणाभ्यामृषिभ्यां तु मित्रेण वरुणेन च ।
वसिष्ठोऽथ तथाऽगस्त्यो बर्हिषव्यस्तथैव च

purāṇābhyāmṛṣibhyāṃ tu mitreṇa varuṇena ca |
vasiṣṭho'tha tathā'gastyo barhiṣavyastathaiva ca

कक्षीवानार्ष्टिषेणश्च पुरुषः कष एव च ।
मामतेयस्य वै पुत्रा गौतमश्चात्मजाः स्मृताः

kakṣīvānārṣṭiṣeṇaśca puruṣaḥ kaṣa eva ca |
māmateyasya vai putrā gautamaścātmajāḥ smṛtāḥ

वत्सप्रियश्च भगवान्स्थूलरश्मिस्तथाक्षणिः ।
गौतमस्यैव तनया ये दास्यां जनिता ह्युत

vatsapriyaśca bhagavānsthūlaraśmistathākṣaṇiḥ |
gautamasyaiva tanayā ye dāsyāṃ janitā hyuta

कपिञ्जलादो ब्रह्मर्षिश्चाण्डाल्यामुदपद्यत ।
वैनतेयस्तथा पक्षी तुर्यायां च वसिष्ठतः

kapiñjalādo brahmarṣiścāṇḍālyāmudapadyata |
vainateyastathā pakṣī turyāyāṃ ca vasiṣṭhataḥ

प्रसादाच्च वसिष्ठस्य शुक्लाभ्युपगमेन च ।
अदृश्यन्त्याः पिता वैश्यो नाम्ना चित्रमुखः पुरा ।
ब्राह्मणत्वमनुप्राप्तो ब्रह्मर्षित्वं च कौरव

prasādācca vasiṣṭhasya śuklābhyupagamena ca |
adṛśyantyāḥ pitā vaiśyo nāmnā citramukhaḥ purā |
brāhmaṇatvamanuprāpto brahmarṣitvaṃ ca kaurava

वैश्यश्चित्रमुखः कन्यां वसिष्ठतनयस्य वै ।
शुभां प्रादाद्यतो जातो ब्रह्मर्षिस्तु पराशरः

vaiśyaścitramukhaḥ kanyāṃ vasiṣṭhatanayasya vai |
śubhāṃ prādādyato jāto brahmarṣistu parāśaraḥ

तथैव दाशकन्यायां सत्यवत्यां महानृषिः ।
पराशरात्प्रसूतश्च व्यासो योगमयो मुनिः

tathaiva dāśakanyāyāṃ satyavatyāṃ mahānṛṣiḥ |
parāśarātprasūtaśca vyāso yogamayo muniḥ

विभण्डकस्य मृग्यां च तपोयोगात्मको मुनिः ।
ऋस्यशृङ्गः समुत्पन्नो ब्रह्मचारी महायशाः

vibhaṇḍakasya mṛgyāṃ ca tapoyogātmako muniḥ |
ṛsyaśṛṅgaḥ samutpanno brahmacārī mahāyaśāḥ

शार्ङ्ग्यां च मन्दपालस्य चत्वारो ब्रह्मवादिनः ।
जाता ब्रह्मर्षयः पुण्या यैः स्तुतो हव्यवाहनः

śārṅgyāṃ ca mandapālasya catvāro brahmavādinaḥ |
jātā brahmarṣayaḥ puṇyā yaiḥ stuto havyavāhanaḥ

द्रोणश्च स्तम्बमित्रश्च सारिसृक्वश्च बुद्धिमान् ।
जरितारिश्च विख्यातश्चत्वारः सूर्यसन्निभाः

droṇaśca stambamitraśca sārisṛkvaśca buddhimān |
jaritāriśca vikhyātaścatvāraḥ sūryasannibhāḥ

महर्षेः कालवृक्षस्य शकुन्त्यामेव जज्ञिवान् ।
हिरण्यहस्तो भगवान्महर्षिः काञ्चनप्रभः

maharṣeḥ kālavṛkṣasya śakuntyāmeva jajñivān |
hiraṇyahasto bhagavānmaharṣiḥ kāñcanaprabhaḥ

पावकात्तात सम्भूता मनसा च महर्षयः ।
पितामहस्य राजेन्द्र पुरस्त्यपुलहादयः

pāvakāttāta sambhūtā manasā ca maharṣayaḥ |
pitāmahasya rājendra purastyapulahādayaḥ

सावर्ण्यश्चापि राजर्षिः सवर्णायामजायत ।
मृण्मय्यां भरतश्रेष्ठ आदित्येन विवस्वता

sāvarṇyaścāpi rājarṣiḥ savarṇāyāmajāyata |
mṛṇmayyāṃ bharataśreṣṭha ādityena vivasvatā

शाण्डिल्यश्चाग्नितो जातः कश्यपस्याग्रजः प्रभुः ।
शरद्वतः शरस्तम्बात्कृपश्व कृपया सह

śāṇḍilyaścāgnito jātaḥ kaśyapasyāgrajaḥ prabhuḥ |
śaradvataḥ śarastambātkṛpaśva kṛpayā saha

पद्माश्च जज्ञे राजेन्द्र सोस्यपस्य महात्मनः ।
रेणुश्च रेणुका चैव राममाता यशस्विनी

padmāśca jajñe rājendra sosyapasya mahātmanaḥ |
reṇuśca reṇukā caiva rāmamātā yaśasvinī

समुनायाः समुद्भूतः सोमकेन महात्मना ।
अर्कदन्तो महानृषिः प्रथितः पृथिवीतले

samunāyāḥ samudbhūtaḥ somakena mahātmanā |
arkadanto mahānṛṣiḥ prathitaḥ pṛthivītale

अग्नेराहवनीयाच्च द्रुपदस्येन्द्रवर्चसः ।
धृष्टद्युम्नश्च सम्भूतो वेद्यां कृष्णा च भारत

agnerāhavanīyācca drupadasyendravarcasaḥ |
dhṛṣṭadyumnaśca sambhūto vedyāṃ kṛṣṇā ca bhārata

व्याघ्रयोन्यां ततो जाता वसिष्ठस्य महात्मनः ।
एकोनविंशतिः पुत्राः ख्याता व्याघ्रपदादयः

vyāghrayonyāṃ tato jātā vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
ekonaviṃśatiḥ putrāḥ khyātā vyāghrapadādayaḥ

मन्धश्च बादलोमस्च जावालिश्च महानृषिः ।
मन्युश्चैवोपमन्युश्च सेतुकर्णस्तथैव च ।
एते चान्ये च विख्याताः पृथिव्यां गोत्रतां गताः

mandhaśca bādalomasca jāvāliśca mahānṛṣiḥ |
manyuścaivopamanyuśca setukarṇastathaiva ca |
ete cānye ca vikhyātāḥ pṛthivyāṃ gotratāṃ gatāḥ

विश्वकाशस्य राजर्षेरैक्ष्वाकोस्तु महात्मनः ।
बालाश्वो नाम पुत्रोऽभूच्छिखां भित्त्वा विनिस्सृतः

viśvakāśasya rājarṣeraikṣvākostu mahātmanaḥ |
bālāśvo nāma putro'bhūcchikhāṃ bhittvā vinissṛtaḥ

मान्धाता चैव राजर्षिर्युवनाश्वेन धीमता ।
स्वयं धृतोऽथ गर्भेण दिव्यास्त्रबलसंयुतः

māndhātā caiva rājarṣiryuvanāśvena dhīmatā |
svayaṃ dhṛto'tha garbheṇa divyāstrabalasaṃyutaḥ

गौरिकश्चापि राजर्षिश्चक्रवर्ती महायशाः ।
बाहुदायां समुत्पन्नो नद्यां राज्ञा सुबाहुना

gaurikaścāpi rājarṣiścakravartī mahāyaśāḥ |
bāhudāyāṃ samutpanno nadyāṃ rājñā subāhunā

भूमेश्च पुत्रो नरकः संवर्तश्चैव पुष्कलः ।
अद्भिश्चैव महातेजा ऋषिर्गार्ग्योऽभ्यजायत

bhūmeśca putro narakaḥ saṃvartaścaiva puṣkalaḥ |
adbhiścaiva mahātejā ṛṣirgārgyo'bhyajāyata

एते चान्ये च बहवो राजन्या ब्राह्मणास्तथा ।
प्रभावेनाभिसम्भूता महर्षीणां महात्मनाम् ।
नासाध्य तपसा तेषां विद्ययाऽऽत्मगुणैः परैः

ete cānye ca bahavo rājanyā brāhmaṇāstathā |
prabhāvenābhisambhūtā maharṣīṇāṃ mahātmanām |
nāsādhya tapasā teṣāṃ vidyayā''tmaguṇaiḥ paraiḥ

अस्मिन्नर्थे च मनुना नीतः श्लोको नराधिप ।
धर्मं प्रणयता राजंस्तं निबोध युधिष्ठिर

asminnarthe ca manunā nītaḥ śloko narādhipa |
dharmaṃ praṇayatā rājaṃstaṃ nibodha yudhiṣṭhira

ऋषिणां च नदीनां च साधूनां च महात्मनाम् ।
प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च

ṛṣiṇāṃ ca nadīnāṃ ca sādhūnāṃ ca mahātmanām |
prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca

तन्नात्र चिन्ता कर्तव्या महर्षीणां समुद्भवे ।
यथा सर्वगतो ह्यग्निस्तथा तेजो महात्मसु

tannātra cintā kartavyā maharṣīṇāṃ samudbhave |
yathā sarvagato hyagnistathā tejo mahātmasu