अध्याय 52: उत्तर दिशा का प्रकट होना और अष्टावक्र का विवाह

न बिभेति कथं सा स्त्री शापाच्च परमद्युते ।
कथं निवृत्तो भगवांस्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे

na bibheti kathaṃ sā strī śāpācca paramadyute |
kathaṃ nivṛtto bhagavāṃstadbhavānprabravītu me

अष्टावक्रोऽन्वपृच्छत्तां रूपं विकुरुषे कथम् ।
न चानृतं ते वक्तव्यं ब्रूहि ब्राह्मणकाम्यया

aṣṭāvakro'nvapṛcchattāṃ rūpaṃ vikuruṣe katham |
na cānṛtaṃ te vaktavyaṃ brūhi brāhmaṇakāmyayā

द्यावापृथिव्योर्यत्रैषा काम्या ब्राह्मणसत्तम ।
शृणुष्वावहितः सर्वं यदिदं सत्यविक्रम

dyāvāpṛthivyoryatraiṣā kāmyā brāhmaṇasattama |
śṛṇuṣvāvahitaḥ sarvaṃ yadidaṃ satyavikrama

जिज्ञासेयं प्रयुक्ता मे स्थैर्यं कर्तुं तवानघ ।
अव्युत्थानेन ते लोका जिताः सत्यपराक्रम

jijñāseyaṃ prayuktā me sthairyaṃ kartuṃ tavānagha |
avyutthānena te lokā jitāḥ satyaparākrama

उत्तरां मां दिशं विद्धि दृष्टं स्त्रीचापलं च ते ।
स्थविराणामपि स्त्रीणां बाधते मैथुनज्वरः

uttarāṃ māṃ diśaṃ viddhi dṛṣṭaṃ strīcāpalaṃ ca te |
sthavirāṇāmapi strīṇāṃ bādhate maithunajvaraḥ

अविश्वासो न व्यसनी नातिसक्तोऽप्रवासकः ।
विद्वान्सुशीलः पुरुषः सदारः सुखमश्नुते

aviśvāso na vyasanī nātisakto'pravāsakaḥ |
vidvānsuśīlaḥ puruṣaḥ sadāraḥ sukhamaśnute

तुष्टः पितामहस्तेऽद्य तथा देवाः सवासवाः

tuṣṭaḥ pitāmahaste'dya tathā devāḥ savāsavāḥ

सत्वं येन च कार्येण सम्प्राप्तो भगवानिह ।
प्रेषितस्तेन विप्रेण कन्यापित्रा द्विजर्षभः

satvaṃ yena ca kāryeṇa samprāpto bhagavāniha |
preṣitastena vipreṇa kanyāpitrā dvijarṣabhaḥ

प्रेषितश्चोपदेशाय तच्च सर्वं श्रुतं त्वया

preṣitaścopadeśāya tacca sarvaṃ śrutaṃ tvayā

नितान्तं स्त्री भोगपरा प्रियवादाप्रवासनात् ।
रक्ष्यते चाकुचेलाद्यैरप्रसङ्गानुवर्तनैः

nitāntaṃ strī bhogaparā priyavādāpravāsanāt |
rakṣyate cākucelādyairaprasaṅgānuvartanaiḥ

अपर्वस्वनिषिद्धासु रात्रिष्वप्यनृतौ व्रजेत् ।
रात्रौ च नातिनियमो न वै ह्यनियमो भवेत् ॥

aparvasvaniṣiddhāsu rātriṣvapyanṛtau vrajet |
rātrau ca nātiniyamo na vai hyaniyamo bhavet ||

क्षेमैर्गमिष्यसि गृहं श्रमश्च न भविष्यति ।
कन्यां प्राप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति

kṣemairgamiṣyasi gṛhaṃ śramaśca na bhaviṣyati |
kanyāṃ prāpsyasi tāṃ vipra putriṇī ca bhaviṣyati

काम्यया पृष्टवांस्त्वं मां ततो व्याहृतमुत्तरम् ।
अनतिक्रमणीया साकृत्स्नैर्लोकैस्त्रिभिः सदा

kāmyayā pṛṣṭavāṃstvaṃ māṃ tato vyāhṛtamuttaram |
anatikramaṇīyā sākṛtsnairlokaistribhiḥ sadā

गच्छस्व कृतकृत्यस्त्वं किं वाऽन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।
यावद्ब्रवीमि विप्रर्षे अष्टावक्र यथातथम्

gacchasva kṛtakṛtyastvaṃ kiṃ vā'nyacchrotumicchasi |
yāvadbravīmi viprarṣe aṣṭāvakra yathātatham

ऋषिणा प्रसादिता चास्मि तव हेतोर्द्विजर्षभ ।
तस्य सम्माननार्थं मे त्वयि वाक्यं प्रभाषितम्

ṛṣiṇā prasāditā cāsmi tava hetordvijarṣabha |
tasya sammānanārthaṃ me tvayi vākyaṃ prabhāṣitam

श्रुत्वा तु वचनं तस्याः स विप्रः प्राञ्जलिः स्थितः ।
अनुज्ञातस्तया चापि स्वगृहं पुनराव्रजत्

śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sa vipraḥ prāñjaliḥ sthitaḥ |
anujñātastayā cāpi svagṛhaṃ punarāvrajat

गृहमागत्य विश्रान्तः स्वजनं परिपृच्छ्य च ।
अभ्यागच्छच्च तं विप्रं न्यायतः कुरुनन्दन

gṛhamāgatya viśrāntaḥ svajanaṃ paripṛcchya ca |
abhyāgacchacca taṃ vipraṃ nyāyataḥ kurunandana

पृष्टश्च तेन विप्रेण दृष्टं त्वेतन्निदर्शनम् ।
प्राह विप्रं तदा विप्रः सुप्रीतेनान्तरात्मना

pṛṣṭaśca tena vipreṇa dṛṣṭaṃ tvetannidarśanam |
prāha vipraṃ tadā vipraḥ suprītenāntarātmanā

भवताऽहमनुज्ञातः प्रास्थितो गन्धमादनम् ।
तस्य चोत्तरतो देशे दृष्टं मे दैवतं महत्

bhavatā'hamanujñātaḥ prāsthito gandhamādanam |
tasya cottarato deśe dṛṣṭaṃ me daivataṃ mahat

तया चाहमनुज्ञातो भवांश्चापि प्रकीर्तितः ।
श्रावितश्चापि तद्वाक्यं गृहं चाभ्यागतः प्रभो

tayā cāhamanujñāto bhavāṃścāpi prakīrtitaḥ |
śrāvitaścāpi tadvākyaṃ gṛhaṃ cābhyāgataḥ prabho

तमुवाच तदा विप्रः सुतां प्रतिगृहाण मे ।
नक्षत्रतिथिसंयोगे पात्रं हि परमं भवान्

tamuvāca tadā vipraḥ sutāṃ pratigṛhāṇa me |
nakṣatratithisaṃyoge pātraṃ hi paramaṃ bhavān

अष्टावक्रस्तथेत्युक्त्वा प्रतिगृह्य च तां प्रभो ।
कन्यां परमधर्मात्मा प्रीतिमांश्चाभवत्तदा

aṣṭāvakrastathetyuktvā pratigṛhya ca tāṃ prabho |
kanyāṃ paramadharmātmā prītimāṃścābhavattadā

कन्यां तां प्रतिगृह्यैव भार्यां परमशोभनाम् ।
उवास मुदितस्तत्र श्वाश्रमे विगतज्वरः

kanyāṃ tāṃ pratigṛhyaiva bhāryāṃ paramaśobhanām |
uvāsa muditastatra śvāśrame vigatajvaraḥ