अध्याय 50: अष्टावक्र की उत्तर-यात्रा और वृद्धा

यदिदं सहधर्मेति प्रोच्यते भरतर्षभ ।
पाणिग्रहणकाले तु स्त्रीणामेतत्कथं स्मृतम्

yadidaṃ sahadharmeti procyate bharatarṣabha |
pāṇigrahaṇakāle tu strīṇāmetatkathaṃ smṛtam

आर्ष एष भवेद्धर्मः प्राजापत्योऽथवाऽसुरः ।
यदेतत्सहधर्मेति पूर्वमुक्तं महर्षिभिः

ārṣa eṣa bhaveddharmaḥ prājāpatyo'thavā'suraḥ |
yadetatsahadharmeti pūrvamuktaṃ maharṣibhiḥ

सन्देहः सुमहानेष विरुद्ध इति मे मतिः ।
इह यः सहधर्मो वै प्रेत्यायं विहितः क्वनु

sandehaḥ sumahāneṣa viruddha iti me matiḥ |
iha yaḥ sahadharmo vai pretyāyaṃ vihitaḥ kvanu

स्वर्गो मृतानां भवति सहधर्मः पितामह ।
पूर्वमेकस्तु म्रिय********कस्तिष्ठते वद

svargo mṛtānāṃ bhavati sahadharmaḥ pitāmaha |
pūrvamekastu mriya********kastiṣṭhate vada

नानाधर्मफलोपेता नानाकर्मनिवासिताः ।
नानानिरयनिष्ठान्ता मानुपा बहवो यदा

nānādharmaphalopetā nānākarmanivāsitāḥ |
nānānirayaniṣṭhāntā mānupā bahavo yadā

अनृताः स्त्रिय इत्येवं सूत्रकारो व्यवस्यति ।
यदाऽनृताः स्त्रियस्तात सहधर्मः कुतः स्मृतः

anṛtāḥ striya ityevaṃ sūtrakāro vyavasyati |
yadā'nṛtāḥ striyastāta sahadharmaḥ kutaḥ smṛtaḥ

अनृताः स्त्रिय इत्येवं वेदेष्वपि हि पठ्यते ।
धर्मो यः पूर्विको दृष्ट उपचारः क्रियाविधिः

anṛtāḥ striya ityevaṃ vedeṣvapi hi paṭhyate |
dharmo yaḥ pūrviko dṛṣṭa upacāraḥ kriyāvidhiḥ

गहरं प्रतिभात्येतन्मम चिन्तयतोऽनिशम् ।
निःसन्देहमिदं सर्वं पितामह यथाश्रुतिः

gaharaṃ pratibhātyetanmama cintayato'niśam |
niḥsandehamidaṃ sarvaṃ pitāmaha yathāśrutiḥ

यदैतद्यादृशं चैतद्यथा चैतत्प्रवर्तितम् ।
निखिलेन महाप्राज्ञ भवानेतद्ब्रवीतु मे

yadaitadyādṛśaṃ caitadyathā caitatpravartitam |
nikhilena mahāprājña bhavānetadbravītu me

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अष्टावक्रस्य संवादं दिशया सह भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
aṣṭāvakrasya saṃvādaṃ diśayā saha bhārata

निर्विष्टुकामस्तु पुरा अष्टावक्रो महातपाः ।
ऋषेरथ वदान्यस्य वव्रे कन्यां महात्मनः

nirviṣṭukāmastu purā aṣṭāvakro mahātapāḥ |
ṛṣeratha vadānyasya vavre kanyāṃ mahātmanaḥ

सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि ।
गुणप्रभावशीलेन चारित्रेण च शोभनाम्

suprabhāṃ nāma vai nāmnā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi |
guṇaprabhāvaśīlena cāritreṇa ca śobhanām

सा तस्यर्षेर्मनो दृष्टा जहार शुभलोचना ।
वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाञचिता

sā tasyarṣermano dṛṣṭā jahāra śubhalocanā |
vanarājī yathā citrā vasante kusumāñacitā

ऋषिस्तमाह देया मे सुता तुभ्यं हि तच्छृणु

ṛṣistamāha deyā me sutā tubhyaṃ hi tacchṛṇu

अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ह्यप्रवासी प्रियंवदः ।
सुरूपः सम्मतो वीरः शीलवान्भोगभुक्छुचिः

ananyastrījanaḥ prājño hyapravāsī priyaṃvadaḥ |
surūpaḥ sammato vīraḥ śīlavānbhogabhukchuciḥ

दारानुमतयज्ञश्च सुनक्षत्रामथोद्वेहेत् ।
सभृत्यः स्वजनोपेत इह प्रेत्य च मोदते

dārānumatayajñaśca sunakṣatrāmathodvehet |
sabhṛtyaḥ svajanopeta iha pretya ca modate

गच्छ तावद्दिशं पुण्यामुत्तरां द्रक्ष्यसे ततः

gaccha tāvaddiśaṃ puṇyāmuttarāṃ drakṣyase tataḥ

किं द्रष्टव्यं मया तत्र वक्तुमर्हति मे भवान् ।
तथेदानीं मयो कार्यं यथा वक्ष्यति मां भवान्

kiṃ draṣṭavyaṃ mayā tatra vaktumarhati me bhavān |
tathedānīṃ mayo kāryaṃ yathā vakṣyati māṃ bhavān

धनदं समतिक्रम्य हिमवन्तं च पर्वतम् ।
रुद्रस्यायतनं दृष्ट्वा सिद्धचारणसेवितम्

dhanadaṃ samatikramya himavantaṃ ca parvatam |
rudrasyāyatanaṃ dṛṣṭvā siddhacāraṇasevitam

संहृष्टैः पार्षदैर्जुष्टं नृत्यद्भिर्विविधाननैः ।
दिव्याङ्गरागैः पैशाचैरन्यैर्नानाविधैः प्रभोः

saṃhṛṣṭaiḥ pārṣadairjuṣṭaṃ nṛtyadbhirvividhānanaiḥ |
divyāṅgarāgaiḥ paiśācairanyairnānāvidhaiḥ prabhoḥ

पाणितालसुतालैश्च शम्पातालैः समैस्तथा ।
सम्प्रहृष्टैः प्रनृत्यद्भिः शर्वस्तत्र निषेव्यते

pāṇitālasutālaiśca śampātālaiḥ samaistathā |
samprahṛṣṭaiḥ pranṛtyadbhiḥ śarvastatra niṣevyate

इष्टं किल गिरौ स्थानं तद्दिव्यमिति शुश्रुम ।
नित्यं सन्निहितो देवस्तथा ते पार्षदाः स्मृताः

iṣṭaṃ kila girau sthānaṃ taddivyamiti śuśruma |
nityaṃ sannihito devastathā te pārṣadāḥ smṛtāḥ

तत्र देव्या तपस्तप्तं सङ्करार्थं सुदुश्चरम् ।
अतस्तदिष्टं देवस्य तथोमाया इति श्रुतिः

tatra devyā tapastaptaṃ saṅkarārthaṃ suduścaram |
atastadiṣṭaṃ devasya tathomāyā iti śrutiḥ

पूर्वे तत्र महापार्श्वे देवस्योत्तरतस्तथा ॥
ऋतवः कालरात्रिश्च ये दिव्या ये च मानुषाः

pūrve tatra mahāpārśve devasyottaratastathā ||
ṛtavaḥ kālarātriśca ye divyā ye ca mānuṣāḥ

देवं चोपासते सर्वे रूपिणः किल तत्र ह ।
तदतिक्रम्य भवनं त्वया यातव्यमेव हि

devaṃ copāsate sarve rūpiṇaḥ kila tatra ha |
tadatikramya bhavanaṃ tvayā yātavyameva hi

ततो नीलं वनोद्देशं द्रक्ष्यसे मेघसन्निभम् ।
रमणीयं मनोग्राहि तत्र वै द्रक्ष्यसे स्त्रियम्

tato nīlaṃ vanoddeśaṃ drakṣyase meghasannibham |
ramaṇīyaṃ manogrāhi tatra vai drakṣyase striyam

तपस्विनीं महाभागां वृद्धां दीक्षामनुष्ठिताम् ।
द्रष्टव्या सा त्वया तत्र सम्पूज्या चैव यत्नतः

tapasvinīṃ mahābhāgāṃ vṛddhāṃ dīkṣāmanuṣṭhitām |
draṣṭavyā sā tvayā tatra sampūjyā caiva yatnataḥ

तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस्त्वं ततः पाणिं ग्रहीष्यसि ।
यद्येष समयः सर्वः साध्यतां तत्र गम्यताम्

tāṃ dṛṣṭvā vinivṛttastvaṃ tataḥ pāṇiṃ grahīṣyasi |
yadyeṣa samayaḥ sarvaḥ sādhyatāṃ tatra gamyatām

तथाऽस्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्यसंशयम् ।
यत्र त्वं वदसे साधो भवान्भवतु सत्यवाक्

tathā'stu sādhayiṣyāmi tatra yāsyāmyasaṃśayam |
yatra tvaṃ vadase sādho bhavānbhavatu satyavāk

ततोऽगच्छत्स भगवानुत्तरामुत्तरां दिशम् ।
हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम्

tato'gacchatsa bhagavānuttarāmuttarāṃ diśam |
himavantaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitam

स गत्वा द्विजशार्दूलो हिमवन्तं महागिरिम् ।
अभ्यगच्छन्नदीं पुण्यां बाहुदां पुण्यदायिनीम्

sa gatvā dvijaśārdūlo himavantaṃ mahāgirim |
abhyagacchannadīṃ puṇyāṃ bāhudāṃ puṇyadāyinīm

अशोके विमले तीर्थे स्नात्वा वै तर्प्य देवताः ।
तत्र वासाय शयने कौशे सुखमुवास ह

aśoke vimale tīrthe snātvā vai tarpya devatāḥ |
tatra vāsāya śayane kauśe sukhamuvāsa ha

ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय स द्विजः ।
स्नात्वा प्रादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैवं विधानतः

tato rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarutthāya sa dvijaḥ |
snātvā prāduścakārāgniṃ hutvā caivaṃ vidhānataḥ

रुद्राणीकूपमासाद्य ह्रदे तत्र समाश्वसत् ।
विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासमभितो ययौ

rudrāṇīkūpamāsādya hrade tatra samāśvasat |
viśrāntaśca samutthāya kailāsamabhito yayau

सोऽपश्यत्काञ्चनद्वारं दीप्यमानमिव श्रिया ।
मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः

so'paśyatkāñcanadvāraṃ dīpyamānamiva śriyā |
mandākinīṃ ca nalinīṃ dhanadasya mahātmanaḥ

अथ ते राक्षसाः सर्वे येऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम् ।
प्रत्युत्थिता भगवन्तं माणिभद्रपुरोगमाः

atha te rākṣasāḥ sarve ye'bhirakṣanti padminīm |
pratyutthitā bhagavantaṃ māṇibhadrapurogamāḥ

स तान्प्रत्यर्चयामास राक्षसान्भीमविक्रमान् ।
निवेदयत मां क्षिप्रं धनदायेति चाब्रवीत्

sa tānpratyarcayāmāsa rākṣasānbhīmavikramān |
nivedayata māṃ kṣipraṃ dhanadāyeti cābravīt

ते राक्षसास्तथा राजन्भगवन्तमथाब्रुवन् ।
असौ वैश्रवणो राजा स्वयमायाति तेऽन्तिकम्

te rākṣasāstathā rājanbhagavantamathābruvan |
asau vaiśravaṇo rājā svayamāyāti te'ntikam

विदितो भगवानस्य कार्यमागमनस्य यत् ।
पश्यैनं त्वं महाभागं ज्वलन्तमिव तेजसा

vidito bhagavānasya kāryamāgamanasya yat |
paśyainaṃ tvaṃ mahābhāgaṃ jvalantamiva tejasā

ततो वैश्रवणोऽभ्येत्य अष्टावक्रमनिन्दितम् ।
विधिवत्कुशलं पृष्ट्वा ततो ब्रह्मर्षिमब्रवीत्

tato vaiśravaṇo'bhyetya aṣṭāvakramaninditam |
vidhivatkuśalaṃ pṛṣṭvā tato brahmarṣimabravīt

सुखं प्राप्तो भवान्कच्चित्किंवा मत्तश्चिकीर्षति ।
ब्रूहि सर्वं करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि वै द्विज

sukhaṃ prāpto bhavānkaccitkiṃvā mattaścikīrṣati |
brūhi sarvaṃ kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyasi vai dvija

भवनं प्रविश त्वं मे यथाकामं द्विजोत्तम ।
सत्कृतः कृतकार्यश्च भवान्यास्यत्यविघ्नतः

bhavanaṃ praviśa tvaṃ me yathākāmaṃ dvijottama |
satkṛtaḥ kṛtakāryaśca bhavānyāsyatyavighnataḥ

प्राविशद्भवनं स्वं वै गृहीत्वा तं द्विजोत्तमम् ।
आसनं स्वं ददौ चैव पाद्यमर्घ्यं तथैव च

prāviśadbhavanaṃ svaṃ vai gṛhītvā taṃ dvijottamam |
āsanaṃ svaṃ dadau caiva pādyamarghyaṃ tathaiva ca

अथोपविष्टयोस्तत्र माणिभद्रपुरोगमाः ।
निषेदुस्तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः

athopaviṣṭayostatra māṇibhadrapurogamāḥ |
niṣedustatra kauberā yakṣagandharvakinnarāḥ

ततस्तेषां निषण्णानां धनदो वाक्यमब्रवीत् ।
भवच्छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्नप्सरोगणाः

tatasteṣāṃ niṣaṇṇānāṃ dhanado vākyamabravīt |
bhavacchandaṃ samājñāya nṛtyerannapsarogaṇāḥ

आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस्तथा ।
संवर्ततामित्युवाच मुनिर्मधुरया गिरा

ātithyaṃ paramaṃ kāryaṃ śuśrūṣā bhavatastathā |
saṃvartatāmityuvāca munirmadhurayā girā

यथोर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवोर्वशी तथा ।
अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदारुचिः

yathorvarā miśrakeśī rambhā caivorvaśī tathā |
alambusā ghṛtācī ca citrā citrāṅgadāruciḥ

मनोहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी प्रभा ।
विद्युता प्रशमी दान्ता विद्योता रतिरेव च

manoharā sukeśī ca sumukhī hāsinī prabhā |
vidyutā praśamī dāntā vidyotā ratireva ca

एताश्चान्याश्च वै बह्व्यः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाः ।
अवादयंश्च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च

etāścānyāśca vai bahvyaḥ pranṛttāpsarasaḥ śubhāḥ |
avādayaṃśca gandharvā vādyāni vividhāni ca

अथ प्रवृत्ते गान्धर्वे दिव्ये ऋषिरुपाविशत् ।
दिव्यं संवत्सरं तत्रारमतैष महातपाः

atha pravṛtte gāndharve divye ṛṣirupāviśat |
divyaṃ saṃvatsaraṃ tatrāramataiṣa mahātapāḥ

ततो वैश्रवणो राजा भगवन्तमुवाच ह ।
साग्रः संवत्सरो यातो विप्रेह तव पश्यतः

tato vaiśravaṇo rājā bhagavantamuvāca ha |
sāgraḥ saṃvatsaro yāto vipreha tava paśyataḥ

हार्योऽयं विषयो ब्रह्मन्गान्धर्वो नाम नामतः ।
छन्दतो वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान्

hāryo'yaṃ viṣayo brahmangāndharvo nāma nāmataḥ |
chandato vartatāṃ vipra yathā vadati vā bhavān

अतिथिः पूजनीयस्त्वमिदं च भवतो गृहम् ।
सर्वमाज्ञाप्यतामाशु परवन्तो वयं त्वयि

atithiḥ pūjanīyastvamidaṃ ca bhavato gṛham |
sarvamājñāpyatāmāśu paravanto vayaṃ tvayi

अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान्प्रत्यभाषत ।
अर्चितोस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर

atha vaiśravaṇaṃ prīto bhagavānpratyabhāṣata |
arcitosmi yathānyāyaṃ gamiṣyāmi dhaneśvara

प्रीतोस्मि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप ।
तव प्रसादाद्भगवन्महर्षेश्च महात्मनः ।
नियोगादद्य यास्यामि वृद्दिमानृद्धिमान्भव

prītosmi sadṛśaṃ caiva tava sarvaṃ dhanādhipa |
tava prasādādbhagavanmaharṣeśca mahātmanaḥ |
niyogādadya yāsyāmi vṛddimānṛddhimānbhava

अथ निष्क्रम्य भगवान्प्रययावुत्तरामुखः ।
कैलासे सङ्करावासमभिवीक्ष्य प्रणम्य च

atha niṣkramya bhagavānprayayāvuttarāmukhaḥ |
kailāse saṅkarāvāsamabhivīkṣya praṇamya ca

गौरीशं शङ्करं दान्तं शरणागतवत्सलम् ।
गङ्गाधरं गोपतिनं गणावृतमकल्पषम्

gaurīśaṃ śaṅkaraṃ dāntaṃ śaraṇāgatavatsalam |
gaṅgādharaṃ gopatinaṃ gaṇāvṛtamakalpaṣam

कैलासं मन्दरं हैमं सर्वाननुचचार ह ।
तानतीत्य महाशैलान्कैरातं स्थानमुत्तमम्

kailāsaṃ mandaraṃ haimaṃ sarvānanucacāra ha |
tānatītya mahāśailānkairātaṃ sthānamuttamam

प्रदक्षिणं तथा चक्रे प्रयतः शिरसा नतः ।
धरणीमवतीर्याथ पूतात्माऽसौ तदाऽभकवत्

pradakṣiṇaṃ tathā cakre prayataḥ śirasā nataḥ |
dharaṇīmavatīryātha pūtātmā'sau tadā'bhakavat

स तं प्रदक्षिणं कृत्वा निर्यातश्चोत्तरामुखः ।
समेन भूमिभागेन ययौ प्रीतिपुरस्कृतः

sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā niryātaścottarāmukhaḥ |
samena bhūmibhāgena yayau prītipuraskṛtaḥ

ततोऽपरं वनोद्देशं रमणीयमपश्यत ।
सर्वर्तुभिर्मूलफलैः पक्षिभिश्च समन्वितैः ।
रमणीयैर्वनोद्देशैस्तत्रतत्र विभूषितम्

tato'paraṃ vanoddeśaṃ ramaṇīyamapaśyata |
sarvartubhirmūlaphalaiḥ pakṣibhiśca samanvitaiḥ |
ramaṇīyairvanoddeśaistatratatra vibhūṣitam

तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भगवानथ

tatrāśramapadaṃ divyaṃ dadarśa bhagavānatha

शैलांश्च विविधाकारान्काञ्चनान्रत्नभूषितान् ।
मणिभूमौ निविष्टाश्च पुष्करिण्यस्तथैव च

śailāṃśca vividhākārānkāñcanānratnabhūṣitān |
maṇibhūmau niviṣṭāśca puṣkariṇyastathaiva ca

अन्यान्यपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्यथ ।
भृशं तस्य मनो रमे महर्षेर्भावितात्मनः

anyānyapi suramyāṇi dadarśa subahūnyatha |
bhṛśaṃ tasya mano rame maharṣerbhāvitātmanaḥ

स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम् ।
ददर्शाद्भुतसङ्काशं धनदस्य गृहाद्वरम्

sa tatra kāñcanaṃ divyaṃ sarvaratnamayaṃ gṛham |
dadarśādbhutasaṅkāśaṃ dhanadasya gṛhādvaram

महान्तो यत्र विविधा मणिकाञ्चनपर्वताः ।
विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च

mahānto yatra vividhā maṇikāñcanaparvatāḥ |
vimānāni ca ramyāṇi ratnāni vividhāni ca

मन्दारपुष्पैः सङ्कीर्णां तथा मन्दाकिनीं नदीम् ।
स्वयम्प्रभाश्च मणयो वज्रैर्भूमिश्च भूषिता

mandārapuṣpaiḥ saṅkīrṇāṃ tathā mandākinīṃ nadīm |
svayamprabhāśca maṇayo vajrairbhūmiśca bhūṣitā

नानाविधैश्च भवनैर्विचित्रमणितोरणैः ।
मुक्ताजालविनिक्षिप्तैर्मणिरत्नविभूषितैः

nānāvidhaiśca bhavanairvicitramaṇitoraṇaiḥ |
muktājālavinikṣiptairmaṇiratnavibhūṣitaiḥ

मनोद्दष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः ।
ऋषिभिश्चावृतं तत्र आश्रमं तं मनोहरम्

manoddaṣṭiharai ramyaiḥ sarvataḥ saṃvṛtaṃ śubhaiḥ |
ṛṣibhiścāvṛtaṃ tatra āśramaṃ taṃ manoharam

ततस्तस्याभवच्चिन्ता कुत्र वासो भवेदिति ।
अथ द्वारं समभितो गत्वा स्थित्वा ततोऽब्रवीत्

tatastasyābhavaccintā kutra vāso bhavediti |
atha dvāraṃ samabhito gatvā sthitvā tato'bravīt

अतिथिं समनुप्राप्तमभिजानन्तु येऽत्र वै

atithiṃ samanuprāptamabhijānantu ye'tra vai

अथ कन्याः परिवृता गृहात्तस्माद्विनिर्गताः ।
नानारूपाः सप्त विभो कन्याः सर्वा मनोहराः

atha kanyāḥ parivṛtā gṛhāttasmādvinirgatāḥ |
nānārūpāḥ sapta vibho kanyāḥ sarvā manoharāḥ

यांयामपश्यत्कन्यां वै सासा तस्य मनोऽहरत् ।
न च शक्तो वारयितुं मनोऽस्याथावसीदति ।
ततो धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः

yāṃyāmapaśyatkanyāṃ vai sāsā tasya mano'harat |
na ca śakto vārayituṃ mano'syāthāvasīdati |
tato dhṛtiḥ samutpannā tasya viprasya dhīmataḥ

अथ तं प्रमदाः प्राहुर्भगवान्प्रविशत्विति ।
स च तासां सुरुपेण तस्यैव भवनस्य च ।
कौतूहलं समाविष्टः प्रविवेश गृहं द्विजः

atha taṃ pramadāḥ prāhurbhagavānpraviśatviti |
sa ca tāsāṃ surupeṇa tasyaiva bhavanasya ca |
kautūhalaṃ samāviṣṭaḥ praviveśa gṛhaṃ dvijaḥ

तत्रापश्यज्जरायुक्तामरजोम्बरधारिणीम् ।
वृद्धां पर्यङ्कमासीनां सर्वाभरणभूषिताम्

tatrāpaśyajjarāyuktāmarajombaradhāriṇīm |
vṛddhāṃ paryaṅkamāsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitām

स्वस्तीति तेन चैवोक्ता सा स्त्री प्रत्यवदत्तदा ।
प्रत्युत्थाय च तं विप्रमास्यतामित्युवाच ह

svastīti tena caivoktā sā strī pratyavadattadā |
pratyutthāya ca taṃ vipramāsyatāmityuvāca ha

सर्वाः स्वानालयान्यान्तु एका मामुपतिष्ठतु ।
प्रज्ञाता या प्रशान्ता या शेषा गच्छन्तु च्छन्दतः

sarvāḥ svānālayānyāntu ekā māmupatiṣṭhatu |
prajñātā yā praśāntā yā śeṣā gacchantu cchandataḥ

ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तमृषिं तदा ।
निश्चक्रमुर्गृहात्तस्मात्सा वृद्धाऽथ व्यतिष्ठतः ।
तया सम्पूजितस्तत्र शयने चापि निर्मले

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya kanyāstāstamṛṣiṃ tadā |
niścakramurgṛhāttasmātsā vṛddhā'tha vyatiṣṭhataḥ |
tayā sampūjitastatra śayane cāpi nirmale

अथ तां संविशन्प्राह शयने भास्वरे तदा ।
त्वयाऽपि सुप्यतां भद्रे रजनी ह्यतिवर्तते

atha tāṃ saṃviśanprāha śayane bhāsvare tadā |
tvayā'pi supyatāṃ bhadre rajanī hyativartate

संलापात्तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता ।
द्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे

saṃlāpāttena vipreṇa tathā sā tatra bhāṣitā |
dvitīye śayane divye saṃviveśa mahāprabhe

अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा ।
व्यपदिश्य महर्षेर्वै शयनं व्यवरोहत

atha sā vepamānāṅgī nimittaṃ śītajaṃ tadā |
vyapadiśya maharṣervai śayanaṃ vyavarohata

स्वागतेनागतां तां तु भगवानभ्यभाषत ।
सा जुगूह भुजाभ्यां तु ऋषिं प्रीत्या नरर्षभ

svāgatenāgatāṃ tāṃ tu bhagavānabhyabhāṣata |
sā jugūha bhujābhyāṃ tu ṛṣiṃ prītyā nararṣabha

निर्विकारमृषिं चापि काष्ठकुड्योपमं तदा ।
दुखिता प्रेक्ष्य सञ्जल्पमकार्षीदृषिणा सह

nirvikāramṛṣiṃ cāpi kāṣṭhakuḍyopamaṃ tadā |
dukhitā prekṣya sañjalpamakārṣīdṛṣiṇā saha

ब्रह्मन्नकामकरोस्ति स्त्रीणां पुरुषतो धृतिः ।
कामेन मोहिता चाहं त्वां भजन्तीं भजस्व माम्

brahmannakāmakarosti strīṇāṃ puruṣato dhṛtiḥ |
kāmena mohitā cāhaṃ tvāṃ bhajantīṃ bhajasva mām

प्रहृष्टो भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह ।
उपगूह च भां विप्र कामार्ताऽहं भृशं त्वयि

prahṛṣṭo bhava viprarṣe samāgaccha mayā saha |
upagūha ca bhāṃ vipra kāmārtā'haṃ bhṛśaṃ tvayi

एतद्वि तव धर्मात्मंस्तपसः पूज्यते फलम् ।
प्रार्थितं दर्शनादेव भजमानां भजस्व माम्

etadvi tava dharmātmaṃstapasaḥ pūjyate phalam |
prārthitaṃ darśanādeva bhajamānāṃ bhajasva mām

सद्म चेदं धनं सर्वं यच्चान्यदपि पश्यसि ।
प्रभुस्त्वं भव सर्वत्र मयि चैव न संशयः

sadma cedaṃ dhanaṃ sarvaṃ yaccānyadapi paśyasi |
prabhustvaṃ bhava sarvatra mayi caiva na saṃśayaḥ

सर्वान्कामान्विधास्यामि रमस्व सहितो मया ।
रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे

sarvānkāmānvidhāsyāmi ramasva sahito mayā |
ramaṇīye vane vipra sarvakāmaphalaprade

त्वद्वशाऽहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह ।
सर्वान्कामानुपाश्नीमो ये दिव्या ये च मानुषाः

tvadvaśā'haṃ bhaviṣyāmi raṃsyase ca mayā saha |
sarvānkāmānupāśnīmo ye divyā ye ca mānuṣāḥ

नातः परं हि नारीणां विद्यते च कदाचन ।
यथा पुरुषसंसर्गः परमेतद्धि नः फलम्

nātaḥ paraṃ hi nārīṇāṃ vidyate ca kadācana |
yathā puruṣasaṃsargaḥ parametaddhi naḥ phalam

आत्मच्छन्देन वर्तन्ते नार्यो मन्मथचोदिताः ।
न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैरपि पांसुभिः

ātmacchandena vartante nāryo manmathacoditāḥ |
na ca dahyanti gacchantyaḥ sutaptairapi pāṃsubhiḥ

परदारानहं भद्रे न गच्छेयं कथञ्चन ।
दूषितं धर्मशास्त्रज्ञैः परदाराभिमर्शनम्

paradārānahaṃ bhadre na gaccheyaṃ kathañcana |
dūṣitaṃ dharmaśāstrajñaiḥ paradārābhimarśanam

शुद्धक्षेत्रे ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तमथोच्यते ।
पुनश्च पातकं दृष्टं विप्रक्षेत्रे विशेषतः

śuddhakṣetre brahmahatyāprāyaścittamathocyate |
punaśca pātakaṃ dṛṣṭaṃ viprakṣetre viśeṣataḥ

भद्रे निर्वेष्टुकामोऽहं तत्रावकिरणं मम ।
प्रायश्चित्तं महदतो दारग्रहणपूर्वकम्

bhadre nirveṣṭukāmo'haṃ tatrāvakiraṇaṃ mama |
prāyaścittaṃ mahadato dāragrahaṇapūrvakam

बीजं न शुद्ध्यते वोढुरन्यथा कृतनिष्कृतेः ।
मातृतः पितृतः शुद्धो ज्ञेयः पुत्रो यथार्थतः

bījaṃ na śuddhyate voḍhuranyathā kṛtaniṣkṛteḥ |
mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddho jñeyaḥ putro yathārthataḥ

विषयेष्वनभिज्ञोऽहं धर्मार्थं किल सन्ततिः ।
एवं लोकान्गमिष्यामि पुत्रैरिति न संशयः

viṣayeṣvanabhijño'haṃ dharmārthaṃ kila santatiḥ |
evaṃ lokāngamiṣyāmi putrairiti na saṃśayaḥ

भद्रे धर्मं विजानीहि ज्ञात्वा चोपरमस्व ह

bhadre dharmaṃ vijānīhi jñātvā coparamasva ha

नानिलोऽग्निर्न वरुणो न चान्ये त्रिदशा द्विज ।
प्रियाः स्त्रीणां यथा कामो रतिशीला हि योषितः

nānilo'gnirna varuṇo na cānye tridaśā dvija |
priyāḥ strīṇāṃ yathā kāmo ratiśīlā hi yoṣitaḥ

सहस्रे किल नारीणां प्राप्येतैका कदाचन ।
तथा शतसहस्रेषु यदि काचित्पतिव्रता

sahasre kila nārīṇāṃ prāpyetaikā kadācana |
tathā śatasahasreṣu yadi kācitpativratā

नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम् ।
न भ्रातॄन्न च भर्तारं न च पुत्रान्न देवरान्

naitā jānanti pitaraṃ na kulaṃ na ca mātaram |
na bhrātṝnna ca bhartāraṃ na ca putrānna devarān

लीलायन्त्यः कुलं घ्नन्ति कूलानीव सरिद्वराः ।
दोषान्सर्वाश्च मत्वाऽऽशु प्रजापतिरभाषत

līlāyantyaḥ kulaṃ ghnanti kūlānīva saridvarāḥ |
doṣānsarvāśca matvā''śu prajāpatirabhāṣata

ततः स ऋषिरेकाग्रस्तां स्त्रियं प्रत्यभाषत ।
आस्यतांरुचितश्छन्दः किञ्च कार्यं ब्रवीहि मे

tataḥ sa ṛṣirekāgrastāṃ striyaṃ pratyabhāṣata |
āsyatāṃrucitaśchandaḥ kiñca kāryaṃ bravīhi me

सा स्त्री प्रोवाच भगवन्द्रक्ष्यसे देशकालतः ।
वस तावन्महाभाग कृतकृत्यो भविष्यसि

sā strī provāca bhagavandrakṣyase deśakālataḥ |
vasa tāvanmahābhāga kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

ब्रह्मर्षिस्तामथोवाच स तथेति युधिष्ठिर ।
वत्स्येऽहं यावदुत्साहो भवत्या नात्र संशयः

brahmarṣistāmathovāca sa tatheti yudhiṣṭhira |
vatsye'haṃ yāvadutsāho bhavatyā nātra saṃśayaḥ

अथर्षिरभिसम्प्रेक्ष्य स्त्रियं तां जरयाऽर्दिताम् ।
चिन्तां परमिकां भेजे सन्तप्त इव चाभवत्

atharṣirabhisamprekṣya striyaṃ tāṃ jarayā'rditām |
cintāṃ paramikāṃ bheje santapta iva cābhavat

यद्यदङ्गं हि सोऽपश्यत्तस्या विप्रर्षभस्तदा ।
नारमत्तत्रतत्रास्य दृष्टी रूपविरागिता

yadyadaṅgaṃ hi so'paśyattasyā viprarṣabhastadā |
nāramattatratatrāsya dṛṣṭī rūpavirāgitā

देवतेयं गृहस्यास्य शापात्किंनु विरूपिता ।
अस्याश्च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा भया

devateyaṃ gṛhasyāsya śāpātkiṃnu virūpitā |
asyāśca kāraṇaṃ vettuṃ na yuktaṃ sahasā bhayā

इति चिन्ताविषक्तस्य तमर्थं ज्ञातुमिच्छतः ।
व्यगमद्रात्रिशेषः स मनसा व्याकुलेन तु

iti cintāviṣaktasya tamarthaṃ jñātumicchataḥ |
vyagamadrātriśeṣaḥ sa manasā vyākulena tu

अथ सा स्त्री तथोवाच भगवन्पश्य वै रवेः ।
रूपं सन्ध्याभ्रसंरक्तं किमुपस्थाप्यतां तव

atha sā strī tathovāca bhagavanpaśya vai raveḥ |
rūpaṃ sandhyābhrasaṃraktaṃ kimupasthāpyatāṃ tava

स उवाच ततस्तां स्त्रीं स्नानोदकमिहानय ।
उपासिष्ये ततः सन्ध्यां वाग्यतो नियतेन्द्रियः

sa uvāca tatastāṃ strīṃ snānodakamihānaya |
upāsiṣye tataḥ sandhyāṃ vāgyato niyatendriyaḥ