अध्याय 43: नारायण गरुड़ को अपना चतुर्विध स्वरूप बताते हैं

मां न देवा न गन्धर्वा नासुरा न व राक्षसाः ।
विदुस्तत्वेन सत्वस्थं सूक्ष्मात्मानमवस्थितम्

māṃ na devā na gandharvā nāsurā na va rākṣasāḥ |
vidustatvena satvasthaṃ sūkṣmātmānamavasthitam

चतुर्धाऽहं विभक्तात्मा लोकानां हितकाम्यया ।
भूतभव्यभविष्यादिरनादिर्विश्वकृत्तमः

caturdhā'haṃ vibhaktātmā lokānāṃ hitakāmyayā |
bhūtabhavyabhaviṣyādiranādirviśvakṛttamaḥ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च चेतश्च तमः सत्वं रजस्तथा

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
mano buddhiśca cetaśca tamaḥ satvaṃ rajastathā

प्रकृतिर्विकृतिश्चैव विद्याविद्ये शुभाशुभे ।
मत्त एतानि जायन्ते नाहमेभ्यः कथञ्चन

prakṛtirvikṛtiścaiva vidyāvidye śubhāśubhe |
matta etāni jāyante nāhamebhyaḥ kathañcana

यत्किंचिच्छ्रेयसा युक्तं श्रेयस्करमनुत्तमम् ।
धर्मयुक्तं च पुण्यं च सोऽहमस्मि निरामयः

yatkiṃcicchreyasā yuktaṃ śreyaskaramanuttamam |
dharmayuktaṃ ca puṇyaṃ ca so'hamasmi nirāmayaḥ

यत्स्वभावात्मतत्वज्ञैः कारणैरुपलक्ष्यते ।
अनादिमध्यनिधनः सोन्तरात्माऽस्मि शाश्वतः

yatsvabhāvātmatatvajñaiḥ kāraṇairupalakṣyate |
anādimadhyanidhanaḥ sontarātmā'smi śāśvataḥ

यत्तु मे परमं गुह्यं रूपं सूक्ष्मार्थदर्शिभिः ।
गृह्यते सूक्ष्मभावज्ञैः सोऽविभाव्योस्मि शाश्वतः

yattu me paramaṃ guhyaṃ rūpaṃ sūkṣmārthadarśibhiḥ |
gṛhyate sūkṣmabhāvajñaiḥ so'vibhāvyosmi śāśvataḥ

तत्तु मे परमं गुह्यं येन व्याप्तमिदं जगत् ।
सोहङ्गतः सर्वसत्वः सर्वस्य प्रभवोऽव्ययः

tattu me paramaṃ guhyaṃ yena vyāptamidaṃ jagat |
sohaṅgataḥ sarvasatvaḥ sarvasya prabhavo'vyayaḥ

मत्तो जायन्ति भूतानि मया धार्यन्त्यहर्निशम् ।
मय्येव विलयं यान्ति प्रलये पन्नगाशन

matto jāyanti bhūtāni mayā dhāryantyaharniśam |
mayyeva vilayaṃ yānti pralaye pannagāśana

यो मां यथा वेदयति तथा तस्यास्मि काश्यप ।
मनोबुद्धिगतः श्रेयो विदधामि विहङ्गम

yo māṃ yathā vedayati tathā tasyāsmi kāśyapa |
manobuddhigataḥ śreyo vidadhāmi vihaṅgama

मां तु ज्ञातुं कृता बुद्धिर्भवता पक्षिसत्तम ।
शृणु योऽहं यतश्चाहं यदर्थश्चाहमुद्यतः

māṃ tu jñātuṃ kṛtā buddhirbhavatā pakṣisattama |
śṛṇu yo'haṃ yataścāhaṃ yadarthaścāhamudyataḥ

ये केचिन्नियतात्मानस्त्रेताग्निपरमार्चिताः ।
अग्निकार्यपरा नित्यं जपहोमपरायणाः

ye kecinniyatātmānastretāgniparamārcitāḥ |
agnikāryaparā nityaṃ japahomaparāyaṇāḥ

आत्मन्यग्नीन्समाधाय नियता नियतेन्द्रियाः ।
अनन्यमनसस्ते मां सर्वे वै समुपासते

ātmanyagnīnsamādhāya niyatā niyatendriyāḥ |
ananyamanasaste māṃ sarve vai samupāsate

यजन्तो जपयज्ञैर्मां मानसैश्च सुसंयताः ।
अग्नीनभ्युद्ययुः शश्वदग्निष्वेवाभिसंश्रिताः

yajanto japayajñairmāṃ mānasaiśca susaṃyatāḥ |
agnīnabhyudyayuḥ śaśvadagniṣvevābhisaṃśritāḥ

अनन्यकार्याः शुचयो नित्यमग्निपरायणाः ।
य एवंबुद्ध्यो धीरास्ते मां गच्छन्ति तादृशाः

ananyakāryāḥ śucayo nityamagniparāyaṇāḥ |
ya evaṃbuddhyo dhīrāste māṃ gacchanti tādṛśāḥ

अकामहतसङ्कल्पा ज्ञाने नित्यं समाहिताः ।
आत्मन्यग्निं समाधाय निराहारा निराशिषः

akāmahatasaṅkalpā jñāne nityaṃ samāhitāḥ |
ātmanyagniṃ samādhāya nirāhārā nirāśiṣaḥ

विषयेषु निरारम्भा विमुक्ता ज्ञानचक्षुषः ।
अनन्यमनसो धीराः स्वभावनियमान्विताः

viṣayeṣu nirārambhā vimuktā jñānacakṣuṣaḥ |
ananyamanaso dhīrāḥ svabhāvaniyamānvitāḥ

यत्तद्वियति दृष्टं तत्सरः पद्मोत्पलायुतम् ।
तत्राग्नयः सन्निहिता दीप्यन्ते स्म निरिन्धनाः

yattadviyati dṛṣṭaṃ tatsaraḥ padmotpalāyutam |
tatrāgnayaḥ sannihitā dīpyante sma nirindhanāḥ

ज्ञानामलाशयास्तस्मिन्ये च चन्द्रांशुनिर्मलाः ।
उपासीना गृणन्तोऽग्निमस्पष्टाक्षरभाषिणः ।
आकाङ्क्षमाणाः शुचयस्तेष्वग्रिषु विहङ्गम

jñānāmalāśayāstasminye ca candrāṃśunirmalāḥ |
upāsīnā gṛṇanto'gnimaspaṣṭākṣarabhāṣiṇaḥ |
ākāṅkṣamāṇāḥ śucayasteṣvagriṣu vihaṅgama

ये मया भावितात्मानो मय्येवाभिरताः सदा ।
उपासते च मामेव ज्योतिर्भूता निरामयाः

ye mayā bhāvitātmāno mayyevābhiratāḥ sadā |
upāsate ca māmeva jyotirbhūtā nirāmayāḥ

तैर्हि तत्रैव वस्तव्यं नीरागादिभिरच्युतैः ।
निराहारा ह्यनिष्पन्दाश्चन्द्रांशुसदृशप्रभाः

tairhi tatraiva vastavyaṃ nīrāgādibhiracyutaiḥ |
nirāhārā hyaniṣpandāścandrāṃśusadṛśaprabhāḥ

निर्मला निरहङ्कारा निरालम्बा निराशिषः ।
मद्भक्ताः सततं तेवै भक्तांस्तानपि चाप्यहम्

nirmalā nirahaṅkārā nirālambā nirāśiṣaḥ |
madbhaktāḥ satataṃ tevai bhaktāṃstānapi cāpyaham

चतुर्धाऽहं विभक्तात्मा चरामि जगतो हितः ।
लोकानां धारणार्थाय विधानं विदधामि च

caturdhā'haṃ vibhaktātmā carāmi jagato hitaḥ |
lokānāṃ dhāraṇārthāya vidhānaṃ vidadhāmi ca

यथावत्तदशेषेण श्रोतुमर्हति मे भवान्

yathāvattadaśeṣeṇa śrotumarhati me bhavān

एका मूर्तिर्निर्गुणाख्या योगं परममास्थिता ।
द्वितीया सृजते तात भूतग्रामं चराचरम्

ekā mūrtirnirguṇākhyā yogaṃ paramamāsthitā |
dvitīyā sṛjate tāta bhūtagrāmaṃ carācaram

सृष्टं संहरते चैका जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
ज्ञातात्मनिष्ठा क्षपयन्मोहयन्तीव मायया ।
क्षपयन्ती मोहयति आत्मनिष्ठा स्वमायया

sṛṣṭaṃ saṃharate caikā jagatsthāvarajaṅgamam |
jñātātmaniṣṭhā kṣapayanmohayantīva māyayā |
kṣapayantī mohayati ātmaniṣṭhā svamāyayā

चतुर्थी मे महामूर्तिर्जगद्वृद्धिं ददाति सा ।
रक्षते चापि नियता सोहमस्मि नभश्वरः

caturthī me mahāmūrtirjagadvṛddhiṃ dadāti sā |
rakṣate cāpi niyatā sohamasmi nabhaśvaraḥ

मया सर्वमिदं व्याप्तं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
अहं सर्वजगद्बीजं सर्वत्रगतिरव्ययः

mayā sarvamidaṃ vyāptaṃ mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
ahaṃ sarvajagadbījaṃ sarvatragatiravyayaḥ

यानि तान्यग्निहोत्राणि ये च चन्द्रांशुराशयः ।
गृणन्ति वेदं सततं तेष्वग्निषु विहङ्गम

yāni tānyagnihotrāṇi ye ca candrāṃśurāśayaḥ |
gṛṇanti vedaṃ satataṃ teṣvagniṣu vihaṅgama

क्रमेण मां समायान्ति सुखिनो ज्ञानसंयुताः ।
तेषामहं तपो दीप्तं तेजः सम्यक्समाहितम् ।
नित्यं ते मयि वर्तन्ते तेषु चाहमतन्द्रितः

krameṇa māṃ samāyānti sukhino jñānasaṃyutāḥ |
teṣāmahaṃ tapo dīptaṃ tejaḥ samyaksamāhitam |
nityaṃ te mayi vartante teṣu cāhamatandritaḥ

सर्वतो मुक्तसङ्गेन मय्यनन्यसमाधिना ।
शक्यः समासादयितुमहं वै ज्ञानचक्षुषा

sarvato muktasaṅgena mayyananyasamādhinā |
śakyaḥ samāsādayitumahaṃ vai jñānacakṣuṣā

मां स्थूलदर्शनं विद्धि जगतः कार्यकारणम् ।
मत्तश्च सम्प्रसूतान्वै विद्धि लोकान्सदैवतान्

māṃ sthūladarśanaṃ viddhi jagataḥ kāryakāraṇam |
mattaśca samprasūtānvai viddhi lokānsadaivatān

मया चापि चतुर्धात्मा विभक्तः प्राणिषु स्यिथः ।
आत्मभूतो वासुदेवो ह्यनिरुद्धो मतौ स्यितः

mayā cāpi caturdhātmā vibhaktaḥ prāṇiṣu syithaḥ |
ātmabhūto vāsudevo hyaniruddho matau syitaḥ

सङ्कर्षणोऽहङ्कारे च प्रद्युम्नो मनसि स्यितः ।
अन्यथा च चतुर्दा यत्सम्यक्त्वं श्रोतुमर्हसि

saṅkarṣaṇo'haṅkāre ca pradyumno manasi syitaḥ |
anyathā ca caturdā yatsamyaktvaṃ śrotumarhasi

यत्तत्पद्ममभूत्पूर्वं तत्र ब्रह्मा व्यजायत ।
ब्राह्मणश्चापि सम्भूतः शिव इत्यवधार्यताम्

yattatpadmamabhūtpūrvaṃ tatra brahmā vyajāyata |
brāhmaṇaścāpi sambhūtaḥ śiva ityavadhāryatām

शिवात्स्कन्दः संवभूव एतत्सृष्टिचतुष्टयम् ।
दैत्यदानवदर्पघ्नमेवं मां विद्धि नित्यशः

śivātskandaḥ saṃvabhūva etatsṛṣṭicatuṣṭayam |
daityadānavadarpaghnamevaṃ māṃ viddhi nityaśaḥ

दैत्यदानवरक्षोभिर्यदा धर्मः प्रपीड्यते ।
तदाऽहं धर्मवृद्ध्यर्थं मूर्तिमान्भविताऽऽशुग

daityadānavarakṣobhiryadā dharmaḥ prapīḍyate |
tadā'haṃ dharmavṛddhyarthaṃ mūrtimānbhavitā''śuga

वेदव्रतपरा ये तु धीरा निश्चितबुद्ध्यः ।
योगिनो योगयुक्ताश्च ते मां पश्यन्ति नान्यथा

vedavrataparā ye tu dhīrā niścitabuddhyaḥ |
yogino yogayuktāśca te māṃ paśyanti nānyathā

पञ्चभिः सम्प्रयुक्तोऽहं विप्रयुक्तश्च पञ्चभिः ।
वर्तमानश्च तेष्वेवं निवृत्तश्चैव तेष्वहम्

pañcabhiḥ samprayukto'haṃ viprayuktaśca pañcabhiḥ |
vartamānaśca teṣvevaṃ nivṛttaścaiva teṣvaham

ये विदुर्जातसङ्कल्पास्ते मां पश्यन्ति तादृशाः

ye vidurjātasaṅkalpāste māṃ paśyanti tādṛśāḥ

स्वं वायुरापो ज्योतिश्च पृथिवी चेति पञ्चमम् ।
तदात्मकोऽस्मि विज्ञेयो न चान्योस्मीति निश्चितम् ।

svaṃ vāyurāpo jyotiśca pṛthivī ceti pañcamam |
tadātmako'smi vijñeyo na cānyosmīti niścitam |

वर्तमानमतीतं च पञ्चवर्गेषु निश्चलम् ।
शब्दस्पर्शेषु रूपेषु रसगन्धेषु चाप्यहम्

vartamānamatītaṃ ca pañcavargeṣu niścalam |
śabdasparśeṣu rūpeṣu rasagandheṣu cāpyaham

रजस्तमोभ्यामाविष्टा येषां बुद्धिरनिश्चिता ।
ते न पश्यन्ति मे तत्वं तपसा महता ह्यपि

rajastamobhyāmāviṣṭā yeṣāṃ buddhiraniścitā |
te na paśyanti me tatvaṃ tapasā mahatā hyapi

नोपवासैर्न नियमैर्न व्रतैर्विविधैरपि ।
द्रष्टुं वा वेदितुं वाऽपि न शक्या परमा गतिः

nopavāsairna niyamairna vratairvividhairapi |
draṣṭuṃ vā vedituṃ vā'pi na śakyā paramā gatiḥ

महामोहार्थपङ्के तु निमग्रानां गतिर्हरिः ।
एकान्तिनो ध्यानपरा यतिभावाद्ब्रजन्ति माम्

mahāmohārthapaṅke tu nimagrānāṃ gatirhariḥ |
ekāntino dhyānaparā yatibhāvādbrajanti mām

सत्वयुक्ता मतिर्येषां केवलाऽऽत्मविनिश्चिता ।
ते पश्यन्ति स्वमात्मानं परमात्मानमव्ययम्

satvayuktā matiryeṣāṃ kevalā''tmaviniścitā |
te paśyanti svamātmānaṃ paramātmānamavyayam

अहिंसा सर्वभूतेषु तेष्ववस्तितमार्जवम् ।
तेष्वेव च समाधाय सम्यगेति च मामजम्

ahiṃsā sarvabhūteṣu teṣvavastitamārjavam |
teṣveva ca samādhāya samyageti ca māmajam

यदेतत्परमं गुह्यमाख्यानं परमाद्भुतम् ।
यत्तेन तदशेषेण यथावच्छ्रोतुमर्हसि

yadetatparamaṃ guhyamākhyānaṃ paramādbhutam |
yattena tadaśeṣeṇa yathāvacchrotumarhasi

ये त्वग्निहोत्रनियता जपयज्ञपरायणाः ।
ते मामुपासते शश्वद्यांस्तांस्त्वं दृष्टवानसि

ye tvagnihotraniyatā japayajñaparāyaṇāḥ |
te māmupāsate śaśvadyāṃstāṃstvaṃ dṛṣṭavānasi

शास्त्रदृष्टविधानज्ञा असक्ताः क्वचिदन्यथा ।
शक्योऽहं वेदितुं तैस्तु यन्मे परममव्ययम्

śāstradṛṣṭavidhānajñā asaktāḥ kvacidanyathā |
śakyo'haṃ vedituṃ taistu yanme paramamavyayam

ये तु सांख्यं च योगं च ज्ञात्वाऽप्यधृतनिश्चयाः ।
न ते गच्छन्ति कुशलाः परां गतिमनुत्तमाम्

ye tu sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca jñātvā'pyadhṛtaniścayāḥ |
na te gacchanti kuśalāḥ parāṃ gatimanuttamām

तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रसन्नात्माऽऽन्मविच्छुचिः ।
आसादयति तद्ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचति

tasmājjñānena śuddhena prasannātmā''nmavicchuciḥ |
āsādayati tadbrahma yatra gatvā na śocati

शुद्धाभिजनसम्पन्नाः श्रद्धायुक्तेन चेतसा ।
मद्भक्त्या च द्विजश्रेष्ठा गच्छन्ति परमां गतिं

śuddhābhijanasampannāḥ śraddhāyuktena cetasā |
madbhaktyā ca dvijaśreṣṭhā gacchanti paramāṃ gatiṃ

यद्गह्यं परमं बुद्धेरलिङ्गग्रहणं च यत् ।
तत्सूक्ष्मं गृह्यते विप्रैर्यतिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

yadgahyaṃ paramaṃ buddheraliṅgagrahaṇaṃ ca yat |
tatsūkṣmaṃ gṛhyate viprairyatibhistattvadarśibhiḥ

न वायुः पवते तत्र न तस्मिञ्ज्योतिषां गतिः ।
न चापः पृथिवी चैव नाकाशं न मनोगतिः

na vāyuḥ pavate tatra na tasmiñjyotiṣāṃ gatiḥ |
na cāpaḥ pṛthivī caiva nākāśaṃ na manogatiḥ

तस्माच्चैतानि सर्वाणि प्रजायन्ते विहङ्गम ।
सर्वेभ्यश्च स तेभ्यश्च प्रभवत्यमलो विभुः

tasmāccaitāni sarvāṇi prajāyante vihaṅgama |
sarvebhyaśca sa tebhyaśca prabhavatyamalo vibhuḥ

स्थूलदर्शनमेतन्मे यद्दृष्टं भवताऽनघ ।
एतत्सूक्ष्मस्य तद्द्वारं कार्याणां कारणं त्वहम्

sthūladarśanametanme yaddṛṣṭaṃ bhavatā'nagha |
etatsūkṣmasya taddvāraṃ kāryāṇāṃ kāraṇaṃ tvaham

दृष्टो वै भवता तस्मात्सरस्यमितविक्रम ।
ब्रह्मणो यदहोरात्रसङ्ख्याभिज्ञैर्विभाव्यते

dṛṣṭo vai bhavatā tasmātsarasyamitavikrama |
brahmaṇo yadahorātrasaṅkhyābhijñairvibhāvyate

एष कालस्त्वया तत्र सरस्यहमुपागतः ।
मां यज्ञमाहुर्यज्ञज्ञा वेदं वेदविदो जनाः ।
मुनयश्चापि मामेव जपयज्ञं प्रचक्षते

eṣa kālastvayā tatra sarasyahamupāgataḥ |
māṃ yajñamāhuryajñajñā vedaṃ vedavido janāḥ |
munayaścāpi māmeva japayajñaṃ pracakṣate

वक्ता मन्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा प्रदर्शकः ।
बोद्धा बोधयिता चाहं गन्ता श्रोता चिदात्मकः

vaktā mantā rasayitā ghrātā draṣṭā pradarśakaḥ |
boddhā bodhayitā cāhaṃ gantā śrotā cidātmakaḥ

मामिष्ट्वा स्वर्गमायान्ति तथा चाप्नुवते महत् ।
ज्ञात्वा मामेव चैवान्ते निःसङ्गेनान्तरात्मना

māmiṣṭvā svargamāyānti tathā cāpnuvate mahat |
jñātvā māmeva caivānte niḥsaṅgenāntarātmanā

अहं तेजो द्विजातीनां मम तेजो द्विजातयः ।
मम यस्तेजसो देहः सोग्निरित्यवगम्यताम्

ahaṃ tejo dvijātīnāṃ mama tejo dvijātayaḥ |
mama yastejaso dehaḥ sognirityavagamyatām

प्राणपालः शरीरेऽहं योगिनामहमीश्वरः ।
सांख्यानामिदमेवाग्रे मयि सर्वमिदं जगत्

prāṇapālaḥ śarīre'haṃ yogināmahamīśvaraḥ |
sāṃkhyānāmidamevāgre mayi sarvamidaṃ jagat

धर्ममर्तं च कामं च मोक्षं चैवार्जवं जपम् ।
तमः सत्वं रजश्चैव कर्मजं च भवाप्ययम्

dharmamartaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ caivārjavaṃ japam |
tamaḥ satvaṃ rajaścaiva karmajaṃ ca bhavāpyayam

स तदाऽहं तथारूपस्त्वया दृष्टः सनातनः ।
ततस्त्वहं परतरः शक्यः कालेन वेदितुम्

sa tadā'haṃ tathārūpastvayā dṛṣṭaḥ sanātanaḥ |
tatastvahaṃ parataraḥ śakyaḥ kālena veditum

मम यत्परमं गुह्यं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् ।
तदेवं परमो गुह्यो देवो नारायणो हरिः ।
न तच्छक्यं भुजङ्गारे वेत्तुमभ्युदयान्वितैः

mama yatparamaṃ guhyaṃ śāśvataṃ dhruvamavyayam |
tadevaṃ paramo guhyo devo nārāyaṇo hariḥ |
na tacchakyaṃ bhujaṅgāre vettumabhyudayānvitaiḥ

निरारम्भनमस्कारा निराशीर्बन्धनास्तथा ।
गच्छन्ति तं महात्मानः परं ब्रह्म सनातनम्

nirārambhanamaskārā nirāśīrbandhanāstathā |
gacchanti taṃ mahātmānaḥ paraṃ brahma sanātanam

स्थूलोऽहमेवं विहग त्वया दृष्टस्तथाऽनघ ।
एतच्चापि न वेत्त्यन्यस्त्वामृते पन्नगाशन

sthūlo'hamevaṃ vihaga tvayā dṛṣṭastathā'nagha |
etaccāpi na vettyanyastvāmṛte pannagāśana

मा मतिस्तव गान्नाशमेषा गतिरनुत्तमा ।
मद्भक्तो भव नित्यं त्वं ततो वेत्स्यसि मे पदम्

mā matistava gānnāśameṣā gatiranuttamā |
madbhakto bhava nityaṃ tvaṃ tato vetsyasi me padam

एतत्ते सर्वमाख्यातं रहस्यं दिव्यमानुषम् ।
एतच्छ्रेयः परं चैतत्पन्थानं विद्धि मोक्षिणाम्

etatte sarvamākhyātaṃ rahasyaṃ divyamānuṣam |
etacchreyaḥ paraṃ caitatpanthānaṃ viddhi mokṣiṇām

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ।
पश्यतो मे महायोगी जगामात्मगतिर्गतिम्

evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyata |
paśyato me mahāyogī jagāmātmagatirgatim

एतदेवंविधं तस्य महिमानं महात्मनः ।
अच्युतस्याप्रमेयस्य दृष्टवानस्मि यत्पुरा

etadevaṃvidhaṃ tasya mahimānaṃ mahātmanaḥ |
acyutasyāprameyasya dṛṣṭavānasmi yatpurā

एतद्वः सर्वमाख्यातं चेष्टितं तस्य धीमतः ।
मयाऽनुभूतं प्रत्यक्षं दृष्ट्वा चाद्भुतकर्मणः

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ ceṣṭitaṃ tasya dhīmataḥ |
mayā'nubhūtaṃ pratyakṣaṃ dṛṣṭvā cādbhutakarmaṇaḥ