अध्याय 42: अग्नियों का सरोवर और गरुड़ की स्तुति

एवं दत्ताभयस्तेन ततोऽहमृषिसत्तमाः ।
नष्टखेदश्रमभयः क्षणेन ह्यभवं तदा

evaṃ dattābhayastena tato'hamṛṣisattamāḥ |
naṣṭakhedaśramabhayaḥ kṣaṇena hyabhavaṃ tadā

स शनैर्याति भगवान्गत्या लघुपराक्रमः ।
अहं तु सुमहावेगमास्तायानुव्रजामि तम्

sa śanairyāti bhagavāngatyā laghuparākramaḥ |
ahaṃ tu sumahāvegamāstāyānuvrajāmi tam

स गत्वा दीर्घमध्वानमाकाशममितह्युतिः ।
मनसाऽप्यगमं देवमाससादात्मतत्ववित्

sa gatvā dīrghamadhvānamākāśamamitahyutiḥ |
manasā'pyagamaṃ devamāsasādātmatatvavit

अथ देवः समासाद्य मनसः सदृशं जवम् ।
मोहयित्वा च मां तत्र क्षणेनान्तरधीयत

atha devaḥ samāsādya manasaḥ sadṛśaṃ javam |
mohayitvā ca māṃ tatra kṣaṇenāntaradhīyata

तत्राम्बुधरधीरेण भोशब्देनानुनादिना ।
अयं भोऽहमिति प्राह वाक्यं वाक्यविशारदः

tatrāmbudharadhīreṇa bhośabdenānunādinā |
ayaṃ bho'hamiti prāha vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

शब्दानुसारी तु ततस्तं देशमहमाव्रजम् ।
तत्रापश्यं ततश्चाहं श्रीमद्धंसयुतं सरः

śabdānusārī tu tatastaṃ deśamahamāvrajam |
tatrāpaśyaṃ tataścāhaṃ śrīmaddhaṃsayutaṃ saraḥ

स तत्सरः समासाद्य भगवानात्मवित्तमः ।
भोशब्दप्रतिसृष्टेन स्वरेण प्रतिवादिना

sa tatsaraḥ samāsādya bhagavānātmavittamaḥ |
bhośabdapratisṛṣṭena svareṇa prativādinā

विवेश देवः स्वां योनिं मामिदं चाभ्यभाषत ।
विशस्व सलिलं सौम्य सुखमत्र वसामहे

viveśa devaḥ svāṃ yoniṃ māmidaṃ cābhyabhāṣata |
viśasva salilaṃ saumya sukhamatra vasāmahe

ततश्च प्राविशं तत्र सह तेन महात्मना ।
दृष्टवानद्भुततरं तस्मिन्सरसि भास्वताम्

tataśca prāviśaṃ tatra saha tena mahātmanā |
dṛṣṭavānadbhutataraṃ tasminsarasi bhāsvatām

अग्नीनामप्रणीतानामिद्धानामिन्धनैर्विना ।
दीप्तानामाज्यसिक्तानां स्यानेष्वर्चिष्मतां सदा

agnīnāmapraṇītānāmiddhānāmindhanairvinā |
dīptānāmājyasiktānāṃ syāneṣvarciṣmatāṃ sadā

दीप्तिस्तेषामनाज्यानां प्राप्ताज्यानामिवाभवत् ।
अनिद्धानामिव सतामिद्धानामिव भास्वताम्

dīptisteṣāmanājyānāṃ prāptājyānāmivābhavat |
aniddhānāmiva satāmiddhānāmiva bhāsvatām

अथाहं वरदं देवं नापश्यं तत्र सङ्गतम् ।
ततः सम्मोहमापन्नो विषादभगमं परम्

athāhaṃ varadaṃ devaṃ nāpaśyaṃ tatra saṅgatam |
tataḥ sammohamāpanno viṣādabhagamaṃ param

अपश्यं चाग्निहोत्राणि शतशोऽथ सहस्रशः ।
विधिना सम्प्रणीतानि धिष्ण्येष्वाज्यवतां तदा

apaśyaṃ cāgnihotrāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ |
vidhinā sampraṇītāni dhiṣṇyeṣvājyavatāṃ tadā

असंभृष्टतलाश्चैव वेदीः कुसुमसंस्तृताः ।
कुशपद्मोत्पलासङ्गाः कलशांश्च हिरण्मयान्

asaṃbhṛṣṭatalāścaiva vedīḥ kusumasaṃstṛtāḥ |
kuśapadmotpalāsaṅgāḥ kalaśāṃśca hiraṇmayān

अग्निहोत्राणि चित्राणि शतशोऽथ सहस्रशः ।
अग्निहोत्राय योग्यानि यानि द्रव्याणि कानिचित् ।
तानि चात्र समृद्धानि दृष्टवानस्म्यनेकशः

agnihotrāṇi citrāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ |
agnihotrāya yogyāni yāni dravyāṇi kānicit |
tāni cātra samṛddhāni dṛṣṭavānasmyanekaśaḥ

मनोहृद्यतमश्चाग्निः सुरभिः पुण्यलक्षणः ।
आज्यगन्धो मनोग्राही घ्राणचक्षुस्सुखावहः

manohṛdyatamaścāgniḥ surabhiḥ puṇyalakṣaṇaḥ |
ājyagandho manogrāhī ghrāṇacakṣussukhāvahaḥ

तेषां तत्राग्निहोत्राणामीडितानां सहस्रशः ।
समीपे त्वद्भुततममपश्यमहमव्ययम्

teṣāṃ tatrāgnihotrāṇāmīḍitānāṃ sahasraśaḥ |
samīpe tvadbhutatamamapaśyamahamavyayam

चन्द्रांशुकाशशुभ्राणां तुषारोद्भेदवर्चसाम् ।
विमलादित्यभासानां स्थण्डिलानि सहस्रशः ।
दृष्टान्यग्निसमीपे तु ध्युतिमन्ति महान्ति च

candrāṃśukāśaśubhrāṇāṃ tuṣārodbhedavarcasām |
vimalādityabhāsānāṃ sthaṇḍilāni sahasraśaḥ |
dṛṣṭānyagnisamīpe tu dhyutimanti mahānti ca

एषु चाग्निसमीपेषु शुश्राव सुपदाक्षराः ।
प्रभावान्तरितानां तु प्रस्पष्टाक्षरभाषिणाम् ।
ऋग्यजुःसामगानां च मधुराः सुस्वरा गिरः

eṣu cāgnisamīpeṣu śuśrāva supadākṣarāḥ |
prabhāvāntaritānāṃ tu praspaṣṭākṣarabhāṣiṇām |
ṛgyajuḥsāmagānāṃ ca madhurāḥ susvarā giraḥ

सुसंमृष्टतलैस्तैस्तु बृहद्बिर्दीप्ततेजसैः ।
पावकैः पावितात्माहमभवं लघुविक्रमः

susaṃmṛṣṭatalaistaistu bṛhadbirdīptatejasaiḥ |
pāvakaiḥ pāvitātmāhamabhavaṃ laghuvikramaḥ

ततोऽहं तेषु धिष्ण्येषु ज्वलमानेषु यज्वनाम् ।
तं देशं प्रणमित्वाऽथ अन्वेष्टुमुपचक्रमे

tato'haṃ teṣu dhiṣṇyeṣu jvalamāneṣu yajvanām |
taṃ deśaṃ praṇamitvā'tha anveṣṭumupacakrame

तान्यनेकसहस्राणि पर्यटंस्तु महाजवात् ।
अपश्यमानस्तं देवं ततोऽहं व्यथितोऽभवम्

tānyanekasahasrāṇi paryaṭaṃstu mahājavāt |
apaśyamānastaṃ devaṃ tato'haṃ vyathito'bhavam

ततस्तेष्वग्निहोत्रेषु ज्वलत्सु विमलार्चिषु ।
भानुमत्सु न पश्यामि देवदेवं सनातनम्

tatasteṣvagnihotreṣu jvalatsu vimalārciṣu |
bhānumatsu na paśyāmi devadevaṃ sanātanam

ततोऽहं तानि दीप्तानि परीय व्यस्थितेन्द्रियः ।
नान्तं तेषां प्रपश्यामि खेदश्च सहसाभवत्

tato'haṃ tāni dīptāni parīya vyasthitendriyaḥ |
nāntaṃ teṣāṃ prapaśyāmi khedaśca sahasābhavat

विसृत्य सर्वतो दृष्टिं भयमोहसमन्वितः ।
श्रमं परंममापन्नश्चिन्तयानस्त्वचेतनः

visṛtya sarvato dṛṣṭiṃ bhayamohasamanvitaḥ |
śramaṃ paraṃmamāpannaścintayānastvacetanaḥ

तस्मिन्न खलु वर्तेऽहं लोके यत्रैतदीदृशम् ।
ऋग्यजुस्सामनिर्घोषः श्रूयते न च दृश्यते

tasminna khalu varte'haṃ loke yatraitadīdṛśam |
ṛgyajussāmanirghoṣaḥ śrūyate na ca dṛśyate

न च पश्यामि तं देवं येनाहमिह चोदितः ।
एवं चिन्तासभापन्नः प्रध्यातुमुपचक्रमे

na ca paśyāmi taṃ devaṃ yenāhamiha coditaḥ |
evaṃ cintāsabhāpannaḥ pradhyātumupacakrame

ततश्चिन्तयतो मह्यं मोहेनाविष्टचेतसः ।
महाशब्दः प्रादुरासीत्सुभृशं मे व्यथाकरः

tataścintayato mahyaṃ mohenāviṣṭacetasaḥ |
mahāśabdaḥ prādurāsītsubhṛśaṃ me vyathākaraḥ

अथाहं सहसा तत्र शृणोमि विपुलध्वनिम् ।
अपश्यं च सुपर्णानां सहस्राण्ययुतानि च

athāhaṃ sahasā tatra śṛṇomi vipuladhvanim |
apaśyaṃ ca suparṇānāṃ sahasrāṇyayutāni ca

अभ्यद्रवन्त मामेव विपुलद्युतिरंहसः ।
तेषामहं प्रभावेण सर्वथैवावरोऽभवम्

abhyadravanta māmeva vipuladyutiraṃhasaḥ |
teṣāmahaṃ prabhāveṇa sarvathaivāvaro'bhavam

सोऽहं समन्ततः सर्वैः सुपर्णैरतितेजसैः ।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं परिगतं सम्भ्रमं परमं गतः

so'haṃ samantataḥ sarvaiḥ suparṇairatitejasaiḥ |
dṛṣṭvā''tmānaṃ parigataṃ sambhramaṃ paramaṃ gataḥ

विनयावनतो भूत्वा नमश्चक्रे महात्मने ।
अनादिनिधनायैभिर्नामभिः परमात्मने

vinayāvanato bhūtvā namaścakre mahātmane |
anādinidhanāyaibhirnāmabhiḥ paramātmane

नारायणाय शुद्धाय शाश्वताय ध्रुवाय च ।
भूतभव्यभवेशाय शिवाय शिवमूर्तये

nārāyaṇāya śuddhāya śāśvatāya dhruvāya ca |
bhūtabhavyabhaveśāya śivāya śivamūrtaye

शिवयोनेः शिवाद्यायि शिवपूज्यतमाय च ।
घोररूपाय महते युगान्तकरणाय च

śivayoneḥ śivādyāyi śivapūjyatamāya ca |
ghorarūpāya mahate yugāntakaraṇāya ca

विश्वाय विश्वदेवाय विश्वेशाय महात्मने ।
सहस्रोदरपादाय सहस्रनयनाय च

viśvāya viśvadevāya viśveśāya mahātmane |
sahasrodarapādāya sahasranayanāya ca

सहस्रबाहवे चैव सहस्रवदनाय च ।
शुचिश्रवाय महते ऋतुसंवत्सराय च

sahasrabāhave caiva sahasravadanāya ca |
śuciśravāya mahate ṛtusaṃvatsarāya ca

ऋग्यजुःसामवक्त्राय अथर्वशिरसे नमः ।
हृषीकेशाय कृष्णाय द्रुहिणोरुक्रमाय च

ṛgyajuḥsāmavaktrāya atharvaśirase namaḥ |
hṛṣīkeśāya kṛṣṇāya druhiṇorukramāya ca

बृहद्वेगाय तार्क्ष्याय वराहायैकशृङ्गिणे ।
शिपिविष्टाय सत्याय हरयेऽथ शिखण्डिने

bṛhadvegāya tārkṣyāya varāhāyaikaśṛṅgiṇe |
śipiviṣṭāya satyāya haraye'tha śikhaṇḍine

हुताशायोर्ध्ववक्त्राय रौद्रानीकाय साधवे ।
सिन्धवे सिन्धुवर्षघ्ने देवानां सिन्धवे नमः

hutāśāyordhvavaktrāya raudrānīkāya sādhave |
sindhave sindhuvarṣaghne devānāṃ sindhave namaḥ

गरुत्मते त्रिनेत्राय सुधर्माय वृषाकृते ।
सम्म्राडुग्रे संकृतये विरजे सम्भवे भवे

garutmate trinetrāya sudharmāya vṛṣākṛte |
sammrāḍugre saṃkṛtaye viraje sambhave bhave

वृषाय वृषरूपाय विभवे भूर्भुवाय व ।
दीप्तसृष्टाय यज्ञाय स्थिराय स्थविराय च

vṛṣāya vṛṣarūpāya vibhave bhūrbhuvāya va |
dīptasṛṣṭāya yajñāya sthirāya sthavirāya ca

अच्युताय तुषाराय वीराय च समाय च ।
जिष्णवे पुरुहूताय वसिष्ठाय वराय च

acyutāya tuṣārāya vīrāya ca samāya ca |
jiṣṇave puruhūtāya vasiṣṭhāya varāya ca

सत्येशाय सुरेशाय हरयेऽथ शिखण्डिने ।
बर्हिषाय वरेण्याय वसवे विश्ववेधसे

satyeśāya sureśāya haraye'tha śikhaṇḍine |
barhiṣāya vareṇyāya vasave viśvavedhase

किरीटिने सुकेशाय वासुदेवाय शुष्मिणे ।
बृहदुक्थ्यसुषेणाय युग्ये दुन्दुभये तथा

kirīṭine sukeśāya vāsudevāya śuṣmiṇe |
bṛhadukthyasuṣeṇāya yugye dundubhaye tathā

भयेसखाय विभवे भरद्वाजेऽभयाय च ।
भास्कराय च चन्द्राय पद्मनाभाय भूरिणे

bhayesakhāya vibhave bharadvāje'bhayāya ca |
bhāskarāya ca candrāya padmanābhāya bhūriṇe

पुनर्वसुभृतत्वाय जीवप्रभविषाय च ।
वषट्काराय स्वाहाय स्वधाय निधनाय च

punarvasubhṛtatvāya jīvaprabhaviṣāya ca |
vaṣaṭkārāya svāhāya svadhāya nidhanāya ca

ऋचे च यजुषे साम्ने त्रैलोक्यपतये नमः ।
श्रीपद्मायात्मसदृशे धरणीधारिणे परे

ṛce ca yajuṣe sāmne trailokyapataye namaḥ |
śrīpadmāyātmasadṛśe dharaṇīdhāriṇe pare

सौम्यासौम्यस्वरूपाय सौम्ये सुमनसे नमः ।
विश्वाय च सुविश्वाय विश्वरूपधराय च

saumyāsaumyasvarūpāya saumye sumanase namaḥ |
viśvāya ca suviśvāya viśvarūpadharāya ca

केशवाय सुकेशाय रश्मिकेशाय भूरिणे ।
हिरण्यगर्भाय नमः सौम्याय वृषरूपिणे

keśavāya sukeśāya raśmikeśāya bhūriṇe |
hiraṇyagarbhāya namaḥ saumyāya vṛṣarūpiṇe

नारायणाग्र्यवपुषे पुरुहूताय वज्रिणे ।
वर्मिणे वृषसेनाय धर्मसेनाय रोधसे ।
मुनये ज्वरमुक्तायि ज्वराधिपतये नमः

nārāyaṇāgryavapuṣe puruhūtāya vajriṇe |
varmiṇe vṛṣasenāya dharmasenāya rodhase |
munaye jvaramuktāyi jvarādhipataye namaḥ

अनेत्राय त्रिनेत्राय पिङ्गलाय विडूर्मिणे ।
तपोब्रह्मनिधानाय युगपर्यायिणे नमः

anetrāya trinetrāya piṅgalāya viḍūrmiṇe |
tapobrahmanidhānāya yugaparyāyiṇe namaḥ

शरणाय शरण्याय भक्तेष्टशरणाय च ।
नमः सर्वभवेशाय भूतभव्यभवाय च

śaraṇāya śaraṇyāya bhakteṣṭaśaraṇāya ca |
namaḥ sarvabhaveśāya bhūtabhavyabhavāya ca

पाहि मां देवदेवेश कोप्यजोसि सनातनः ।
एवं गतोस्मि शरणं शरण्यं ब्रह्मयोनिनम्

pāhi māṃ devadeveśa kopyajosi sanātanaḥ |
evaṃ gatosmi śaraṇaṃ śaraṇyaṃ brahmayoninam

स्तव्यं स्तवं स्तुतवतस्तत्तमो मे प्रणश्यत ।
भयं च मे व्यपगतं पक्षिणोऽन्तर्हिताऽभवन्

stavyaṃ stavaṃ stutavatastattamo me praṇaśyata |
bhayaṃ ca me vyapagataṃ pakṣiṇo'ntarhitā'bhavan

शृणोमि च गिरं दिव्यामन्तर्धानगतां शिवाम् ।
मा भैर्गरुत्मन्दान्तोसि पुनः सेन्द्रान्दिवौकसः ।
स्वं चैव भवनं गत्वा द्रक्ष्यसे पुत्रबान्धवान्

śṛṇomi ca giraṃ divyāmantardhānagatāṃ śivām |
mā bhairgarutmandāntosi punaḥ sendrāndivaukasaḥ |
svaṃ caiva bhavanaṃ gatvā drakṣyase putrabāndhavān

ततस्तस्मिन्क्षणेनैव सहसैव महाद्युतिः ।
प्रत्यदृश्यत तेजस्वी पुरस्तात्स ममान्तिके

tatastasminkṣaṇenaiva sahasaiva mahādyutiḥ |
pratyadṛśyata tejasvī purastātsa mamāntike

समागम्य ततस्तेन शिवेन परमात्मना ।
अपश्यं चाहमायान्तं नरनारायणाश्रमे ।
चतुर्द्विगुणविन्यासं तं च देवं सनातनम्

samāgamya tatastena śivena paramātmanā |
apaśyaṃ cāhamāyāntaṃ naranārāyaṇāśrame |
caturdviguṇavinyāsaṃ taṃ ca devaṃ sanātanam

यजतस्तानृषीन्देवान्वदतो ध्यायतो मुनीन् ।
युक्तान्सिद्धान्नैष्ठिकांश्च जपतो यजतो गृहे

yajatastānṛṣīndevānvadato dhyāyato munīn |
yuktānsiddhānnaiṣṭhikāṃśca japato yajato gṛhe

पुष्पपूरपरिक्षिप्तं धूपितं दीपितं हुतम् ।
वन्दितं सिक्तसम्मृष्टं नरनारायणाश्रमम्

puṣpapūraparikṣiptaṃ dhūpitaṃ dīpitaṃ hutam |
vanditaṃ siktasammṛṣṭaṃ naranārāyaṇāśramam

तदद्भुतमहं दृष्ट्वा विस्मितोस्मि तदाऽनघाः ।
जगाम शिरसा देवं प्रयतेनान्तरात्मना

tadadbhutamahaṃ dṛṣṭvā vismitosmi tadā'naghāḥ |
jagāma śirasā devaṃ prayatenāntarātmanā

तदत्यद्भुतसङ्कासं किमेतदिति चिन्तयन् ।
नाध्यगच्छं परं दिव्यं तस्य सर्वभवात्मनः

tadatyadbhutasaṅkāsaṃ kimetaditi cintayan |
nādhyagacchaṃ paraṃ divyaṃ tasya sarvabhavātmanaḥ

प्रणिपत्य सुदुर्धर्षं पुनः पुनरुदीक्ष्य च ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
अवोचं तमदीनार्थं श्रेष्ठानां श्रेष्ठमुत्तमम्

praṇipatya sudurdharṣaṃ punaḥ punarudīkṣya ca |
śirasyañjalimādhāya vismayotphullalocanaḥ |
avocaṃ tamadīnārthaṃ śreṣṭhānāṃ śreṣṭhamuttamam

नमस्ते भगवन्देव भूतभव्यभवत्प्रभो ।
यदेतदद्भुतं देव मया दृष्टं त्वदाश्रयम्

namaste bhagavandeva bhūtabhavyabhavatprabho |
yadetadadbhutaṃ deva mayā dṛṣṭaṃ tvadāśrayam

अनादिमद्यपर्यन्तं किं तच्छंसितुमर्हसि ।
यदि जानासि सां भक्तं यदि वाऽनुग्रहो मयि ।
शंस सर्वमशेषेण श्रोतव्यं यदि चेन्मया

anādimadyaparyantaṃ kiṃ tacchaṃsitumarhasi |
yadi jānāsi sāṃ bhaktaṃ yadi vā'nugraho mayi |
śaṃsa sarvamaśeṣeṇa śrotavyaṃ yadi cenmayā

स्वभावस्तव दुर्ज्ञेयः प्रादुर्भावो भवस्य च ।
भवद्भूतभविष्येश सर्वथा गहनं भवान्

svabhāvastava durjñeyaḥ prādurbhāvo bhavasya ca |
bhavadbhūtabhaviṣyeśa sarvathā gahanaṃ bhavān

ब्रूहि सर्वमशेषेण तदाश्चर्यं महामुने ।
किं तदत्यद्भुतं वृत्तं तेष्वग्निषु समन्ततः

brūhi sarvamaśeṣeṇa tadāścaryaṃ mahāmune |
kiṃ tadatyadbhutaṃ vṛttaṃ teṣvagniṣu samantataḥ

कानि तान्यग्निहोत्राणि केषां शब्दः श्रुतो मया ।
शृण्वतां ब्रह्म सततमदृश्यानां महात्मनाम्

kāni tānyagnihotrāṇi keṣāṃ śabdaḥ śruto mayā |
śṛṇvatāṃ brahma satatamadṛśyānāṃ mahātmanām

एतन्मे भगवन्कृष्ण ब्रूहि सर्वमशेषतः ।
गृणन्त्यग्निसमीपेषु के च ते ब्रह्मराशयः

etanme bhagavankṛṣṇa brūhi sarvamaśeṣataḥ |
gṛṇantyagnisamīpeṣu ke ca te brahmarāśayaḥ