अध्याय 38: सनत्कुमार नारद को सृष्टि बताते हैं

क्लिश्यमानेषु भूतेषु जातीमरणसागरे ।
यत्प्राप्य क्लेशं नाप्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह

kliśyamāneṣu bhūteṣu jātīmaraṇasāgare |
yatprāpya kleśaṃ nāpnoti tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सनत्कुमारस्य सतः संवादं नारदस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
sanatkumārasya sataḥ saṃvādaṃ nāradasya ca

सनत्कुमारो भगवान्ब्रह्मपुत्रो महायशाः ।
पूर्वजातास्त्रयस्तस्य कथ्यन्ते ब्रह्मवादिनः

sanatkumāro bhagavānbrahmaputro mahāyaśāḥ |
pūrvajātāstrayastasya kathyante brahmavādinaḥ

सनकः सनन्दनश्चैव तृतीयश्च सनातनः ।
जातमात्राश्च ते सर्वे प्रतिबुद्धा इति श्रुतिः

sanakaḥ sanandanaścaiva tṛtīyaśca sanātanaḥ |
jātamātrāśca te sarve pratibuddhā iti śrutiḥ

चतुर्थश्चैव तेषां स भगवान्योगवित्तमः ।
सनत्कुमार इति वै कथयन्ति महर्षयः

caturthaścaiva teṣāṃ sa bhagavānyogavittamaḥ |
sanatkumāra iti vai kathayanti maharṣayaḥ

हैरण्यगर्भः स मुनिर्वसिष्ठः पञ्चमः स्मृतः ।
षष्ठः स्थाणुः स भगवानमेयात्मा त्रिशूलधृत्

hairaṇyagarbhaḥ sa munirvasiṣṭhaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ |
ṣaṣṭhaḥ sthāṇuḥ sa bhagavānameyātmā triśūladhṛt

ततोऽपरे समुत्पन्नाः पावकादारुणे क्रतौ ।
मनसा स्वयंभुवो हीमे मरीचिप्रमुखास्तथा

tato'pare samutpannāḥ pāvakādāruṇe kratau |
manasā svayaṃbhuvo hīme marīcipramukhāstathā

भुगुर्मरीचेरनुजो भृगोरप्यङ्गिरास्तथा ।
अनुजोङ्गिरसोऽथात्रिः पुलस्त्योत्रेस्तथाऽनुजः

bhugurmarīceranujo bhṛgorapyaṅgirāstathā |
anujoṅgiraso'thātriḥ pulastyotrestathā'nujaḥ

पुलस्त्यस्यानुजो विद्वान्पुलहो न महाद्युतिः ।
पठ्यन्ते ब्रह्मजा ह्येते विद्वद्बिरमितौजसः

pulastyasyānujo vidvānpulaho na mahādyutiḥ |
paṭhyante brahmajā hyete vidvadbiramitaujasaḥ

सर्वमेतन्महाराज कुर्वन्नादिगुरुर्महान् ।
प्रभुर्विभुरनन्तश्रीर्ब्रह्मा लोकपितामहः

sarvametanmahārāja kurvannādigururmahān |
prabhurvibhuranantaśrīrbrahmā lokapitāmahaḥ

मूर्तिमन्तोऽमृतीभूतास्तेजसाऽतितपोन्विताः ।
सनकप्रभृतयस्तत्र ये च प्राप्ताः परं पदम् ।
कृत्स्नं क्षयमनुप्राप्य विमुक्ता मूर्तिबन्धनात्

mūrtimanto'mṛtībhūtāstejasā'titaponvitāḥ |
sanakaprabhṛtayastatra ye ca prāptāḥ paraṃ padam |
kṛtsnaṃ kṣayamanuprāpya vimuktā mūrtibandhanāt

सनत्कुमारस्तु विभुर्योगमास्थाय योगवित् ।
त्रीँल्लोकानचरच्छश्वदैर्येण परेण हि

sanatkumārastu vibhuryogamāsthāya yogavit |
trīm̐llokānacaracchaśvadairyeṇa pareṇa hi

रुद्रश्चाप्यष्टगुणितं योगं प्राप्तो महायशाः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं राजन्नितरे नृपसत्तम

rudraścāpyaṣṭaguṇitaṃ yogaṃ prāpto mahāyaśāḥ |
sūkṣmamaṣṭaguṇaṃ rājannitare nṛpasattama

मरीचिप्रमुखास्तात सर्वे सृष्ट्यर्थमेव ते ।
नियुक्ता राजशार्दूल तेषां सृष्टिं शृणुष्व मे

marīcipramukhāstāta sarve sṛṣṭyarthameva te |
niyuktā rājaśārdūla teṣāṃ sṛṣṭiṃ śṛṇuṣva me

सप्त ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
सर्वे वेदेषु चैवोक्ताः खिलेषु च न संशयः

sapta brahmaṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ |
sarve vedeṣu caivoktāḥ khileṣu ca na saṃśayaḥ

इतिहासपुराणे च श्रुतिरेषा सनातनी ।
ब्राह्मणा वरदानेतान्प्राहुर्वेदान्तपारगाः

itihāsapurāṇe ca śrutireṣā sanātanī |
brāhmaṇā varadānetānprāhurvedāntapāragāḥ

एतेषां पितरस्तात पुत्रा इत्यनुचक्षते ।
गणाः सप्त महाराज मूर्तयोऽमूर्तयस्तथा

eteṣāṃ pitarastāta putrā ityanucakṣate |
gaṇāḥ sapta mahārāja mūrtayo'mūrtayastathā

पितृणां चैव राजेन्द्र पुत्रा देवा इति श्रुतिः ।
देवैर्व्याप्ता इमे लोका इत्येवमनुशुश्रुम

pitṛṇāṃ caiva rājendra putrā devā iti śrutiḥ |
devairvyāptā ime lokā ityevamanuśuśruma

कृष्णद्वैपायनाच्चैव देवस्थानात्तथैव त ।
देवलाच्च नरश्रेष्ठ काश्यपाच्च मया श्रुतम्

kṛṣṇadvaipāyanāccaiva devasthānāttathaiva ta |
devalācca naraśreṣṭha kāśyapācca mayā śrutam

गौतमादपि कौण्डिन्याद्बारद्वाजात्तथैव च ।
मार्कण्डेयात्तथैवैतदृषेर्देवमतादपि

gautamādapi kauṇḍinyādbāradvājāttathaiva ca |
mārkaṇḍeyāttathaivaitadṛṣerdevamatādapi

पित्रा च मम राजेन्द्र श्राद्धकाले प्रभाषितम् ।
परं रहस्यं वेदान्तं प्रियं हि परमात्मनः

pitrā ca mama rājendra śrāddhakāle prabhāṣitam |
paraṃ rahasyaṃ vedāntaṃ priyaṃ hi paramātmanaḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि भारतः ।
तदिहैकमनोबुद्धिः शृणुष्वावहितो नृप ।
स्वायंभुवस्य संवादं नारदस्य च धीमतः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchasi bhārataḥ |
tadihaikamanobuddhiḥ śṛṇuṣvāvahito nṛpa |
svāyaṃbhuvasya saṃvādaṃ nāradasya ca dhīmataḥ

सनत्कुमारो भगवान्दिव्यं जज्वाल तेजसा ।
अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा वै विचचार महाद्युतिः

sanatkumāro bhagavāndivyaṃ jajvāla tejasā |
aṅguṣṭhamātro bhūtvā vai vicacāra mahādyutiḥ

स कदाचिन्महाभागो मेरुपृष्ठं समागमत् ।
नारदेन नरश्रेष्ठ मुनिना ब्रह्मवादिना

sa kadācinmahābhāgo merupṛṣṭhaṃ samāgamat |
nāradena naraśreṣṭha muninā brahmavādinā

जिज्ञासमानावन्योन्यं सकाशे ब्रह्मणस्ततः ।
ब्रह्म भागवतौ तात परमार्थार्थचिन्तकौ

jijñāsamānāvanyonyaṃ sakāśe brahmaṇastataḥ |
brahma bhāgavatau tāta paramārthārthacintakau

मतिमान्मतिमच्छ्रेष्ठं बुद्धिमान्बुद्धिमत्तरम् ।
क्षेत्रवित्क्षेत्रविच्छ्रेष्ठं ज्ञानविज्ज्ञानमत्तमम्

matimānmatimacchreṣṭhaṃ buddhimānbuddhimattaram |
kṣetravitkṣetravicchreṣṭhaṃ jñānavijjñānamattamam

सनत्कुमारं तत्वज्ञं भगवन्तमरिंदम ।
लोकविल्लोकविच्छ्रेष्ठमात्मविच्चात्मवित्तमम् ।
सर्ववेदार्थकुशलं सर्वशास्त्रविशारदम्

sanatkumāraṃ tatvajñaṃ bhagavantamariṃdama |
lokavillokavicchreṣṭhamātmaviccātmavittamam |
sarvavedārthakuśalaṃ sarvaśāstraviśāradam

साङ्ख्ययोगं च यो वेद पाणावामलकं यथा ।
नारदोऽथ नरश्रेष्ठ तं पप्रच्छ महाद्युतिः

sāṅkhyayogaṃ ca yo veda pāṇāvāmalakaṃ yathā |
nārado'tha naraśreṣṭha taṃ papraccha mahādyutiḥ

त्रयोविंशतितत्वस्य अव्यक्तस्य महामुने ।
प्रभवं चाप्ययं चैव श्रोतुमिच्छामि तत्वतः

trayoviṃśatitatvasya avyaktasya mahāmune |
prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva śrotumicchāmi tatvataḥ

अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च ।
कालसङ्ख्याश्च सर्गं च स्रष्टारं पुरुषं प्रभुम् ।

adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca |
kālasaṅkhyāśca sargaṃ ca sraṣṭāraṃ puruṣaṃ prabhum |

यं विस्वमुपजीवन्ति येन सर्वमिदं ततम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्भवान्वक्तुमर्हति

yaṃ visvamupajīvanti yena sarvamidaṃ tatam |
yaṃ prāpya na nivartante tadbhavānvaktumarhati

यं विश्वमुपजीवन्ति यमाहुः पुरुषं परम् ।
तं वै शृणु महाबुद्धे नारायणमनामयम्

yaṃ viśvamupajīvanti yamāhuḥ puruṣaṃ param |
taṃ vai śṛṇu mahābuddhe nārāyaṇamanāmayam

एष नारायणो नाम यं विश्वमुपजीवति ।
एष स्रष्टा विधाता च भर्ता पालयिता प्रभुः

eṣa nārāyaṇo nāma yaṃ viśvamupajīvati |
eṣa sraṣṭā vidhātā ca bhartā pālayitā prabhuḥ

प्राप्यैनं न निवर्तन्ते यतयोऽध्यात्मचिन्तकाः ।
एतावदेव वक्तव्यं मया नारद पृच्छते

prāpyainaṃ na nivartante yatayo'dhyātmacintakāḥ |
etāvadeva vaktavyaṃ mayā nārada pṛcchate

परं न वेद्मि तत्सर्गं यावांश्चायं यथाप्यहम् ।
श्रूयतामानुपूर्व्येण न च सर्गः प्रयत्नतः

paraṃ na vedmi tatsargaṃ yāvāṃścāyaṃ yathāpyaham |
śrūyatāmānupūrvyeṇa na ca sargaḥ prayatnataḥ

यथा कालपरीमाणं तत्वानामृषिसत्तम ।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च ।
कालसंख्यां च सर्गं च सर्वमेव महामुने

yathā kālaparīmāṇaṃ tatvānāmṛṣisattama |
adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca |
kālasaṃkhyāṃ ca sargaṃ ca sarvameva mahāmune

तमसः कुर्वतः सर्गं तामसो ह्यभिधीयते ।
ब्रह्मविद्भिर्द्विजैर्नित्यं नित्यमध्यात्मचिन्तकैः

tamasaḥ kurvataḥ sargaṃ tāmaso hyabhidhīyate |
brahmavidbhirdvijairnityaṃ nityamadhyātmacintakaiḥ

पर्यायनामान्येतस्य कथयन्ति मनीषिणः ।
तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु

paryāyanāmānyetasya kathayanti manīṣiṇaḥ |
tāni te sampravakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu

महार्णवोऽर्णवश्चैव सलिलं च गुणास्तथा ।
वेदास्तपांसि यज्ञाश्च धर्माश्च भगवान्विभुः ।
प्राणः सांवर्तकोग्निश्च व्योम कालस्तथैव च

mahārṇavo'rṇavaścaiva salilaṃ ca guṇāstathā |
vedāstapāṃsi yajñāśca dharmāśca bhagavānvibhuḥ |
prāṇaḥ sāṃvartakogniśca vyoma kālastathaiva ca

नामान्येतानि ब्रह्मर्षे शरीरस्येश्वरस्य वै ।
कीर्तितानि द्विजश्रेष्ठ मया शास्त्रानुसारतः

nāmānyetāni brahmarṣe śarīrasyeśvarasya vai |
kīrtitāni dvijaśreṣṭha mayā śāstrānusārataḥ

चतुर्युगसहस्राणि चतुर्युगमरिंदम ।
प्राहुः कल्पसहस्रं वै ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः

caturyugasahasrāṇi caturyugamariṃdama |
prāhuḥ kalpasahasraṃ vai brāhmaṇāstatvadarśinaḥ

दशकल्पसहस्राणि अव्ययस्य महानिशा ।
तथैव दिवसं प्राहुर्योगाः सांख्याश्च तत्वतः

daśakalpasahasrāṇi avyayasya mahāniśā |
tathaiva divasaṃ prāhuryogāḥ sāṃkhyāśca tatvataḥ

निशासुप्तोथ भगवान्क्षपान्ते प्रत्यबुध्यत ।
पश्चाद्बुद्ध्वा ससर्जापस्तासु वीर्यमवासृजत्

niśāsuptotha bhagavānkṣapānte pratyabudhyata |
paścādbuddhvā sasarjāpastāsu vīryamavāsṛjat

तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् ।
अहंकृत्वा ततस्तस्मिन्ससर्ज प्रभुरीश्वरः

tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham |
ahaṃkṛtvā tatastasminsasarja prabhurīśvaraḥ

हिरण्यगर्भं विस्वात्मा ब्रह्माणां जलवन्मुनिम् ।
भूतभव्यभविष्यस्य कर्तारमनघं विभुम् ।
मूर्तिमन्तं महात्मानं विश्वशभुं स्वयंभुवम्

hiraṇyagarbhaṃ visvātmā brahmāṇāṃ jalavanmunim |
bhūtabhavyabhaviṣyasya kartāramanaghaṃ vibhum |
mūrtimantaṃ mahātmānaṃ viśvaśabhuṃ svayaṃbhuvam

अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिषां नरम् ।
चक्रे तिरोधां भगवानेत्कृत्वा महायशाः

aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiṣāṃ naram |
cakre tirodhāṃ bhagavānetkṛtvā mahāyaśāḥ

एतस्यापि निशामाहुर्वेदवेदाङ्गपारगाः ।
पञ्चकल्पसहस्राणि अहरेतावदेव च

etasyāpi niśāmāhurvedavedāṅgapāragāḥ |
pañcakalpasahasrāṇi aharetāvadeva ca

स सर्गं कुरुत ब्रह्मा तामसश्चानुपूर्व्यशः ।
सृजतेऽहं त्वहंकारं परमेष्ठिनमव्ययम्

sa sargaṃ kuruta brahmā tāmasaścānupūrvyaśaḥ |
sṛjate'haṃ tvahaṃkāraṃ parameṣṭhinamavyayam

अहङ्कारेणैव लोका व्याप्ताः साहंकृतेन वै ।
येनाविष्टानि भूतानि मज्जन्त्यव्यक्तसागरे

ahaṅkāreṇaiva lokā vyāptāḥ sāhaṃkṛtena vai |
yenāviṣṭāni bhūtāni majjantyavyaktasāgare

देवर्षिदानवनरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः ।
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति ऊर्ध्वाधस्तिर्यगेव च

devarṣidānavanarā yakṣagandharvakinnarāḥ |
unmajjanti nimajjanti ūrdhvādhastiryageva ca

एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयामथ कुर्वतः ।
त्रीणि कल्पसहस्राणि अहरेतावदेव तु

etasyāpi niśāmāhustṛtīyāmatha kurvataḥ |
trīṇi kalpasahasrāṇi aharetāvadeva tu

अहङ्कारस्तु सृजति महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

ahaṅkārastu sṛjati mahābhūtāni pañca vai |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

एतेषां गुणतत्वानि पञ्च प्राहुर्द्विजातयः ।
शब्दे स्पर्शे च रूपे च रसे गन्धे तथैव च

eteṣāṃ guṇatatvāni pañca prāhurdvijātayaḥ |
śabde sparśe ca rūpe ca rase gandhe tathaiva ca

गुणेष्वेतेष्वभिरताः पङ्कलग्ना इव द्विपाः ।
नोत्तिष्ठन्त्यवशीभूताः सक्ता अव्यक्तसागरे

guṇeṣveteṣvabhiratāḥ paṅkalagnā iva dvipāḥ |
nottiṣṭhantyavaśībhūtāḥ saktā avyaktasāgare

एतेषामिह वै सर्वं चतुर्थमिह कुर्वतः ।
चतुर्युगसहस्रे वै अहोरात्रास्तथैव च

eteṣāmiha vai sarvaṃ caturthamiha kurvataḥ |
caturyugasahasre vai ahorātrāstathaiva ca

अनन्त इति विख्यातः पञ्चमः सर्ग उच्यते ।
इन्द्रियाणि दशैकं च यथाश्रुतिनिदर्शनात्

ananta iti vikhyātaḥ pañcamaḥ sarga ucyate |
indriyāṇi daśaikaṃ ca yathāśrutinidarśanāt

मनः सर्वमिदं तात विश्वं सर्वमिदं जगत् ।
न तथान्यानि भूतानि बलवन्ति यथा मनः

manaḥ sarvamidaṃ tāta viśvaṃ sarvamidaṃ jagat |
na tathānyāni bhūtāni balavanti yathā manaḥ

एतस्यापि ह वै सर्गं षष्ठमाहुर्द्विजातयः ।
अहः कल्पसहस्रं वै रात्रिरेतावती तथा

etasyāpi ha vai sargaṃ ṣaṣṭhamāhurdvijātayaḥ |
ahaḥ kalpasahasraṃ vai rātriretāvatī tathā

ऊर्ध्वस्रोतस्तु वै सर्गं सप्तमं ब्रह्मणो विदुः ।
अष्टमं चाप्यधःस्रोतस्तिर्यक्तु नवमः स्मृतः

ūrdhvasrotastu vai sargaṃ saptamaṃ brahmaṇo viduḥ |
aṣṭamaṃ cāpyadhaḥsrotastiryaktu navamaḥ smṛtaḥ

एतानि नव सर्गाणि तत्वानि च महामुने ।
चतुर्विंशतितत्वानि तत्वसंख्यानि तेऽनघ

etāni nava sargāṇi tatvāni ca mahāmune |
caturviṃśatitatvāni tatvasaṃkhyāni te'nagha

सर्वस्य प्रभवः पूर्वमुक्तो नारायणः प्रभुः ।
अव्ययः प्रभवश्चैव अव्यक्तस्य महामुने ।
प्रवक्ष्याम्यपरं तत्वं यस्य यस्येश्वरश्च यः

sarvasya prabhavaḥ pūrvamukto nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
avyayaḥ prabhavaścaiva avyaktasya mahāmune |
pravakṣyāmyaparaṃ tatvaṃ yasya yasyeśvaraśca yaḥ

अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्वतो वै निबोध मे

adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca |
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tatvato vai nibodha me