अध्याय 36: जन्म और मृत्यु से युधिष्ठिर का वैराग्य

चित्तं मे दूयते तात लोके परमविन्दतः

cittaṃ me dūyate tāta loke paramavindataḥ

अशाश्वतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
क्रते नारायणं पुण्यं प्रतिभाति पितामह

aśāśvatamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
krate nārāyaṇaṃ puṇyaṃ pratibhāti pitāmaha

नारायणो हि विश्वात्मा पुरुषः पुष्करेक्षणः ।
तस्यास्य देवकीसूनोः श्रुतं कृत्स्नं त्वयाऽनघ

nārāyaṇo hi viśvātmā puruṣaḥ puṣkarekṣaṇaḥ |
tasyāsya devakīsūnoḥ śrutaṃ kṛtsnaṃ tvayā'nagha

युधिष्ठिर महाप्राज्ञ मया दृष्टं च सङ्गरे

yudhiṣṭhira mahāprājña mayā dṛṣṭaṃ ca saṅgare

त्वत्त एव तु राजेन्द्र राजधर्माश्च पुष्कलाः ।
श्रुतं पुराणमखिलं नारदेन निवेदितम् ।
गुह्यं नारायणाख्यानं त्रिविधक्लेशनाशनम्

tvatta eva tu rājendra rājadharmāśca puṣkalāḥ |
śrutaṃ purāṇamakhilaṃ nāradena niveditam |
guhyaṃ nārāyaṇākhyānaṃ trividhakleśanāśanam

एकान्तिधर्मनियमाः समासव्यासकल्पिताः ।
कथिता वै महाभाग त्वया वै मदनुग्रहात्

ekāntidharmaniyamāḥ samāsavyāsakalpitāḥ |
kathitā vai mahābhāga tvayā vai madanugrahāt

लोकरक्षणकर्तृत्वं तस्यैव हरिमेधसः ।
आतिथेयविधिश्चैव तपांसि नियमाश्च ये

lokarakṣaṇakartṛtvaṃ tasyaiva harimedhasaḥ |
ātitheyavidhiścaiva tapāṃsi niyamāśca ye

वेदवादप्रसिद्धाश्च वाजपेयादयो मखाः ।
यज्ञा द्रविणनिष्पाद्या अग्निहोत्रानुपालिताः

vedavādaprasiddhāśca vājapeyādayo makhāḥ |
yajñā draviṇaniṣpādyā agnihotrānupālitāḥ

जपयज्ञाश्च विविधा ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ।
एकादशविधाः प्रोक्ता हविर्यज्ञा द्विजातिनाम्

japayajñāśca vividhā brāhmaṇānāṃ tapasvinām |
ekādaśavidhāḥ proktā haviryajñā dvijātinām

तेषां फलविशेषाश्च उञ्छधर्मास्तथैव च ।
अहन्यहनि ये प्रोक्ता महायज्ञा द्विजातिनाम्

teṣāṃ phalaviśeṣāśca uñchadharmāstathaiva ca |
ahanyahani ye proktā mahāyajñā dvijātinām

वेदश्रवणधर्माश्च ब्रह्मयज्ञफलं तथा ।
वेदव्रतविधानं च नियमाश्चैव वैदिकाः

vedaśravaṇadharmāśca brahmayajñaphalaṃ tathā |
vedavratavidhānaṃ ca niyamāścaiva vaidikāḥ

स्वाहा स्वधा प्रणीते च इष्टापूर्तफलं तथा ।
उत्तरोत्तरसेवायामाश्रमाणां च यत्फलम्

svāhā svadhā praṇīte ca iṣṭāpūrtaphalaṃ tathā |
uttarottarasevāyāmāśramāṇāṃ ca yatphalam

प्रत्येकशश्च निष्ठायामाश्रमाणां महामते ।
मासपक्षोपवासानां सम्यगुक्तफलं च यत्

pratyekaśaśca niṣṭhāyāmāśramāṇāṃ mahāmate |
māsapakṣopavāsānāṃ samyaguktaphalaṃ ca yat

अनाशितानां ये लोका ये च पञ्चतपा नराः ।
वीराध्वानं प्रपन्नानां या गतिश्चाग्निहोत्रिणाम्

anāśitānāṃ ye lokā ye ca pañcatapā narāḥ |
vīrādhvānaṃ prapannānāṃ yā gatiścāgnihotriṇām

ग्रीष्मे पञ्चतपानां च शिशिरे जलचारिणाम् ।
वर्षे स्थण्डिलशायीनां फलं यत्परिकीर्तितम्

grīṣme pañcatapānāṃ ca śiśire jalacāriṇām |
varṣe sthaṇḍilaśāyīnāṃ phalaṃ yatparikīrtitam

लोके चक्रचराणां च द्विजानां यत्फलं स्मृतम् ।
अन्नादीनां च दानानां यत्फलं परिकीर्तितम्

loke cakracarāṇāṃ ca dvijānāṃ yatphalaṃ smṛtam |
annādīnāṃ ca dānānāṃ yatphalaṃ parikīrtitam

सर्वतीर्थाभिषिक्तानां नराणां च फलोदयः ।
राज्ञां धर्माश्च ये लोके सम्यक्पालयतां प्रजाः

sarvatīrthābhiṣiktānāṃ narāṇāṃ ca phalodayaḥ |
rājñāṃ dharmāśca ye loke samyakpālayatāṃ prajāḥ

ये च सत्यव्रता लोके ये तीर्थे कृतश्रमाः ।
मातापितृपरा ये च गुरुवृत्तीश्च संश्रिताः

ye ca satyavratā loke ye tīrthe kṛtaśramāḥ |
mātāpitṛparā ye ca guruvṛttīśca saṃśritāḥ

गोब्राह्मणपरित्राणे राष्ट्रातिक्रमणे तथा ।
त्यजन्त्यभिमुखाः प्राणान्निर्भयाः सत्वमाश्रिताः

gobrāhmaṇaparitrāṇe rāṣṭrātikramaṇe tathā |
tyajantyabhimukhāḥ prāṇānnirbhayāḥ satvamāśritāḥ

सहस्रदक्षिणानां च या गतिर्वदनां वर ।
ये च संध्यामुपासन्ते सम्यगुक्ता महाव्रताः

sahasradakṣiṇānāṃ ca yā gatirvadanāṃ vara |
ye ca saṃdhyāmupāsante samyaguktā mahāvratāḥ

तथा योगविधानं च यद्ग्रन्थेष्वभिशब्दितम् ।
वेदाद्याः श्रुतयश्चापि श्रुता मे गुरुसत्तम

tathā yogavidhānaṃ ca yadgrantheṣvabhiśabditam |
vedādyāḥ śrutayaścāpi śrutā me gurusattama

सिद्धान्तनिर्णयाश्चापि द्वैपायनमुखोद्गताः ।
श्रुताः पञ्च महायज्ञा येषु सर्वं प्रतिष्ठितम्

siddhāntanirṇayāścāpi dvaipāyanamukhodgatāḥ |
śrutāḥ pañca mahāyajñā yeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam

तत्प्रभेदेषु ये धर्मास्तेऽपि वै कृत्स्नशः श्रुताः ।
न च दूषयितुं शक्याः सद्भिरुक्ता हि ते तथा

tatprabhedeṣu ye dharmāste'pi vai kṛtsnaśaḥ śrutāḥ |
na ca dūṣayituṃ śakyāḥ sadbhiruktā hi te tathā

एतेषां किल धर्माणामुत्तमो वैष्णवो विधिः ।
रक्षते भगवान्विष्णुर्भक्तमात्मशरीरवत्

eteṣāṃ kila dharmāṇāmuttamo vaiṣṇavo vidhiḥ |
rakṣate bhagavānviṣṇurbhaktamātmaśarīravat

कर्मणो हि कृतेस्येह कामितस्य द्विजोत्तम ।
फलं ह्यवश्यं भोक्तव्यमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्

karmaṇo hi kṛtesyeha kāmitasya dvijottama |
phalaṃ hyavaśyaṃ bhoktavyamṛṣirdvaipāyano'bravīt

भोगान्ते चापि पतनं गतिः पूर्वं प्रभाषिता ।
न मे प्रीतिकरास्त्वेते विषोदर्का हि मे मताः

bhogānte cāpi patanaṃ gatiḥ pūrvaṃ prabhāṣitā |
na me prītikarāstvete viṣodarkā hi me matāḥ

वधात्कृष्टतरं मन्ये गर्भवासं महाद्युते ।
दिष्टान्ते यानि दुःखानि पुरुषो विन्दते विभो ।
ततः कष्टतराणीह गर्भवासे हि विन्दति

vadhātkṛṣṭataraṃ manye garbhavāsaṃ mahādyute |
diṣṭānte yāni duḥkhāni puruṣo vindate vibho |
tataḥ kaṣṭatarāṇīha garbhavāse hi vindati

ततश्चाभ्याधिकां तीव्रां वेदनां लभते नरः ।
गर्भापक्रमणे तात कर्मणासुपसर्पणे

tataścābhyādhikāṃ tīvrāṃ vedanāṃ labhate naraḥ |
garbhāpakramaṇe tāta karmaṇāsupasarpaṇe

तस्मान्मे निश्चयो जातो धर्मेष्वेतेषु भारत ।
तदिच्छामि कुरुश्रेष्ठ त्वत्प्रसादान्महामते ।
तं धर्मं चेह वेत्तुं वै यो जराजन्ममृत्युहा

tasmānme niścayo jāto dharmeṣveteṣu bhārata |
tadicchāmi kuruśreṣṭha tvatprasādānmahāmate |
taṃ dharmaṃ ceha vettuṃ vai yo jarājanmamṛtyuhā

येनोष्णदा वैतरणी असिपत्रवनं च तत् ।
कुण्डानि चाग्नितप्तानि क्षुरधारापथस्तथा ।
शाल्मलीं च महाघोरामायसीं घोरकण्टकाम्

yenoṣṇadā vaitaraṇī asipatravanaṃ ca tat |
kuṇḍāni cāgnitaptāni kṣuradhārāpathastathā |
śālmalīṃ ca mahāghorāmāyasīṃ ghorakaṇṭakām

मातापितृकते चापि सुहृन्मित्रार्थकारणात् ।
आत्महेतोश्च पापानि कृतानीह नरैश्च यैः ।
तेषां फलोदयं कष्टमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्

mātāpitṛkate cāpi suhṛnmitrārthakāraṇāt |
ātmahetośca pāpāni kṛtānīha naraiśca yaiḥ |
teṣāṃ phalodayaṃ kaṣṭamṛṣirdvaipāyano'bravīt

कुम्भीपाकप्रदीप्तानां शूलार्तानां च क्रन्दताम् ।
रौरवे क्षिप्यमाणानां प्रहारैर्मथितात्मनाम्

kumbhīpākapradīptānāṃ śūlārtānāṃ ca krandatām |
raurave kṣipyamāṇānāṃ prahārairmathitātmanām

स्तनतामपकृत्तानां पिबतामात्मशोणितम् ।
तेषामेव प्रवदतां कारुण्यं नास्ति यन्त्रतः

stanatāmapakṛttānāṃ pibatāmātmaśoṇitam |
teṣāmeva pravadatāṃ kāruṇyaṃ nāsti yantrataḥ

तृष्णाशुष्कोष्ठकण्ठानां विह्वलानामचेतसाम् ।
सर्वदुःखाभिभूतानां रुजार्तानां च क्रोशताम्

tṛṣṇāśuṣkoṣṭhakaṇṭhānāṃ vihvalānāmacetasām |
sarvaduḥkhābhibhūtānāṃ rujārtānāṃ ca krośatām

वेदनार्ता हि क्रन्दन्ति पूरयन्तो दिशो दश

vedanārtā hi krandanti pūrayanto diśo daśa

एकः करोति पापानि सहभोज्यानि बान्धवैः ।
तेषामेकः फलं भुङ्क्ते कष्टं वैवस्वते गृहे

ekaḥ karoti pāpāni sahabhojyāni bāndhavaiḥ |
teṣāmekaḥ phalaṃ bhuṅkte kaṣṭaṃ vaivasvate gṛhe

येन नैतां गतिं गच्छेन्न विण्मूत्रास्थिपिच्छिले ।
विष्ठामूत्रकृमीमध्ये बहुजन्तुनिषेविते

yena naitāṃ gatiṃ gacchenna viṇmūtrāsthipicchile |
viṣṭhāmūtrakṛmīmadhye bahujantuniṣevite

को गर्भवासात्परतो नरकोऽन्यो विधीयते ।
यत्र वासकृतो योगः कुक्षौ वासो विधीयते

ko garbhavāsātparato narako'nyo vidhīyate |
yatra vāsakṛto yogaḥ kukṣau vāso vidhīyate

जातो विस्तीर्णशोकः स्याद्भवेत विगतज्वरः ।
न चैष लभ्यते कामो जातमात्रं हि मानवम् ।
आविशन्तीह दुःखानि मनोवाक्कायिकानि तु

jāto vistīrṇaśokaḥ syādbhaveta vigatajvaraḥ |
na caiṣa labhyate kāmo jātamātraṃ hi mānavam |
āviśantīha duḥkhāni manovākkāyikāni tu

तैरस्वतन्त्रो भवति पीड्यमानो भयानकैः ।
तैर्गर्भवासं गच्छति अवशो जायते तथा

tairasvatantro bhavati pīḍyamāno bhayānakaiḥ |
tairgarbhavāsaṃ gacchati avaśo jāyate tathā

अवशश्चेहते जन्तुर्व्रजत्यवश एव हि ।
जरसा रूपविध्वंसं प्राप्नोत्यवश एव तु

avaśaścehate janturvrajatyavaśa eva hi |
jarasā rūpavidhvaṃsaṃ prāpnotyavaśa eva tu

शरीरभेदमाप्नोति जीर्यतेऽवश एव तु ।
एवं ह्यनियतो मृत्युर्भवत्येव सदा नृषु

śarīrabhedamāpnoti jīryate'vaśa eva tu |
evaṃ hyaniyato mṛtyurbhavatyeva sadā nṛṣu

गर्भेषु म्रियते कश्चिज्जायमानस्तथाऽपरः ।
जाता म्रियन्ते बहवो यौवनस्थास्तथाऽपरे ।
मध्यभावे तु नश्यन्ति स्थविरो मृत एव तु

garbheṣu mriyate kaścijjāyamānastathā'paraḥ |
jātā mriyante bahavo yauvanasthāstathā'pare |
madhyabhāve tu naśyanti sthaviro mṛta eva tu

को जन्मनो नोद्विजते स्वयम्भूरपि यो भवेत् ।
कुतस्त्वस्मद्विधस्तात मरणस्य वशानुगः

ko janmano nodvijate svayambhūrapi yo bhavet |
kutastvasmadvidhastāta maraṇasya vaśānugaḥ

नित्याविष्टो भयेनाहं मनसा कुरुसत्तम ।
मुहूर्तमप्यहं शर्म न विन्दामि महामते

nityāviṣṭo bhayenāhaṃ manasā kurusattama |
muhūrtamapyahaṃ śarma na vindāmi mahāmate

कालात्मनि तिरोभूतो नित्यं तद्गुणवर्जितः ।
अन्नैर्बहुविधैः पुष्टं वस्त्रैर्नानाविधैर्वृतम्

kālātmani tirobhūto nityaṃ tadguṇavarjitaḥ |
annairbahuvidhaiḥ puṣṭaṃ vastrairnānāvidhairvṛtam

चन्दनागरुदिग्धाङ्गं मणिमुक्ताविभूषितम् ।
यानैर्बहुविधैर्यातमेकान्तेनैव लालितम्

candanāgarudigdhāṅgaṃ maṇimuktāvibhūṣitam |
yānairbahuvidhairyātamekāntenaiva lālitam

यौवनोद्धतरूपाभिर्मन्दविह्वलगामिभिः ।
इष्टिभिरभिरामाभिर्वरस्त्रीभिरयन्त्रितम्

yauvanoddhatarūpābhirmandavihvalagāmibhiḥ |
iṣṭibhirabhirāmābhirvarastrībhirayantritam

रमितं सुचिरं कालं शरीरममितप्रभम् ।
अवितृप्ता गमिष्यन्ति हित्वा प्राणांस्तथाऽपरे

ramitaṃ suciraṃ kālaṃ śarīramamitaprabham |
avitṛptā gamiṣyanti hitvā prāṇāṃstathā'pare

स्वर्गेऽप्यनियता भूतिस्तथैवाकाशसंश्रये ।
देवाऽप्यधिष्ठानवशास्तस्माद्देवं न कामये

svarge'pyaniyatā bhūtistathaivākāśasaṃśraye |
devā'pyadhiṣṭhānavaśāstasmāddevaṃ na kāmaye

कामानां नास्त्यधिष्ठानमकामस्तु निवर्तते ।
लोकसङ्ग्रहधर्मास्तु सर्व एव न संशयः

kāmānāṃ nāstyadhiṣṭhānamakāmastu nivartate |
lokasaṅgrahadharmāstu sarva eva na saṃśayaḥ

डोलासधर्मा धर्मज्ञ ऋषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत् ।
अस्मात्को विषमं दुःखमारोहेत विचक्षणः

ḍolāsadharmā dharmajña ṛṣirdvaipāyano'bravīt |
asmātko viṣamaṃ duḥkhamāroheta vicakṣaṇaḥ

विद्यमाने समे मार्गे डोलाधर्मविवर्जिते ।
को ह्यात्मानं प्रियं लोके डोलासाधर्म्यतांनयेत्

vidyamāne same mārge ḍolādharmavivarjite |
ko hyātmānaṃ priyaṃ loke ḍolāsādharmyatāṃnayet

चराचरैः सर्वभूतैर्गन्तव्यमविशङ्कया ।
अस्माल्लोकात्परं लोकमपाथेयमदैशिकम् ।
घोरं तमः प्रवेष्टव्यमत्रातारमबान्धवम्

carācaraiḥ sarvabhūtairgantavyamaviśaṅkayā |
asmāllokātparaṃ lokamapātheyamadaiśikam |
ghoraṃ tamaḥ praveṣṭavyamatrātāramabāndhavam

ये तु तं किल धर्मज्ञा धर्मं नारायणेरितम् ।
अनन्यमनसो दान्ताः स्मरन्ति नियतव्रताः

ye tu taṃ kila dharmajñā dharmaṃ nārāyaṇeritam |
ananyamanaso dāntāḥ smaranti niyatavratāḥ

ततस्तेनैव पश्यन्ति प्राप्नुव्ति परं पदम् ।
रक्षते भगवान्विष्णुर्भक्तानात्मशरीरवत्

tatastenaiva paśyanti prāpnuvti paraṃ padam |
rakṣate bhagavānviṣṇurbhaktānātmaśarīravat

कुलालचक्रप्रतिमे भ्राम्यमाणेषु जन्तुषु ।
मातापितृसहस्राणि सम्प्राप्तानि मया गुरो

kulālacakrapratime bhrāmyamāṇeṣu jantuṣu |
mātāpitṛsahasrāṇi samprāptāni mayā guro

स्नेहापन्नेन पीतास्तु मातॄणां विविधाः स्तलाः

snehāpannena pītāstu mātṝṇāṃ vividhāḥ stalāḥ

पुत्रदारसहस्राणि इष्टानिष्टशतानि च ।
प्राप्तान्यधिष्ठानवशादतीतानि तथैव च ।
न क्वचिन्न सुखं प्राप्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः

putradārasahasrāṇi iṣṭāniṣṭaśatāni ca |
prāptānyadhiṣṭhānavaśādatītāni tathaiva ca |
na kvacinna sukhaṃ prāptaṃ na kvacicchāśvatī sthitiḥ

स्थानैर्महद्भिर्विभ्रंशो दुःखलब्धैः पुनः पुनः ।
धननाशश्च सम्प्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम् ।
अध्वगानामिव पथि च्छायामाश्रित्य सङ्गमः

sthānairmahadbhirvibhraṃśo duḥkhalabdhaiḥ punaḥ punaḥ |
dhananāśaśca samprāpto labdhvā duḥkhena taddhanam |
adhvagānāmiva pathi cchāyāmāśritya saṅgamaḥ

एवं कर्मवशो लोको ज्ञातीनां हितसङ्गमः ।
विश्रम्य च पुनर्याति कर्मभिर्दर्शितां गतिम्

evaṃ karmavaśo loko jñātīnāṃ hitasaṅgamaḥ |
viśramya ca punaryāti karmabhirdarśitāṃ gatim

एतदीदृशकं दृष्ट्वा ज्ञात्वा चैव समागमम् ।
को न बिभ्येत्कुरुश्रेष्ठ विष्ठान्नस्येव भोजनात्

etadīdṛśakaṃ dṛṣṭvā jñātvā caiva samāgamam |
ko na bibhyetkuruśreṣṭha viṣṭhānnasyeva bhojanāt

बुद्धिश्च मे समुत्पन्ना वैष्णवे धर्मविस्तरे ।
तदेष शिरसा पादौ गतोऽस्मि भगवंस्तव ।
शरणं च प्रपन्नोऽस्मि गन्तव्ये शरणे ध्रुवे

buddhiśca me samutpannā vaiṣṇave dharmavistare |
tadeṣa śirasā pādau gato'smi bhagavaṃstava |
śaraṇaṃ ca prapanno'smi gantavye śaraṇe dhruve

जन्ममृत्युजराखिन्नस्त्रिभिर्दुःखैर्निपीडितः ।
इच्छामि भवता त्रातुमेभ्यस्त्वत्तो महामते ।
तस्याद्य युगधर्मस्य श्रवणात्कुरुपुङ्गव

janmamṛtyujarākhinnastribhirduḥkhairnipīḍitaḥ |
icchāmi bhavatā trātumebhyastvatto mahāmate |
tasyādya yugadharmasya śravaṇātkurupuṅgava

एतदाद्ययुगोद्भूतं त्रेतायां तत्तिरोहितम् ।
स एव धर्ममखिलमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्

etadādyayugodbhūtaṃ tretāyāṃ tattirohitam |
sa eva dharmamakhilamṛṣirdvaipāyano'bravīt