अध्याय 32: श्री रुक्मिणी को अपना निवास बताती हैं

कीदृशे पुरुषे तात स्त्रीषु भरतर्षभ ।
श्रीः पद्मा वसते नित्यं तन्मे ब्रूहि पितामह

kīdṛśe puruṣe tāta strīṣu bharatarṣabha |
śrīḥ padmā vasate nityaṃ tanme brūhi pitāmaha

अत्र ते वर्णयिष्यामि यथावृत्तं यथाश्रुतम् ।
रुक्मिणी देवकीपुत्रसन्निधौ पर्यपृच्छत

atra te varṇayiṣyāmi yathāvṛttaṃ yathāśrutam |
rukmiṇī devakīputrasannidhau paryapṛcchata

नारायणस्याङ्कगतां ज्वलन्तीं
दृष्ट्वा श्रियं पद्मसमानवक्त्राम् ।

nārāyaṇasyāṅkagatāṃ jvalantīṃ
dṛṣṭvā śriyaṃ padmasamānavaktrām |

कौतूहलाद्विस्मितचारुनेत्रा
पप्रच्छ माता मकरध्वजस्यष
कानीह भूतान्युपसेवसे त्वं
सन्तिष्ठसे कानि च सेवसे त्वम् ।
तानि त्रिलोकेश्वरभूतकान्ते
तत्त्वेन मे ब्रूहि महर्षिकन्ये

kautūhalādvismitacārunetrā
papraccha mātā makaradhvajasyaṣa
kānīha bhūtānyupasevase tvaṃ
santiṣṭhase kāni ca sevase tvam |
tāni trilokeśvarabhūtakānte
tattvena me brūhi maharṣikanye

एवं तदा श्रीराभिभाष्यमाणा
देव्या समक्षं गरुडध्वजस्य ।
उवाच वाक्यं मधुराभिधानं
मनोहरं चन्द्रमुखी प्रसन्ना

evaṃ tadā śrīrābhibhāṣyamāṇā
devyā samakṣaṃ garuḍadhvajasya |
uvāca vākyaṃ madhurābhidhānaṃ
manoharaṃ candramukhī prasannā

वसामि नित्यं सुभगे प्रगल्भे
दक्षे नरे कर्मणि वर्तमाने ।
अक्रोधने देवपरे कृतज्ञे
जितेन्द्रिये नित्यमुदीर्णसत्वे

vasāmi nityaṃ subhage pragalbhe
dakṣe nare karmaṇi vartamāne |
akrodhane devapare kṛtajñe
jitendriye nityamudīrṇasatve

नाकर्मशीले पुरुषे वसामि
न नास्तिके साङ्करिके कृतघ्ने ।
न भिन्नवृत्ते न नृशंसवृत्ते
न चाविनीते न गुरुष्वसूयके

nākarmaśīle puruṣe vasāmi
na nāstike sāṅkarike kṛtaghne |
na bhinnavṛtte na nṛśaṃsavṛtte
na cāvinīte na guruṣvasūyake

ये चाल्पतेजोबलसत्त्वमानाः
क्लिश्यन्ति कुप्यन्ति च यत्रतत्र ।
न चैव तिष्ठामि तथाविधेषु
नरेषु सङ्गुप्तमनोरथेषु

ye cālpatejobalasattvamānāḥ
kliśyanti kupyanti ca yatratatra |
na caiva tiṣṭhāmi tathāvidheṣu
nareṣu saṅguptamanoratheṣu

यश्चात्मनि प्रार्थयते न किञ्चि-
द्यश्च स्वभावोपहतान्तरात्मा ।
द्यश्च स्वभावोपहतान्तरात्मा ।
नरेषु नाहं निवसामि स्म्यक्

yaścātmani prārthayate na kiñci-
dyaśca svabhāvopahatāntarātmā |
dyaśca svabhāvopahatāntarātmā |
nareṣu nāhaṃ nivasāmi smyak

वसामि धर्मशीलेषु धर्मज्ञेषु महात्मसु ।
वृद्धसेविषु दान्तेषु सत्वज्ञेषु महात्मसु

vasāmi dharmaśīleṣu dharmajñeṣu mahātmasu |
vṛddhaseviṣu dānteṣu satvajñeṣu mahātmasu

अवन्ध्यकालेषु सदा दानशौचरतषु च ।
ब्रह्मचर्यतपोज्ञानगोद्विजातिप्रियेषु च

avandhyakāleṣu sadā dānaśaucarataṣu ca |
brahmacaryatapojñānagodvijātipriyeṣu ca

स्त्रीषु कान्तासु शान्तासु देवद्विजपरासु च ।
विशुद्धगृहभाण्डासु गोधान्याभिरतासु च

strīṣu kāntāsu śāntāsu devadvijaparāsu ca |
viśuddhagṛhabhāṇḍāsu godhānyābhiratāsu ca

वसागि देवद्विजपूजिकासु

vasāgi devadvijapūjikāsu

प्रकीर्णभाण्डामनवेक्ष्यकारिणीं
सदा च भर्तुः प्रतिकूलवादिनीम् ।

prakīrṇabhāṇḍāmanavekṣyakāriṇīṃ
sadā ca bhartuḥ pratikūlavādinīm |

लोलामदक्षामवलेपिनीं च
व्यपेतशौचां कलहप्रियां च ।
निद्राभिभूतां सततं शयाना-
मेवंविधां स्त्रीं परिवर्जयामि

lolāmadakṣāmavalepinīṃ ca
vyapetaśaucāṃ kalahapriyāṃ ca |
nidrābhibhūtāṃ satataṃ śayānā-
mevaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi

सत्यासु नित्यं प्रियदर्शनासु
सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु ।
वसामि नारीषु पतिव्रतासु
कल्याणशीलासु विभूषितासु

satyāsu nityaṃ priyadarśanāsu
saubhāgyayuktāsu guṇānvitāsu |
vasāmi nārīṣu pativratāsu
kalyāṇaśīlāsu vibhūṣitāsu

यानेषु कन्यासु विभूषणेषु
यज्ञेषु मेघेषु च वृष्टिमत्सु ।
वसामि फुल्लासु च पद्मिनीषु
नक्षत्रवीथीषु च शारदीषु

yāneṣu kanyāsu vibhūṣaṇeṣu
yajñeṣu megheṣu ca vṛṣṭimatsu |
vasāmi phullāsu ca padminīṣu
nakṣatravīthīṣu ca śāradīṣu

गजेषु गोष्ठेषु तथाऽऽसनेषु
सरःसु फुल्लोत्पलपङ्कजेषु ।
नदीषु हंसस्वननादितासु
क्रौञ्चावघुष्टस्वरशोभितासु

gajeṣu goṣṭheṣu tathā''saneṣu
saraḥsu phullotpalapaṅkajeṣu |
nadīṣu haṃsasvananāditāsu
krauñcāvaghuṣṭasvaraśobhitāsu

विकीर्णकूलद्रुमराजितासु
तपस्विसिद्धद्विजसेवितासु ।
वसामि नित्यं सुबहूदकासु
सिम्हैर्गजैश्चाकुलितोदकासु

vikīrṇakūladrumarājitāsu
tapasvisiddhadvijasevitāsu |
vasāmi nityaṃ subahūdakāsu
simhairgajaiścākulitodakāsu

मत्ते गजे गोवृषभे नरेन्द्रे
सिम्हासने सत्पुरुषेषु नित्यम्

matte gaje govṛṣabhe narendre
simhāsane satpuruṣeṣu nityam

यस्मिञ्चनो हव्यभुजं जुहोति
गोब्राह्मणं चार्चति देवताश्च
काले च पुष्पैर्बलयः क्रियन्ते
तस्मिन्गृहे नित्यमुपैमि वासम्

yasmiñcano havyabhujaṃ juhoti
gobrāhmaṇaṃ cārcati devatāśca
kāle ca puṣpairbalayaḥ kriyante
tasmingṛhe nityamupaimi vāsam

स्वाध्यायनित्येषु सदा द्विजेषु
क्षत्रे च धर्माभिरते सदैव ।
वैश्ये च कृष्याभिरते वसामि
शूद्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते

svādhyāyanityeṣu sadā dvijeṣu
kṣatre ca dharmābhirate sadaiva |
vaiśye ca kṛṣyābhirate vasāmi
śūdre ca śuśrūṣaṇanityayukte

नारायणे त्वेकमना वसामि
सर्वेण भावेन शरीरभूता ।
तस्मिन्हि धर्मः सुमहान्निविष्टो
ब्रह्मिण्यता चात्र तथा प्रियत्वम्

nārāyaṇe tvekamanā vasāmi
sarveṇa bhāvena śarīrabhūtā |
tasminhi dharmaḥ sumahānniviṣṭo
brahmiṇyatā cātra tathā priyatvam

नाहं शरीरेण वसामि देवि
नैवं मया शक्यमिहाभिधातुम् ।
भावेन यस्मिन्निवसामि पुंसि
स वर्धते धर्मयशोर्थकामैः

nāhaṃ śarīreṇa vasāmi devi
naivaṃ mayā śakyamihābhidhātum |
bhāvena yasminnivasāmi puṃsi
sa vardhate dharmayaśorthakāmaiḥ