अध्याय 31: शूद्र तपस्वी और पुरोहित का उपदेश

मित्रसौहार्दयोगेन उपदेशं करोति यः ।
जात्याऽधरस्य राजर्षे दोषस्तस्य भवेन्न वा

mitrasauhārdayogena upadeśaṃ karoti yaḥ |
jātyā'dharasya rājarṣe doṣastasya bhavenna vā

एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह ।
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्यि यत्र मुह्यन्ति मानवाः

etadicchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmaha |
sūkṣmā gatirhi dharmasyi yatra muhyanti mānavāḥ

अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्यथाक्रमम् ।
मदुक्तं वचनं राजन्यथान्यायं यथागमम् ।
ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतमासीद्यथा पुरा

atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājanyathākramam |
maduktaṃ vacanaṃ rājanyathānyāyaṃ yathāgamam |
ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutamāsīdyathā purā

उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्य चित् ।
उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य भाष्यते

upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasya cit |
upadeśe mahāndoṣa upādhyāyasya bhāṣyate

नाध्यापयेच्छूद्रमिह तथा नैव च याजयेत् ।
निदर्शनमिदं राजञ्शृणु मे भरतर्षभ

nādhyāpayecchūdramiha tathā naiva ca yājayet |
nidarśanamidaṃ rājañśṛṇu me bharatarṣabha

दुरुक्तवचने राजन्यथापूर्वं युधिष्ठिर ।
ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे

duruktavacane rājanyathāpūrvaṃ yudhiṣṭhira |
brahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe

तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम् ।
नानागुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम् ।
सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम्

tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutam |
nānāgulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitam |
siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanam

व्रतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुपशोभितम् ।
ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसन्निभैः

vratibhirbahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasairupaśobhitam |
brāhmaṇaiśca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasannibhaiḥ

नियमव्रतसम्पन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः ।
दीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः

niyamavratasampannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥ |
dīkṣitairbharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ

वेदाध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभ ।
वालखिल्यैश्च बहुभिर्यतिभिश्च निषेवितम्

vedādhyayanaghoṣaiśca nāditaṃ bharatarṣabha |
vālakhilyaiśca bahubhiryatibhiśca niṣevitam

तत्र कश्चित्समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितः ।
आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः

tatra kaścitsamutsāhaṃ kṛtvā śūdro dayānvitaḥ |
āgato hyāśramapadaṃ pūjitaśca tapasvibhiḥ

तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः ।
विविधां वहतो दीक्षां सम्प्राहृष्यत भारत

tāṃstu dṛṣṭvā munigaṇāndevakalpānmahaujasaḥ |
vividhāṃ vahato dīkṣāṃ samprāhṛṣyata bhārata

अथास्य बुद्धिरभावत्तापस्ये भरतर्षभ ।
ततोऽब्रवीत्कुलपतिं पादौ सङ्गृह्य भारत

athāsya buddhirabhāvattāpasye bharatarṣabha |
tato'bravītkulapatiṃ pādau saṅgṛhya bhārata

भवत्प्रसादादिच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभ ।
तस्मादभिगतं त्वं मां प्रव्राजयितुमर्हसि

bhavatprasādādicchāmi dharmaṃ cartuṃ dvijarṣabha |
tasmādabhigataṃ tvaṃ māṃ pravrājayitumarhasi

वर्णावरोऽहं भगवञ्शूद्रो जात्याऽस्मि सत्तम ।
शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे

varṇāvaro'haṃ bhagavañśūdro jātyā'smi sattama |
śuśrūṣāṃ kartumicchāmi prapannāya prasīda me

न शक्यमिह शूद्रेण लिङ्गमाश्रित्य वर्तितुम् ।
आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव

na śakyamiha śūdreṇa liṅgamāśritya vartitum |
āsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣānirato bhava

शुश्रूषया पराँल्लोकानवाप्स्यसि न संशयः

śuśrūṣayā parām̐llokānavāpsyasi na saṃśayaḥ

एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिन्तयन्नृप ।
कथमत्र मया कार्यं श्रुद्धा धर्मपरा च मे

evamuktastu muninā sa śūdro'cintayannṛpa |
kathamatra mayā kāryaṃ śruddhā dharmaparā ca me

विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मनः ।
गत्वाऽऽश्रमपदाद्दूरमुटजं कृतवांस्तु सः

vijñātamevaṃ bhavatu kariṣye priyamātmanaḥ |
gatvā''śramapadāddūramuṭajaṃ kṛtavāṃstu saḥ

तत्र वेदीं च भूमिं च देवतायतनानि च ।
निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थोऽभवन्मुनिः

tatra vedīṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni ca |
niveśya bharataśreṣṭha niyamastho'bhavanmuniḥ

अभिषेकांश्च नियमान्देवतायतनेषु च ।
बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्

abhiṣekāṃśca niyamāndevatāyataneṣu ca |
baliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpyapūjayat

सङ्कल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः ।
नित्यं सन्निहिताभिस्तु ओषधीभिः फलैस्तथा

saṅkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥ |
nityaṃ sannihitābhistu oṣadhībhiḥ phalaistathā

अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान् ।
एवं हि सुमहान्कालो व्यत्यक्रामत तस्य वै

atithīnpūjayāmāsa yathāvatsamupāgatān |
evaṃ hi sumahānkālo vyatyakrāmata tasya vai

अथास्य मुनिरागच्चत्सङ्गत्या वै तमाश्रमम् ।
सम्पूज्य स्वागतेनर्षिं विधिवत्समतोषयत्

athāsya munirāgaccatsaṅgatyā vai tamāśramam |
sampūjya svāgatenarṣiṃ vidhivatsamatoṣayat

अनूकूलाः कथाः कृत्वा यथागतमपृच्छत ।
ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संशितव्रतः

anūkūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāgatamapṛcchata |
ṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ

एवं सुबहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ ।
सोऽगच्छदाश्रममृषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभः

evaṃ subahuśastasya śūdrasya bharatarṣabha |
so'gacchadāśramamṛṣiḥ śūdraṃ draṣṭuṃ nararṣabhaḥ

अथ तं तापसं शूद्रः सोऽब्रवीद्भरतर्षभ ।
पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मेऽनुग्रहं कुरु

atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ so'bravīdbharatarṣabha |
pitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me'nugrahaṃ kuru

बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ ।
शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यमानयत्

bāḍhamityeva taṃ vipra uvāca bharatarṣabha |
śucirbhūtvā sa śūdrastu tasyarṣeḥ pādyamānayat

अथ दर्भाश्च वन्यांश्च ओषधीर्भरतर्षभ ।
पवित्रमासनं चैव बृसीं चि समुपानयत्

atha darbhāśca vanyāṃśca oṣadhīrbharatarṣabha |
pavitramāsanaṃ caiva bṛsīṃ ci samupānayat

अथ दक्षिणमावृत्य बृसीं चरमशैर्षिकीम् ।
कृतामन्यायतो दृष्ट्वा तं शूद्रमृषिरब्रवीत्

atha dakṣiṇamāvṛtya bṛsīṃ caramaśairṣikīm |
kṛtāmanyāyato dṛṣṭvā taṃ śūdramṛṣirabravīt

कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भवांश्चोदङ्मुखः शुचिः ।
स च तत्कृतवाञ्शूद्रः सर्वं यदृषिरब्रवीत्

kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhavāṃścodaṅmukhaḥ śuciḥ |
sa ca tatkṛtavāñśūdraḥ sarvaṃ yadṛṣirabravīt

यथोपदिष्टं मेधावी दर्भार्घादि यथातथम् ।
हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना

yathopadiṣṭaṃ medhāvī darbhārghādi yathātatham |
havyakavyavidhiṃ kṛtsnamuktaṃ tena tapasvinā

ऋषिणा पितृकार्येषु सदा धर्मपथे स्थितः ।
पितृकार्ये कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह

ṛṣiṇā pitṛkāryeṣu sadā dharmapathe sthitaḥ |
pitṛkārye kṛte cāpi visṛṣṭaḥ sa jagāma ha

अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ्शूद्रतापसः ।
वने पञ्चत्वमगमत्सुकृतेन च तेन वै ।
अजायत महाराज वंशे स च महाद्युतिः

atha dīrghasya kālasya sa tapyañśūdratāpasaḥ |
vane pañcatvamagamatsukṛtena ca tena vai |
ajāyata mahārāja vaṃśe sa ca mahādyutiḥ

तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप ह ।
पुरोहितकुले विप्रः स जातोऽस्य वशानुगः

tathaiva sa ṛṣistāta kāladharmamavāpa ha |
purohitakule vipraḥ sa jāto'sya vaśānugaḥ

एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा ।
क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ

evaṃ tau tatra sambhūtāvubhau śūdramunī tadā |
krameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāvubhau

अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिः सुनिष्ठितः ।
कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गतः ।
साङ्ख्ये चैव परा प्रीतिस्तस्य चैवं व्यवर्धत

atharvavede vede ca babhūvarṣiḥ suniṣṭhitaḥ |
kalpaprayoge cotpanne jyotiṣe ca paraṃ gataḥ |
sāṅkhye caiva parā prītistasya caivaṃ vyavardhata

पितर्युपरते चापि कृतशौचस्तु पार्थिवः ।
अभिषिक्तः प्रकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः

pitaryuparate cāpi kṛtaśaucastu pārthivaḥ |
abhiṣiktaḥ prakṛtibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥ

अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्तः पुरोहितः

abhiṣiktena sa ṛṣirabhiṣiktaḥ purohitaḥ

स तं पुरोधाय सुखमवसद्भरतर्षभः ।
राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्च परिपालयन्

sa taṃ purodhāya sukhamavasadbharatarṣabhaḥ |
rājyaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāśca paripālayan

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत् ।
उत्स्मयन्प्राहसच्चापि दृष्ट्वा राजा पुरोहितम् ।
एवं स बहुशो राजन्पुरोधसमुपाहसत्

puṇyāhavācane nityaṃ dharmakāryeṣu cāsakṛt |
utsmayanprāhasaccāpi dṛṣṭvā rājā purohitam |
evaṃ sa bahuśo rājanpurodhasamupāhasat

लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम् ।
उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वा तं मन्युमानभूत्

lakṣayitvā purodhāstu bahuśastaṃ narādhipam |
utsmayantaṃ ca satataṃ dṛṣṭvā taṃ manyumānabhūt

अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतः ।
कथाभिरनुकूलाभी राजानं चाभ्योरचयत्

atha śūnye purodhāstu saha rājñā samāgataḥ |
kathābhiranukūlābhī rājānaṃ cābhyoracayat

ततोऽब्रवीन्नरेन्द्रं स पुरोधा भरतर्षभ ।
वरमिच्छाम्यहं त्वेकं त्वया दत्तं महाद्युते

tato'bravīnnarendraṃ sa purodhā bharatarṣabha |
varamicchāmyahaṃ tvekaṃ tvayā dattaṃ mahādyute

वराणां ते शतं दद्यां किं बतैकं द्विजोत्तम ।
स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव

varāṇāṃ te śataṃ dadyāṃ kiṃ bataikaṃ dvijottama |
snehācca bahumānācca nāstyadeyaṃ hi me tava

एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टिसि पार्थिव ।
प्रतिजानीहि तावत्त्वं सत्यं यद्वद नानृतम्

ekaṃ vai varamicchāmi yadi tuṣṭisi pārthiva |
pratijānīhi tāvattvaṃ satyaṃ yadvada nānṛtam

बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर ।
यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्न तु संवदे

bāḍhamityeva taṃ rājā pratyuvāca yudhiṣṭhira |
yadi jñāsyāmi vakṣyāmi ajānanna tu saṃvade

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत् ।
शान्तिहोमेषु च सदा किं त्वं हससि वीक्ष्य मां

puṇyāhavācane nityaṃ dharmakṛtyeṣu cāsakṛt |
śāntihomeṣu ca sadā kiṃ tvaṃ hasasi vīkṣya māṃ

सव्रीडं वै भवति हि मनो मे हसता त्वया ।
कामया शापितो राजन्नान्यथावक्तुमर्हसि

savrīḍaṃ vai bhavati hi mano me hasatā tvayā |
kāmayā śāpito rājannānyathāvaktumarhasi

भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यमकारणम् ।
कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथमस्व मे

bhāvyaṃ hi kāraṇenātra na te hāsyamakāraṇam |
kautūhalaṃ me subhṛśaṃ tattvena kathamasva me

एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि ।
अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज

evamukte tvayā vipra yadavācyaṃ bhavedapi |
avaśyameva vaktavyaṃ śṛṇuṣvaikamanā dvija

पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम ।
जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृणु

pūrvadehe yathā vṛttaṃ tannibodha dvijottama |
jātiṃ smarāmyahaṃ brahmannavadhānena me śṛṇu

शुद्रोऽहमभवं पूर्वं तपसे कृतनिश्चयः ।
ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाऽभूर्द्विजसत्तम

śudro'hamabhavaṃ pūrvaṃ tapase kṛtaniścayaḥ |
ṛṣirugratapāstvaṃ ca tadā'bhūrdvijasattama

प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिना ।
पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघ

prīyatā hi tadā brahmanmamānugrahabuddhinā |
pitṛkārye tvayā pūrvamupadeśaḥ kṛto'nagha

वृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम ।
एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाः

vṛsyāṃ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama |
etena karmadoṣeṇa purodhāstvamajāyathāḥ

अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम् ।
मत्कृतस्योपदेशस्य त्वयाऽवाप्तमिदं फलम्

ahaṃ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayam |
matkṛtasyopadeśasya tvayā'vāptamidaṃ phalam

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्प्रहसे त्वां द्विजोत्तम ।
न त्वां परिभवन्ब्रह्मनप्रहसामि गुरुर्भवान्

etasmātkāraṇādbrahmanprahase tvāṃ dvijottama |
na tvāṃ paribhavanbrahmanaprahasāmi gururbhavān

विपर्ययेण मे मन्युस्तेन सन्तप्यते मनः ।
जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै

viparyayeṇa me manyustena santapyate manaḥ |
jātiṃ smarāmyahaṃ tubhyamatastvāṃ prahasāmi vai

एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम् ।
पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे

evaṃ tavograṃ hi tapa upadeśena nāśitam |
purohitatvamutsṛjya yatasva tvaṃ punarbhave

इतस्त्वमधमामन्यां मा योनिं प्राप्स्यसे द्विज ।
गृह्यतां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम

itastvamadhamāmanyāṃ mā yoniṃ prāpsyase dvija |
gṛhyatāṃ draviṇaṃ vipra pūtātmā bhava sattama

ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्यनेकशः ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्च सर्वशः

tato visṛṣṭo rājñā tu vipro dānānyanekaśaḥ |
brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ bhūmiṃ grāmāṃśca sarvaśaḥ

कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमैः ।
तीर्थानि चापि गत्वा वै दानानि विविधानि च

kṛcchrāṇi cīrtvā ca tato yathoktāni dvijottamaiḥ |
tīrthāni cāpi gatvā vai dānāni vividhāni ca

दत्त्वा गाश्चैव विप्रेभ्यः पूतात्माऽभवदात्मवान् ।
तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः

dattvā gāścaiva viprebhyaḥ pūtātmā'bhavadātmavān |
tameva cāśramaṃ gatvā cacāra vipulaṃ tapaḥ

ततः सिद्धिं परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम ।
सम्मतस्चाभवत्तेषामाश्रमे तन्निवासिनाम्

tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpto brāhmaṇo rājasattama |
sammatascābhavatteṣāmāśrame tannivāsinām

एवं प्राप्तो महत्कृच्छ्रमृषिः सन्नृपसत्तम ।
ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद्वर्णावरे जने

evaṃ prāpto mahatkṛcchramṛṣiḥ sannṛpasattama |
brāhmaṇena na vaktavyaṃ tasmādvarṇāvare jane

वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नृप ।
उपदेशं हि कुर्वाणो द्विजः कृच्छ्रमवाप्नुयात्

varjayedupadeśaṃ ca sadaiva brāhmaṇo nṛpa |
upadeśaṃ hi kurvāṇo dvijaḥ kṛcchramavāpnuyāt

नेषितव्यं सदा वाचा द्विजेन नृपसत्तम ।
न च प्रवक्तव्यमिह किञ्चिद्वर्णावरे नरे

neṣitavyaṃ sadā vācā dvijena nṛpasattama |
na ca pravaktavyamiha kiñcidvarṇāvare nare

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
एतेषु कथयन्राजन्ब्राह्मणो न प्रदुष्यति

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstrayo varṇā dvijātayaḥ |
eteṣu kathayanrājanbrāhmaṇo na praduṣyati

तस्मात्सद्भिर्न वक्तव्यं कस्यचित्किंचिदग्रतः ।
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्यकृतात्मभिः

tasmātsadbhirna vaktavyaṃ kasyacitkiṃcidagrataḥ |
sūkṣmā gatirhi dharmasya durjñeyā hyakṛtātmabhiḥ

तस्मान्मौनेन मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः ।
दुरुक्तस्य भयाद्राजन्नाभाषन्ते च किञ्चन

tasmānmaunena munayo dīkṣāṃ kurvanti cādṛtāḥ |
duruktasya bhayādrājannābhāṣante ca kiñcana

धार्मिका गुणसम्पन्नाः सत्यार्जवसमन्विताः ।
दुरुक्तवाचाभिहितैः प्राप्नुवन्तीह दुष्कृतम्

dhārmikā guṇasampannāḥ satyārjavasamanvitāḥ |
duruktavācābhihitaiḥ prāpnuvantīha duṣkṛtam

उपदेशो न कर्तव्यो ह्यज्ञात्वा यस्यकस्य चित् ।
उपदेशाद्धि तत्पापं ब्राह्मणः समवाप्नुयात्

upadeśo na kartavyo hyajñātvā yasyakasya cit |
upadeśāddhi tatpāpaṃ brāhmaṇaḥ samavāpnuyāt

विमृश्य तस्मात्प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता ।
सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति हि

vimṛśya tasmātprājñena vaktavyaṃ dharmamicchatā |
satyānṛtena hi kṛta upadeśo hinasti hi

वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्चयविपर्ययम् ।
स चोपदेशः कर्तव्यो येन धर्ममवाप्नुयात्

vaktavyamiha pṛṣṭena viniścayaviparyayam |
sa copadeśaḥ kartavyo yena dharmamavāpnuyāt

एतत्ते सर्वमाख्यातमुपदेशकृते मया ।
महान्क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेदिह

etatte sarvamākhyātamupadeśakṛte mayā |
mahānkleśo hi bhavati tasmānnopadiśediha