अध्याय 3: गधी से मतंग अपना जन्म जानते हैं

प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान् ।
गुणैश्च विविधैः सर्वैर्वयसा च समन्वितः

prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca yathā bhavān |
guṇaiśca vividhaiḥ sarvairvayasā ca samanvitaḥ

भवान्विशिष्टो बुद्ध्या च प्रज्ञया तपसा तथा ।
सर्वेषामेव जातानां सतामेतन्न संशयः

bhavānviśiṣṭo buddhyā ca prajñayā tapasā tathā |
sarveṣāmeva jātānāṃ satāmetanna saṃśayaḥ

तस्माद्भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतांवर ।
नान्यस्त्वदन्यो लोकेषु प्रष्टव्योस्ति नराधिप

tasmādbhavantaṃ pṛcchāmi dharmaṃ dharmabhṛtāṃvara |
nānyastvadanyo lokeṣu praṣṭavyosti narādhipa

क्षत्रियो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
ब्राह्मण्यं प्राप्नुयाद्येन तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kṣatriyo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama |
brāhmaṇyaṃ prāpnuyādyena tanme vyākhyātumarhasi

ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्णैर्नराधिप ।
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यमथ चेदिच्छेत्कथं शक्यं पितामह

brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhirvarṇairnarādhipa |
tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā |
brāhmaṇyamatha cedicchetkathaṃ śakyaṃ pitāmaha

ब्राह्मण्यमतिदुष्प्राप्यं वर्णैः क्षत्रादिभिस्त्रिभिः ।
परं हि सर्वभूतानां स्थानमेतद्युधिष्ठिर

brāhmaṇyamatiduṣprāpyaṃ varṇaiḥ kṣatrādibhistribhiḥ |
paraṃ hi sarvabhūtānāṃ sthānametadyudhiṣṭhira

बह्विस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पुनःपनः ।
पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणो नाम जायते

bahvistu saṃsaranyonīrjāyamānaḥ punaḥpanaḥ |
paryāye tāta kasmiṃścidbrāhmaṇo nāma jāyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मतङ्गस्य च संवादं गर्दभ्याश्च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
mataṅgasya ca saṃvādaṃ gardabhyāśca yudhiṣṭhira

द्विजातेः कस्यचित्तात तुल्यवर्णः सुतस्त्वभूत् ।
मतङ्गो नाम नाम्नाऽऽसीत्सर्वैः समुदितो गुणैः

dvijāteḥ kasyacittāta tulyavarṇaḥ sutastvabhūt |
mataṅgo nāma nāmnā''sītsarvaiḥ samudito guṇaiḥ

स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रोत्सृष्टः परंतप ।
प्रायाद्गर्दभयुक्तेन रथेनाप्याशुगामिना

sa yajñakāraḥ kaunteya pitrotsṛṣṭaḥ paraṃtapa |
prāyādgardabhayuktena rathenāpyāśugāminā

स बालं गर्दभं राजन्वहन्तं मातुरन्तिके ।
निरविध्यत्प्रतोदेन नासिकायां पुनःपुनः

sa bālaṃ gardabhaṃ rājanvahantaṃ māturantike |
niravidhyatpratodena nāsikāyāṃ punaḥpunaḥ

तं दृश्य नसि निर्भिन्नं गर्दभी पुत्रगृद्धिनी ।
उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस्त्वाभिविध्यति

taṃ dṛśya nasi nirbhinnaṃ gardabhī putragṛddhinī |
uvāca mā śucaḥ putra caṇḍālastvābhividhyati

ब्राह्मणो दारुणो नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।
आचार्यः सर्वभूतानां शास्ता किं प्रहरिष्यति

brāhmaṇo dāruṇo nāsti maitro brāhmaṇa ucyate |
ācāryaḥ sarvabhūtānāṃ śāstā kiṃ prahariṣyati

अयं तु पापप्रकृतिर्बाले न कुरुते दयाम् ।
स्वयोनिं मानयत्येष भावो भावं नियच्छति

ayaṃ tu pāpaprakṛtirbāle na kurute dayām |
svayoniṃ mānayatyeṣa bhāvo bhāvaṃ niyacchati

एतच्छ्रुत्वा मतङ्गस्तु दारुणं रासभीवचः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं रासभीं प्रत्यभाषत

etacchrutvā mataṅgastu dāruṇaṃ rāsabhīvacaḥ |
avatīrya rathāttūrṇaṃ rāsabhīṃ pratyabhāṣata

ब्रूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता ।
केन मां वेत्सि चण्डालं ब्राह्मण्यं केन मेऽनशत् ।
तत्त्वेनैतन्महाप्राज्ञे ब्रूहि सर्वमशेषतः

brūhi rāsabhi kalyāṇi mātā me yena dūṣitā |
kena māṃ vetsi caṇḍālaṃ brāhmaṇyaṃ kena me'naśat |
tattvenaitanmahāprājñe brūhi sarvamaśeṣataḥ

ब्राह्मण्यां वृषलेन त्वं मत्तायां नापितेन ह ।
जातस्त्वमसि चण्डालो ब्राह्मण्यं तेन तेऽनशत्

brāhmaṇyāṃ vṛṣalena tvaṃ mattāyāṃ nāpitena ha |
jātastvamasi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ tena te'naśat

एवमुक्तो मतङ्गस्तु प्रतिप्रायाद्गृहं पुनः ।
तमागतमभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यमथाब्रवीत्

evamukto mataṅgastu pratiprāyādgṛhaṃ punaḥ |
tamāgatamabhiprekṣya pitā vākyamathābravīt

यस्त्वं यज्ञार्थसंसिद्धौ नियुक्तो गुरुकर्मणि ।
कस्मात्प्रतिनिवृत्तोसि कच्चिन्न कुशलं तव

yastvaṃ yajñārthasaṃsiddhau niyukto gurukarmaṇi |
kasmātpratinivṛttosi kaccinna kuśalaṃ tava

अन्त्ययोनिरयोनिर्वा कथं स कुशली भवेत् ।
कुशलं तु कुतस्तस्य यस्येयं जननी पितः

antyayonirayonirvā kathaṃ sa kuśalī bhavet |
kuśalaṃ tu kutastasya yasyeyaṃ jananī pitaḥ

ब्राह्मण्यां वृषलाञ्जातं पितर्वेदयते हि माम् ।
अमानुषी गर्दभीयं तस्मात्तप्स्ये तपो महत्

brāhmaṇyāṃ vṛṣalāñjātaṃ pitarvedayate hi mām |
amānuṣī gardabhīyaṃ tasmāttapsye tapo mahat

एवमुक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चयः ।
ततो गत्वा महारण्यमतपत्सुमहत्तपः

evamuktvā sa pitaraṃ pratasthe kṛtaniścayaḥ |
tato gatvā mahāraṇyamatapatsumahattapaḥ

ततः स तापयामास विबुधांस्तपसाऽन्वितः ।
मतङ्गः सुसुखं प्रेप्सुः स्थानं सुचरितादपि

tataḥ sa tāpayāmāsa vibudhāṃstapasā'nvitaḥ |
mataṅgaḥ susukhaṃ prepsuḥ sthānaṃ sucaritādapi

तं तथा तपसा युक्तमुवाच हरिवाहनः ।
मतङ्ग तप्स्यसे किं त्वं भोगानुत्सृज्य मानुषान्

taṃ tathā tapasā yuktamuvāca harivāhanaḥ |
mataṅga tapsyase kiṃ tvaṃ bhogānutsṛjya mānuṣān

वरं ददामि ते हन्त वृणीष्व त्वं यदिच्छसि ।
यच्चाप्यवाप्यं हृदि ते सर्वं तद्ब्रूहि मा चिरम्

varaṃ dadāmi te hanta vṛṇīṣva tvaṃ yadicchasi |
yaccāpyavāpyaṃ hṛdi te sarvaṃ tadbrūhi mā ciram

ब्राह्मण्यं कामयानोऽहमिदमारब्धवांस्तपः ।
गच्छेयं तदवाप्येह वर एष वृतो मया

brāhmaṇyaṃ kāmayāno'hamidamārabdhavāṃstapaḥ |
gaccheyaṃ tadavāpyeha vara eṣa vṛto mayā

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तमुवाच पुरदरः ।
मतङ्ग दुर्लभमिदं विप्रत्वं प्रार्थ्यते त्वया

etacchrutvā tu vacanaṃ tamuvāca puradaraḥ |
mataṅga durlabhamidaṃ vipratvaṃ prārthyate tvayā

ब्राह्मण्यं प्रार्थयानस्त्वमप्राप्यमकृतात्मभिः ।
विनशिष्यसि दुर्बुद्धे तदुपारम मा चिरम्

brāhmaṇyaṃ prārthayānastvamaprāpyamakṛtātmabhiḥ |
vinaśiṣyasi durbuddhe tadupārama mā ciram

श्रेष्ठं यत्सर्वभूतेषु तपो यदतिवर्तते ।
तदग्र्यं प्रार्थयानस्त्वमचिराद्विनशिष्यसि

śreṣṭhaṃ yatsarvabhūteṣu tapo yadativartate |
tadagryaṃ prārthayānastvamacirādvinaśiṣyasi

देवतासुरमर्त्येषु यत्पवित्रं परं स्मृतम् ।
चण्डालयोनौ जातेन न तत्प्राप्यं कथञ्चन

devatāsuramartyeṣu yatpavitraṃ paraṃ smṛtam |
caṇḍālayonau jātena na tatprāpyaṃ kathañcana