अध्याय 271: देवों, ऋषियों और राजाओं का पावन कीर्तन

शरतल्पगतं भीष्मं पाण्डवोऽथ कुरूद्वहः ।
युधिष्ठिरो हितं प्रेप्सुरपृच्छत्कल्मषापहम्

śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ pāṇḍavo'tha kurūdvahaḥ |
yudhiṣṭhiro hitaṃ prepsurapṛcchatkalmaṣāpaham

किं श्रेयः पुरुषस्येह किं कुर्वन्सुखमेधते ।
विपाप्मा स भवेत्केन किं वा कल्मषनाशनम्

kiṃ śreyaḥ puruṣasyeha kiṃ kurvansukhamedhate |
vipāpmā sa bhavetkena kiṃ vā kalmaṣanāśanam

तस्मै शुश्रूषमाणाय भूयः शान्तनवस्तदा ।
दैवं वंशं यथान्यायमाचष्ट पुरुषर्षभ

tasmai śuśrūṣamāṇāya bhūyaḥ śāntanavastadā |
daivaṃ vaṃśaṃ yathānyāyamācaṣṭa puruṣarṣabha

अयं दैवतवंशो वै ऋषिवंशसमन्वितः ।
त्रिसन्ध्यं पठितः पुत्र कल्मषापहरः परः

ayaṃ daivatavaṃśo vai ṛṣivaṃśasamanvitaḥ |
trisandhyaṃ paṭhitaḥ putra kalmaṣāpaharaḥ paraḥ

यदह्ना कुरुते पापमिन्द्रियैः पुरुषश्चरन् ।
बुद्धिपूर्वमबुद्धिर्वा रात्रौ यच्चापि सन्ध्ययोः

yadahnā kurute pāpamindriyaiḥ puruṣaścaran |
buddhipūrvamabuddhirvā rātrau yaccāpi sandhyayoḥ

मुच्यते सर्वपापेभ्यः कीर्तयन्वै शुचिः सदा ।
नान्धो न बधिरः काले कुरुते स्वस्तिमान्सदा

mucyate sarvapāpebhyaḥ kīrtayanvai śuciḥ sadā |
nāndho na badhiraḥ kāle kurute svastimānsadā

तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च नरकं सङ्कराणि च ।
न च दुःखमयं तस्य मरणे स न मुह्यति

tiryagyoniṃ na gacchecca narakaṃ saṅkarāṇi ca |
na ca duḥkhamayaṃ tasya maraṇe sa na muhyati

देवासुरगकुरुर्देवः सर्वभूतनमस्कृतः ।
अचिन्त्योथाप्यनिर्देश्यः सर्वप्राणो ह्ययोनिजः

devāsuragakururdevaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ |
acintyothāpyanirdeśyaḥ sarvaprāṇo hyayonijaḥ

पितामहो जगन्नाथः सावित्री ब्रह्मणः सती ।
वेदभूरथ कर्ता च विष्णुर्नारायणः प्रभुः

pitāmaho jagannāthaḥ sāvitrī brahmaṇaḥ satī |
vedabhūratha kartā ca viṣṇurnārāyaṇaḥ prabhuḥ

उमापतिर्विरूपाक्षः स्कन्दः सेनापतिस्तथा ।
विशाखो हुतभुग्वायुश्चन्द्रसूर्यौ प्रभाकरौ

umāpatirvirūpākṣaḥ skandaḥ senāpatistathā |
viśākho hutabhugvāyuścandrasūryau prabhākarau

शक्रः शचीपतिर्देवो यमो धूमोर्णया सह ।
वरुणः सह गौर्या च सह ऋद्ध्या धनेश्वरः

śakraḥ śacīpatirdevo yamo dhūmorṇayā saha |
varuṇaḥ saha gauryā ca saha ṛddhyā dhaneśvaraḥ

सौम्या गौः सुरभिर्देवी विश्रवाश्च महानृषिः ।
सङ्कल्पः सागरो गङ्गा स्रवन्त्योऽथ मरुद्गणः

saumyā gauḥ surabhirdevī viśravāśca mahānṛṣiḥ |
saṅkalpaḥ sāgaro gaṅgā sravantyo'tha marudgaṇaḥ

वालखिल्यास्तपःसिद्धाः कृष्णद्वैपायनस्तथा ।
नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः

vālakhilyāstapaḥsiddhāḥ kṛṣṇadvaipāyanastathā |
nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasurhahāhuhūḥ

तुम्बुरुश्चित्रसेनश्च देवदूतश्च विश्रुतः ।
देवकन्या महाभागा दिव्याश्चाप्सरसां गणाः

tumburuścitrasenaśca devadūtaśca viśrutaḥ |
devakanyā mahābhāgā divyāścāpsarasāṃ gaṇāḥ

उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी ह्यलम्बुषा ।
विश्वाची च घृताची च पञ्चचूडा तिलोत्तमा

urvaśī menakā rambhā miśrakeśī hyalambuṣā |
viśvācī ca ghṛtācī ca pañcacūḍā tilottamā

आदित्या वसवो रुद्राः साश्विनः पितरोपि च ।
धर्मः श्रुतं तपो दीक्षा व्यवसायः पितामहः

ādityā vasavo rudrāḥ sāśvinaḥ pitaropi ca |
dharmaḥ śrutaṃ tapo dīkṣā vyavasāyaḥ pitāmahaḥ

शर्वर्यो दिवसाश्चैव मारीचः कश्यपस्तथा ।
शुक्रो बृहस्पतिर्भौमो बुधो राहुः शनैश्चरः

śarvaryo divasāścaiva mārīcaḥ kaśyapastathā |
śukro bṛhaspatirbhaumo budho rāhuḥ śanaiścaraḥ

नक्षत्राण्यृतवश्चैव मासाः पक्षाः सवत्सराः ।
वैनतेयाः समुद्राश्च कद्रुजाः पन्नगास्तथा

nakṣatrāṇyṛtavaścaiva māsāḥ pakṣāḥ savatsarāḥ |
vainateyāḥ samudrāśca kadrujāḥ pannagāstathā

शतद्रुश्च विपाशा च चन्द्रभागा सरस्वती ।
सिन्धुश्च देविका चैव प्रभासं पुष्कराणि च

śatadruśca vipāśā ca candrabhāgā sarasvatī |
sindhuśca devikā caiva prabhāsaṃ puṣkarāṇi ca

गङ्गा महानदी वेणा कावेरी नर्मदा तथा ।
कुलम्पुना विशल्या च करतोयाम्बुवाहिनी

gaṅgā mahānadī veṇā kāverī narmadā tathā |
kulampunā viśalyā ca karatoyāmbuvāhinī

सरयूर्गण्डकी चैव लोहितश्च महानदः ।
ताम्रारुणा वेत्रवती पर्णाशा गौतमी तथा

sarayūrgaṇḍakī caiva lohitaśca mahānadaḥ |
tāmrāruṇā vetravatī parṇāśā gautamī tathā

गोदावरी च वेण्या च कृष्णवेणा तथाऽद्रिजा ।
दृषद्वती च कावेरी चक्षुर्मन्दाकिनी तथा

godāvarī ca veṇyā ca kṛṣṇaveṇā tathā'drijā |
dṛṣadvatī ca kāverī cakṣurmandākinī tathā

प्रयागं च प्रभासं च पुण्यं नैमिषमेव च ।
तच्च विश्वेश्वरस्थानं यत्र तद्विमलं सरः

prayāgaṃ ca prabhāsaṃ ca puṇyaṃ naimiṣameva ca |
tacca viśveśvarasthānaṃ yatra tadvimalaṃ saraḥ

पुण्यतीर्थं सुसलिलं कुरुक्षेत्रं प्रकीर्तितम् ।
सिन्धूत्तमं तपो दानं जम्बूमार्गमथापि च

puṇyatīrthaṃ susalilaṃ kurukṣetraṃ prakīrtitam |
sindhūttamaṃ tapo dānaṃ jambūmārgamathāpi ca

हिरण्वती वितस्ता च तथा प्लक्षवती नदी ।
वेदस्मृतिर्वेदवती मालवाऽथाश्ववत्यपि

hiraṇvatī vitastā ca tathā plakṣavatī nadī |
vedasmṛtirvedavatī mālavā'thāśvavatyapi

भूमिभागास्तथा पुण्या गङ्गाद्वारमथापि च ।
ऋषिकुल्यास्तथा मेध्या नद्यः सिन्धुवहास्तथा

bhūmibhāgāstathā puṇyā gaṅgādvāramathāpi ca |
ṛṣikulyāstathā medhyā nadyaḥ sindhuvahāstathā

चर्मण्वती नदी पुण्या कौशिकी यमुना तथा ।
नदी भीमरथी चैव बाहुदा च महानदी

carmaṇvatī nadī puṇyā kauśikī yamunā tathā |
nadī bhīmarathī caiva bāhudā ca mahānadī

माहेन्द्रवाणी त्रिदिवा नीलिका च सरस्वती ।
नन्दा चापरनन्दा च तथा तीर्थमहाह्रदः

māhendravāṇī tridivā nīlikā ca sarasvatī |
nandā cāparanandā ca tathā tīrthamahāhradaḥ

गयाऽथ फल्गुतीर्थं च धर्मारण्यं सुरैर्वृतम् ।
तथा देवनदी पुण्या सरश्च ब्रह्मनिर्मितम्

gayā'tha phalgutīrthaṃ ca dharmāraṇyaṃ surairvṛtam |
tathā devanadī puṇyā saraśca brahmanirmitam

पुण्यं त्रिलोकविख्यातं सर्वपापहरं शिवम् ।
हिमवान्पर्वतश्चैव दिव्यौषधिसमन्वितः

puṇyaṃ trilokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śivam |
himavānparvataścaiva divyauṣadhisamanvitaḥ

विन्ध्यो धातुविचित्राङ्गस्तीर्थवानौषधान्वितः ।
मेरुर्महेन्द्रो मलयः श्वेतश्च रजतावृतः

vindhyo dhātuvicitrāṅgastīrthavānauṣadhānvitaḥ |
merurmahendro malayaḥ śvetaśca rajatāvṛtaḥ

शृङ्गवान्मन्दरो नीलो निषधो दर्दुरस्तथा ।
चित्रकूटोऽञ्जनाभश्च पर्वतो गन्धमादनः

śṛṅgavānmandaro nīlo niṣadho dardurastathā |
citrakūṭo'ñjanābhaśca parvato gandhamādanaḥ

पुण्यः सोमगिरिश्चैव तथैवान्ये महीधराः ।
दिशश्च विदिशश्चैव क्षितिः सर्वे महीरुहाः

puṇyaḥ somagiriścaiva tathaivānye mahīdharāḥ |
diśaśca vidiśaścaiva kṣitiḥ sarve mahīruhāḥ

विश्वेदेवा नभश्चैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।
पान्तु नः सततं देवाः कीर्तिताऽकीर्तिता मया

viśvedevā nabhaścaiva nakṣatrāṇi grahāstathā |
pāntu naḥ satataṃ devāḥ kīrtitā'kīrtitā mayā

कीर्तयानो नरो ह्येतान्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।
स्तुवंश्च प्रतिनन्दंश्च मुच्यते सर्वतो भयात्

kīrtayāno naro hyetānmucyate sarvakilbiṣaiḥ |
stuvaṃśca pratinandaṃśca mucyate sarvato bhayāt

सर्वसङ्करपापेभ्यो देवतास्तवनन्दकः ।
देवतानन्तरं विप्रांस्तपःसिद्धांस्तपोधिकान्

sarvasaṅkarapāpebhyo devatāstavanandakaḥ |
devatānantaraṃ viprāṃstapaḥsiddhāṃstapodhikān

कीर्तितान्कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रमोचनान् ।
यवक्रीतोऽथ रैम्यश्च कक्षीवानौशिजस्तथा

kīrtitānkīrtayiṣyāmi sarvapāpapramocanān |
yavakrīto'tha raimyaśca kakṣīvānauśijastathā

भृग्वङ्गिरास्तथा कण्वो मेधातिथिरथ प्रभुः ।
बर्ही च गुणसम्पन्नः प्राचीं दिशमुपाश्रिताः

bhṛgvaṅgirāstathā kaṇvo medhātithiratha prabhuḥ |
barhī ca guṇasampannaḥ prācīṃ diśamupāśritāḥ

भद्रां दिशं महाभागा उल्मुचुः प्रमुचुस्तथा ।
मुमुचुश्च महाभागः स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान्

bhadrāṃ diśaṃ mahābhāgā ulmucuḥ pramucustathā |
mumucuśca mahābhāgaḥ svastyātreyaśca vīryavān

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथाऽगस्त्यः प्रतापवान् ।
दृढायुश्चोर्ध्वबाहुश्च विश्रुतावृषिसत्तमौ

mitrāvaruṇayoḥ putrastathā'gastyaḥ pratāpavān |
dṛḍhāyuścordhvabāhuśca viśrutāvṛṣisattamau

पश्चिमां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान् ।
उषङ्गुः सह सोदर्यैः परिव्याधश्च वीर्यवान्

paścimāṃ diśamāśritya ya edhante nibodha tān |
uṣaṅguḥ saha sodaryaiḥ parivyādhaśca vīryavān

ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव गौतमः काश्यपस्तथा ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महानृषिः

ṛṣirdīrghatamāścaiva gautamaḥ kāśyapastathā |
ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva mahānṛṣiḥ

अत्रेः पुत्रश्च धर्मात्मा तथा सारस्वतः प्रभुः ।
उत्तरां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान् ।

atreḥ putraśca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ |
uttarāṃ diśamāśritya ya edhante nibodha tān |

अत्रिर्वसिष्ठः शक्तिश्च पाराशर्यश्च वीर्यवान् ।
विश्वामित्रो भरद्वाजो जमदग्निस्तथैव च

atrirvasiṣṭhaḥ śaktiśca pārāśaryaśca vīryavān |
viśvāmitro bharadvājo jamadagnistathaiva ca

ऋचीकपुत्रो रामश्च ऋषिरौद्दालकिस्तथा ।
श्वेतकेतुः कोहलश्च विपुलो देवलस्तथा

ṛcīkaputro rāmaśca ṛṣirauddālakistathā |
śvetaketuḥ kohalaśca vipulo devalastathā

देवशर्मा च धौम्यश्च हस्तिकाश्यप एव च ।
लोमशो नाचिकेतश्च लोमहर्षण एव च

devaśarmā ca dhaumyaśca hastikāśyapa eva ca |
lomaśo nāciketaśca lomaharṣaṇa eva ca

ऋषिरुग्रश्रवाश्चैव भार्गवश्च्यवनस्तथा ।
एष वै समवायश्च ऋषिदेवसमन्वितः

ṛṣirugraśravāścaiva bhārgavaścyavanastathā |
eṣa vai samavāyaśca ṛṣidevasamanvitaḥ

आद्यः प्रकीर्तितो राजन्सर्वपापप्रमोचनः ।
नृगो ययातिर्नहुषो यदुः पूरुश्च वीर्यवान्

ādyaḥ prakīrtito rājansarvapāpapramocanaḥ |
nṛgo yayātirnahuṣo yaduḥ pūruśca vīryavān

धुन्धुमारो दिलीपश्च सगरश्च प्रतापवान् ।
कृशाश्वो यौवनाश्वश्च चित्राश्वः सत्यवांस्तथा

dhundhumāro dilīpaśca sagaraśca pratāpavān |
kṛśāśvo yauvanāśvaśca citrāśvaḥ satyavāṃstathā

दुष्यन्तो भरतश्चैव चक्रवर्ती महायशाः ।
पवनो जनकश्चैव तथा दृष्टरथो नृपः

duṣyanto bharataścaiva cakravartī mahāyaśāḥ |
pavano janakaścaiva tathā dṛṣṭaratho nṛpaḥ

रघुर्नरवरश्चैव तथा दशरथो नृपः ।
रामो राक्षसहा वीरः शशबिन्दुर्भगीरथः

raghurnaravaraścaiva tathā daśaratho nṛpaḥ |
rāmo rākṣasahā vīraḥ śaśabindurbhagīrathaḥ

हरिश्चन्द्रो मरुत्तश्च तथा द?ढरथो नृपः ।
महोदर्यो ह्यलर्कश्च ऐलश्चैव नराधिपः

hariścandro maruttaśca tathā da?ḍharatho nṛpaḥ |
mahodaryo hyalarkaśca ailaścaiva narādhipaḥ

करंधमो नरश्रेष्ठः कध्मोरश्च नराधिपः ।
दक्षोऽम्बरीषः कुकुरो रैवतश्च महायशाः

karaṃdhamo naraśreṣṭhaḥ kadhmoraśca narādhipaḥ |
dakṣo'mbarīṣaḥ kukuro raivataśca mahāyaśāḥ

कुरु संवरणश्चैव मांधाता सत्यविक्रमः ।
मुचुकुन्दश्च राजर्षिर्जह्नुर्जाह्नविसेवितः

kuru saṃvaraṇaścaiva māṃdhātā satyavikramaḥ |
mucukundaśca rājarṣirjahnurjāhnavisevitaḥ

आदिराजः पृथुर्वैन्यो मित्रभानुः प्रियङ्करः ।
त्रसद्दस्युस्तथा राजा श्वेतो राजर्षिसत्तमः

ādirājaḥ pṛthurvainyo mitrabhānuḥ priyaṅkaraḥ |
trasaddasyustathā rājā śveto rājarṣisattamaḥ

महाभिषश्च विख्यातो निमी राजा तथाऽष्टकः ।
आयुः क्षुपश्च राजर्षिः कक्षेयुस्च नराधिपः

mahābhiṣaśca vikhyāto nimī rājā tathā'ṣṭakaḥ |
āyuḥ kṣupaśca rājarṣiḥ kakṣeyusca narādhipaḥ

प्रतर्दनो दिवोदासः सुदासः कोसलेश्वरः ।
ऐलो नलश्च राजर्षिर्मनुश्चैव प्रजापतिः

pratardano divodāsaḥ sudāsaḥ kosaleśvaraḥ |
ailo nalaśca rājarṣirmanuścaiva prajāpatiḥ

हविध्रश्च पृषध्रश्च प्रतीपः शान्तनुस्तथा ।
अजः प्राचीनबर्हिश्च तथैक्ष्वाकुर्महायशाः

havidhraśca pṛṣadhraśca pratīpaḥ śāntanustathā |
ajaḥ prācīnabarhiśca tathaikṣvākurmahāyaśāḥ

अनरण्यो नरपतिर्जानुजङ्घस्तथैव च ।
कक्षसेनश्च राजर्षिर्ये चान्ये चानुकीर्तिताः

anaraṇyo narapatirjānujaṅghastathaiva ca |
kakṣasenaśca rājarṣirye cānye cānukīrtitāḥ

कल्यमुत्थाय यो नित्यं सन्ध्ये द्वेऽस्तमयोदये ।
पठेच्छुचिरनावृत्तः स धर्मफलभाग्भवेत्

kalyamutthāya yo nityaṃ sandhye dve'stamayodaye |
paṭhecchuciranāvṛttaḥ sa dharmaphalabhāgbhavet

देवा देवर्षयश्चैव स्तुता राजर्षयस्तथा ।
पुष्टिमायुर्यशः स्वर्गं विधास्यन्ति ममेश्वराः

devā devarṣayaścaiva stutā rājarṣayastathā |
puṣṭimāyuryaśaḥ svargaṃ vidhāsyanti mameśvarāḥ

मा विघ्नं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः ।
ध्रुवो जयो मे नित्यः स्यात्परत्र च शुभा गतिः

mā vighnaṃ mā ca me pāpaṃ mā ca me paripanthinaḥ |
dhruvo jayo me nityaḥ syātparatra ca śubhā gatiḥ

पालय त्वं प्रजाः सर्वाः शान्तात्मा त्वनुशासिता ।
द्वैपायनः स्वयंचक्षुः कृष्णस्तेऽस्तु परायणम्

pālaya tvaṃ prajāḥ sarvāḥ śāntātmā tvanuśāsitā |
dvaipāyanaḥ svayaṃcakṣuḥ kṛṣṇaste'stu parāyaṇam

इत्युक्त्वोपासनार्थाय विरराम महामतिः

ityuktvopāsanārthāya virarāma mahāmatiḥ