अध्याय 267: आगम, प्रत्यक्ष और सज्जनों का आचार

इत्युक्तवति तद्वाक्यं कृष्णे देवकिनन्दने ।
भीष्मं शान्तनवं भूयः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

ityuktavati tadvākyaṃ kṛṣṇe devakinandane |
bhīṣmaṃ śāntanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मविदांवर ।
प्रत्यक्षमागमो वेति किं तयोः कारणं भवेत्

nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmavidāṃvara |
pratyakṣamāgamo veti kiṃ tayoḥ kāraṇaṃ bhavet

नास्त्यत्रि संशयः कश्चिदिति मे वर्तते मतिः ।
शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्त्वं मेऽनुपृच्छसि

nāstyatri saṃśayaḥ kaściditi me vartate matiḥ |
śṛṇu vakṣyāmi te prājña samyaktvaṃ me'nupṛcchasi

संशयः सुगमस्तत्र दुर्गमस्तस्य निर्णयः ।
दृष्टं श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शन्

saṃśayaḥ sugamastatra durgamastasya nirṇayaḥ |
dṛṣṭaṃ śrutamanantaṃ hi yatra saṃśayadarśan

प्रत्यक्षं कारणं दृष्टं हैतुकं प्राज्ञमानिनः ।
नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यमागममेव वा

pratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ haitukaṃ prājñamāninaḥ |
nāstītyevaṃ vyavasyanti satyamāgamameva vā

तदयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः ।
अथ सञ्चिन्त्यमेवैकं कारणं किं भवेदिति

tadayuktaṃ vyavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ |
atha sañcintyamevaikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhavediti

शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनामन्त्रितेन च ।
प्राणयात्रामनेकां च कल्पयानेन भारत

śakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenāmantritena ca |
prāṇayātrāmanekāṃ ca kalpayānena bhārata

तत्परेणैव नान्येन शक्यते तत्तु कारणम् ।
हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम्

tatpareṇaiva nānyena śakyate tattu kāraṇam |
hetūnāmantamāsādya vipulaṃ jñānamuttamam

ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते ।
न त्वेव गमनं राजन्हेतुतो गमनं तथा ।
अग्राह्यमनिबद्धं च वाचा सम्परिवर्जयेत्

jyotiḥ sarvasya lokasya vipulaṃ pratipadyate |
na tveva gamanaṃ rājanhetuto gamanaṃ tathā |
agrāhyamanibaddhaṃ ca vācā samparivarjayet

प्रत्यिक्षं लोकतः सिद्धिर्लोकश्चागमपूर्वकः ।
शिष्टाचारो बहुविधस्तन्मे ब्रूहि पितामहः

pratyikṣaṃ lokataḥ siddhirlokaścāgamapūrvakaḥ |
śiṣṭācāro bahuvidhastanme brūhi pitāmahaḥ

धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
संस्था यत्नैरपि कृता कालेन प्रतिभिद्यते

dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ |
saṃsthā yatnairapi kṛtā kālena pratibhidyate

अधर्मो धर्मरूपेण तृणैः कूप इवावृतः ।
ततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर

adharmo dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpa ivāvṛtaḥ |
tatastairbhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira

अवृत्त्या ये तु निन्दनि श्रुतत्यागपरायणाः ।
धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः

avṛttyā ye tu nindani śrutatyāgaparāyaṇāḥ |
dharmavidveṣiṇo mandā ityuktasteṣu saṃśayaḥ

अतृप्यन्तस्तु साधूनां यावदागमबुद्धयः ।
परमित्येव सन्तुष्टास्तानुपास्स्व च पृच्छ च

atṛpyantastu sādhūnāṃ yāvadāgamabuddhayaḥ |
paramityeva santuṣṭāstānupāssva ca pṛccha ca

कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ ।
धर्म इत्येव सम्बुद्धस्तानुपास्स्व च पृच्छ च

kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lobhamohānusāriṇau |
dharma ityeva sambuddhastānupāssva ca pṛccha ca

न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञाः स्वाध्यायकर्म च ।
आचारः कारणं चैव धर्मश्चैकस्त्रयं पुनः

na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñāḥ svādhyāyakarma ca |
ācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaścaikastrayaṃ punaḥ

पुनरेव हि मे बुद्धि संशये परिमुह्यति ।
अपरो मज्जमानस्य परं तीरमपश्यतः

punareva hi me buddhi saṃśaye parimuhyati |
aparo majjamānasya paraṃ tīramapaśyataḥ

वेदः प्रत्यक्षमाचारः प्रमाणं तत्त्रयं यदि ।
पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैतत्त्रयं कथम्

vedaḥ pratyakṣamācāraḥ pramāṇaṃ tattrayaṃ yadi |
pṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaścaitattrayaṃ katham

धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा

dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ |
yadyevaṃ manyase rājaṃstridhā dharmavicāraṇā

एक एवेति जानीहि त्रिधा धर्मस्य दर्शनम् ।
पृथक्त्वे च न मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा

eka eveti jānīhi tridhā dharmasya darśanam |
pṛthaktve ca na me buddhistrayāṇāmapi vai tathā

[उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर ।
जिज्ञासा न तु कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात्

[ukto mārgastrayāṇāṃ ca tattathaiva samācara |
jijñāsā na tu kartavyā dharmasya paritarkaṇāt

सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूदत्र संशयः ।
अन्धो जड इवाशङ्की यद्ब्रवीमि तदाचर

sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūdatra saṃśayaḥ |
andho jaḍa ivāśaṅkī yadbravīmi tadācara

अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम् ।
अजातशत्रो सेवस्य धर्म एष सनातनः ॥]

ahiṃsā satyamakrodho dānametaccatuṣṭayam |
ajātaśatro sevasya dharma eṣa sanātanaḥ ||]

ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचिता ।
तामन्वेहि महाबाहो धर्मस्यैते हि देशिकाः

brāhmaṇeṣu ca vṛttiryā pitṛpaitāmahocitā |
tāmanvehi mahābāho dharmasyaite hi deśikāḥ

प्रमाणमप्रमाणं वै यः कुर्यादबुधो जनः ।
न स प्रमाणतामर्हो विषादजननो हि सः

pramāṇamapramāṇaṃ vai yaḥ kuryādabudho janaḥ |
na sa pramāṇatāmarho viṣādajanano hi saḥ

ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमान्य च ।
एतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान्

brāhmaṇāneva sevasva satkṛtya bahumānya ca |
eteṣveva tvime lokāḥ kṛtsnā iti nibodha tān